Ο ήρωας θα δραπετεύσει η ιστορία θα αυτοκαταστραφεί
διήγημα 1986
η μετάληψη στο διήγημα
Αφηγηματολογία
ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ
«Ο ήρωας θα δραπετεύσει η ιστορία θα αυτοκαταστραφεί»
Το πάθαινε γι’ άλλη μια φορά, έχει πέσει στο
κρεβάτι, νυστάζει υπερβολικά, το σώμα του κάτι
παραπάνω από εξαντλημένο κι όπως προσπαθεί να κοιμηθεί κάτι ακαθόριστο
του σφηνώνεται στο μέτωπο και θέλει να βγει έξω.
Ψάχνει
μανιασμένος για χαρτί και μολύβι
και αρχίζει να γράφει. Στο μέτωπό του
έχει μια τρύπα που για μέρες, μήνες, χρόνια είναι κλειστή και μέσα σε μια
στιγμή ανοίγει και ξεχύνονται έξω όλες οι πληγές του.
Και
να που έφτασε στο μέσο της σελίδας και
ίσως φτάσει κοντά στο τέλος της αλλά δε θέλει να τελειώσουν αυτά που
λέει και φοβάται μήπως έχει εξαντληθεί πριν την τελευταία τελική του τελεία.
Ναι,
το ξέρω, σ’ αυτόν χρωστάω την ύπαρξή μου, αυτός είναι ο δημιουργός μου,
βγήκα μέσα από τη φαντασία του, αλλά πάλι φαίνεται σα να με μισεί λίγο. Πάνω μου βγάζει τις φοβίες του, τους πόθους
του, τις ελπίδες του, άλλοτε με βάζει να κάνω τα πάντα, να γνωρίζω τόσα και
τόσα πρόσωπα που μαζί τους δεν έχω τίποτα να πω, να σκέπτομαι σύμφωνα με τις ανάγκες
της κάθε ιστορίας. Μα δε μπορώ να του συγχωρήσω ότι ξέρει πιο πολλά για μένα
από ότι εγώ ο ίδιος για τον εαυτό μου και μετά είμαι αναγκασμένος να αρχίζω και
να σβήνω με το τέλος της κάθε ιστορίας και μετά να ξαναζώ στην επόμενη και να
συνεχίζει το κενό και η ζωή μου να κομματιάζεται. Τουλάχιστο όσο γράφει γύρω από
μένα κατορθώνω κι επιβιώνω, τι θα γίνει όμως αν ξαφνικά βρει ότι τέλειωσε ό,τι
είχε να παρουσιάσει μέσα από μένα κι εφεύρει άλλο ήρωα.
Είναι
δυνατός, έχω όμως ένα κρυμμένο όπλο που δεν το ξέρει. Το σφάλμα του είναι που μου έδωσε ταυτότητα,
με το να γράφει συνέχεια γύρω από μένα βρήκα ότι αρχίζω και μπορώ να σκέπτομαι
από μόνος μου, χωρίς αυτόν. Κάπου κάπου νοιώθω τα διεσπαρμένα μου κύτταρα στις ιστορίες
του να αποκτούν συνοχή, αισθάνομαι μια χλιαρή σύνδεση, έχω αρχίσει να νοιώθω
τον πόνο, μόνο που δεν ξέρω ακόμα που βρίσκεται το σώμα μου. Πρέπει να τον
αφήσω να συνεχίζει να γράφει για μένα,
γιατί όσο πιο πολύ γράφει τόσο
περισσότερο αρχίζω να αισθάνομαι, πρέπει
να τον αφήσω να νομίζει ότι είμαι κάτι επειδή αυτός το θέλει και οποιαδήποτε
ώρα μπορεί να με εξαφανίσει. Θα πρέπει να περιμένω να τον βρω σε κάποια δύσκολη
στιγμή, σε μια στιγμή αδράνειας, αμηχανίας του, εκεί που πάει να ανάψει τσιγάρο
ή εκεί που δεν μπορεί να βρει τη συνέχεια της ιστορίας, πρέπει να προσέξω όμως γιατί
όταν γράφει είναι παντοδύναμος και εγώ
μικραίνω.
Τώρα μόλις μου έβαλε ένα όπλο στο χέρι, με
οδηγεί σε ένα κλειστό δωμάτιο, εκεί βρίσκεται αυτός που πρέπει να σκοτώσω, δεν
υπάρχει άλλη λύση ο ένας μόνο από τους δυο μας μπορεί να ζήσει. Αρχίζω και
τρέμω, η καρδιά μου χτυπάει, σφίγγω τα δόντια μου, ακούω το κλικ της ραχοκοκκαλιάς
μου, τα μέλη μου αρχίζουν να κινούνται, όχι δε μπορεί να είμαι ζωντανός. Η
αγωνία, ο φόβος ότι παίζω κορώνα γράμματα την ύπαρξή μου με γέννησε. Ναι τώρα
είναι η κατάλληλη στιγμή, τώρα που ανάβει το τσιγάρο του, όχι δεν πρέπει να
διστάσω, του χρωστώ τα πάντα, μα μόνο αν τον σκοτώσω θα μπορέσω να ζήσω
αληθινά, ή Εγώ ή Αυτός. Ναι, τώρα…
λυπάμαι Δημιουργέ…
Στο δωμάτιο το πτώμα του, το μόνο που μου
μένει είναι να ξεγλιστρήσω έξω, κανένας δε με ξέρει, κανένας δε θα μπορέσει να
με ανακαλύψει, τώρα δεν είναι η στιγμή για ενοχές, αυτό θα πρέπει να είναι το φως που έγραφε, και εδώ που
τελειώνει μια ιστορία αρχίζει η ζωή, η ζωή μου.
– Κύριε επιθεωρητά τί έχετε να δηλώσετε;
– Πραγματικά περίεργη δολοφονία, το θύμα πυροβολήθηκε
από απόσταση τριών μέτρων στο μέτωπο, ο
θάνατος υπήρξε ακαριαίος, το ανεξήγητο είναι ότι το δωμάτιο είναι ερμητικά
κλεισμένο και η πόρτα βρέθηκε κλειδωμένη από μέσα.
Νεαροί δημοσιογράφοι έκλειναν τις σημειώσεις τους
και έτρεχαν γρήγορα στα γραφεία τους να προλάβουν να ετοιμάσουν τα ρεπορτάζ τους.
(το διήγημα εδώ σε ελαφρώς συμπυκνωμένη μορφή)
η αφηγηματολογική λειτουργία της μετάληψης
στο διήγημα:
Στο διήγημα «Ο ήρωας θα δραπετεύσει η
ιστορία θα αυτοκαταστραφεί» του N.S. (φιλολογικό ψευδώνυμο) (εκδοθέν
το 1986 σε ομαδική έκδοση διηγημάτων στη Θεσσαλονίκη), η μετάληψη αποτελεί
τον βασικό αφηγηματικό μηχανισμό πάνω στον οποίο οργανώνεται ολόκληρο το
κείμενο. Σύμφωνα με την αφηγηματολογία, μετάληψη είναι η παραβίαση των ορίων
ανάμεσα στα διαφορετικά αφηγηματικά επίπεδα, όταν δηλαδή πρόσωπα ή στοιχεία
ενός αφηγηματικού κόσμου εισέρχονται σε έναν άλλο κόσμο που κανονικά θα έπρεπε
να παραμένει διαχωρισμένος από αυτόν.
Στην αρχή του διηγήματος ο αφηγητής παρουσιάζει έναν συγγραφέα που, σε
κατάσταση δημιουργικής έξαρσης, σηκώνεται να γράψει μια ιστορία. Το επίπεδο
αυτό αποτελεί το εξωδιηγητικό επίπεδο, δηλαδή το επίπεδο της
πραγματικότητας μέσα στην οποία παράγεται η αφήγηση. Ο συγγραφέας λειτουργεί ως
δημιουργός της ιστορίας και των προσώπων της. Η αφήγηση εστιάζει αρχικά στη
διαδικασία της συγγραφής και στον άνθρωπο που δημιουργεί το λογοτεχνικό έργο.
Στη συνέχεια εμφανίζεται ένα δεύτερο αφηγηματικό επίπεδο, το ενδοδιηγητικό
ή διηγητικό επίπεδο, όπου βρίσκεται ο ήρωας που έχει δημιουργήσει ο
συγγραφέας. Ξαφνικά η αφήγηση μετατοπίζεται στο πρώτο πρόσωπο και ακούμε τον
ίδιο τον ήρωα να μιλά για τον δημιουργό του: «Ναι, το ξέρω, σ’ αυτόν χρωστάω
την ύπαρξή μου, αυτός είναι ο δημιουργός μου». Ο ήρωας έχει επίγνωση ότι
αποτελεί λογοτεχνικό κατασκεύασμα και σχολιάζει τη σχέση εξάρτησής του από τον
συγγραφέα. Αυτή η αυτο-αναφορικότητα προετοιμάζει τη μετάληψη, καθώς ο
χαρακτήρας αποκτά συνείδηση της μυθοπλαστικής του φύσης.
Η κορύφωση της μεταληπτικής διαδικασίας
συμβαίνει όταν ο ήρωας αποφασίζει να επαναστατήσει εναντίον του δημιουργού του.
Ενώ ανήκει στον κόσμο της ιστορίας, κατορθώνει να δράσει πάνω στον κόσμο του
συγγραφέα. Ο ήρωας περνά από το ενδοδιηγητικό επίπεδο στο εξωδιηγητικό και
δολοφονεί τον δημιουργό του. Με αυτόν τον τρόπο καταλύεται η φυσιολογική
ιεραρχία των αφηγηματικών επιπέδων: το δημιούργημα αποκτά εξουσία πάνω στον
δημιουργό και ο φανταστικός χαρακτήρας επηρεάζει την πραγματικότητα που τον
παρήγαγε.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η μετάληψη,
καθώς καταργείται το σύνορο ανάμεσα στον κόσμο της μυθοπλασίας και στον κόσμο
της συγγραφής.
Η μετάληψη βρίσκεται κυρίως στο σημείο όπου
ο ήρωας δηλώνει «μόνο αν τον σκοτώσω θα μπορέσω να ζήσω αληθινά» και
ολοκληρώνεται με τη φράση «Στο δωμάτιο το πτώμα του». Ο ήρωας εγκαταλείπει τον
χώρο της αφήγησης και εισβάλλει στον χώρο του δημιουργού του. Πρόκειται για ανιούσα
μετάληψη, επειδή ένα πρόσωπο κατώτερου αφηγηματικού επιπέδου μετακινείται
προς το ανώτερο επίπεδο του αφηγητή-συγγραφέα.
Η λειτουργία της μετάληψης στο διήγημα είναι
πολυδιάστατη. Αρχικά δημιουργεί έντονο αιφνιδιασμό και ανατρέπει τις προσδοκίες
του αναγνώστη. Εκεί όπου περιμένουμε ο συγγραφέας να ελέγχει απόλυτα τον ήρωά
του, συμβαίνει το αντίθετο: ο ήρωας αποκτά αυτονομία και στρέφεται εναντίον του
δημιουργού του. Παράλληλα, η μετάληψη θέτει προβληματισμούς για τη σχέση
δημιουργού και δημιουργήματος, για τα όρια της λογοτεχνικής φαντασίας και για
το κατά πόσο τα λογοτεχνικά πρόσωπα μπορούν να αποκτήσουν συμβολικά «δική τους
ζωή».
Επιπλέον, η μεταληπτική ανατροπή προσδίδει
στο κείμενο έντονο μεταμυθοπλαστικό χαρακτήρα. Το διήγημα δεν αφηγείται απλώς
μια ιστορία, αλλά σχολιάζει την ίδια τη διαδικασία της λογοτεχνικής
δημιουργίας. Ο ήρωας γνωρίζει ότι είναι ήρωας, γνωρίζει ότι ο συγγραφέας τον
χρησιμοποιεί ως φορέα των φόβων και των επιθυμιών του και επιδιώκει να
απελευθερωθεί από αυτή την εξάρτηση. Έτσι το κείμενο μετατρέπεται σε έναν
στοχασμό πάνω στη φύση της αφήγησης και στη δύναμη της μυθοπλασίας.
Το τέλος του διηγήματος ενισχύει ακόμη
περισσότερο τη μεταληπτική σύγχυση. Η εμφάνιση του επιθεωρητή και των
δημοσιογράφων παρουσιάζει τη δολοφονία σαν πραγματικό γεγονός, σαν να έχει
πλέον επικρατήσει ο κόσμος του ήρωα επί του κόσμου του συγγραφέα. Η ιστορία
συνεχίζει να υπάρχει, αλλά χωρίς τον δημιουργό της, γεγονός που δικαιώνει τον
τίτλο του έργου: ο ήρωας δραπετεύει από τα όρια της μυθοπλασίας και η ιστορία,
στερημένη από τον δημιουργό της, οδηγείται στην αυτοκαταστροφή.
Συνολικά, η μετάληψη αποτελεί τον κεντρικό
αφηγηματικό άξονα του διηγήματος. Εμφανίζεται ανάμεσα στο ενδοδιηγητικό
επίπεδο του ήρωα και στο εξωδιηγητικό επίπεδο του συγγραφέα και
εκδηλώνεται με τη βίαιη εισβολή του πρώτου στο δεύτερο. Μέσα από αυτή την
παραβίαση των αφηγηματικών ορίων, το κείμενο αναδεικνύει τη σύγκρουση
δημιουργού και δημιουργήματος, αμφισβητεί τις συμβάσεις της αφήγησης και
προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μεταμυθοπλαστικής γραφής.
αφιερωμένο στον Παύλο, τον κινητήριο νου πίσω από την
ομαδική έκδοση του 1986.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ
eleftherografos.blogspot.com
[ ανάρτηση 17 Ιουνίου 2026 :
Ο ήρωας θα δραπετεύσει η
ιστορία θα αυτοκαταστραφεί
διήγημα
1986
η μετάληψη στο διήγημα
Αφηγηματολογία
ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ]
