Τηλεγονία Λίγα Σχόλια ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Τηλεγονία

Λίγα Σχόλια

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

Το τελευταίο επεισόδιο της Τηλεγονίας

 

   Ο Τηλέγονος (γιος της Κίρκης και του Οδυσσέα), μαζί με την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο, πηγαίνουν στο νησί της μητέρας του. Ο Τηλέγονος παντρεύεται την Πηνελόπη (τη γυναίκα του νεκρού Οδυσσέα) και ο Τηλέμαχος παντρεύεται την Κίρκη (ερωμένη του Οδυσσέα). Η Κίρκη στο νησί της τους είχε κάνει όλους αθάνατους.)

   Ο Τηλέγονος και ο Τηλέμαχος είναι ετεροθαλή αδέλφια, γιοι του Οδυσσέα από τις δύο γυναίκες, την Κίρκη και την Πηνελόπη. Ο Τηλέγονος εν αγνοία του είχε φονεύσει τον πατέρα του τον Οδυσσέα στην Ιθάκη.

   Από την υπόθεση της Τηλεγονίας, που αποδίδεται στον Ευγάμωνα τον Κυρηναίο, όπως την παραδίδει ο Πρόκλος μέσω του Φωτίου

 

 

Ψυχοδυναμική ανάλυση της Τηλεγονίας: επιθυμία, πατροκτονία, αιμομιξία και αθανασία

    Η ιστορία του Τηλέγονου, της Πηνελόπης, του Τηλέμαχου και της Κίρκης, όπως περιγράφεται, προσφέρεται για μια ιδιαίτερα γόνιμη ψυχοδυναμική ανάγνωση. Στον πυρήνα της βρίσκονται η σύγκρουση ανάμεσα στη γενεαλογική τάξη και την επιθυμία, η ακούσια πατροκτονία, η μετατόπιση των ερωτικών δεσμών από τη μία γενιά στην άλλη και η κατάργηση του θανάτου μέσω της αθανασίας.

   Χρειάζεται, ωστόσο, να διακρίνουμε δύο επίπεδα: την αρχαία μυθολογική παράδοση, όπως τη γνωρίζουμε αποσπασματικά, και την ψυχοδυναμική ερμηνεία που μπορούμε να οικοδομήσουμε πάνω σε αυτήν. Οι ψυχαναλυτικοί όροι που ακολουθούν αποτελούν ερμηνευτικά εργαλεία και όχι ισχυρισμούς ότι οι αρχαίοι ποιητές διατύπωναν συνειδητά τέτοιες θεωρίες.

 

1. Η πατροκτονία: ο γιος που σκοτώνει τον πατέρα του

   Ο Τηλέγονος φονεύει τον Οδυσσέα χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ο πατέρας του. Η άγνοια αυτή είναι ψυχοδυναμικά καθοριστική. Δεν πρόκειται για μια συνειδητή απόφαση ανατροπής της πατρικής εξουσίας, αλλά για μια πράξη στην οποία η ταυτότητα του θύματος αποκαλύπτεται εκ των υστέρων.

   Στο φροϋδικό πλαίσιο, η πράξη μπορεί να συσχετιστεί συμβολικά με το οιδιπόδειο σύμπλεγμα (Oedipus complex) και την ασυνείδητη επιθυμία του γιου να καταλάβει τη θέση του πατέρα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Τηλέγονος επιθυμεί συνειδητά τον θάνατο του Οδυσσέα. Αντίθετα, ο μύθος δημιουργεί μια τραγική αντιστροφή: ο γιος πραγματοποιεί την πατροκτονία χωρίς να γνωρίζει τη συγγενική σημασία της πράξης του.

   Η πατρική μορφή καταστρέφεται προτού αναγνωριστεί ως πατέρας. Η γνώση έρχεται μετά την πράξη, όταν η δυνατότητα της επανόρθωσης έχει ήδη χαθεί.

    Αυτό μπορεί να ερμηνευθεί ως τραγική ειρωνεία του ασυνειδήτου (unconscious tragic irony): η πράξη αποκτά μια σημασία την οποία ο δράστης δεν μπορούσε να συλλάβει τη στιγμή που την επιτέλεσε.

   Παράλληλα, η αναγνώριση του πατέρα μετά τον θάνατό του συνδέεται με την ενοχή (guilt) και την αναδρομική νοηματοδότηση (retroactive attribution of meaning). Ο Τηλέγονος δεν μπορεί να αναιρέσει την πράξη· μπορεί μόνο να αναδιοργανώσει εκ των υστέρων τη σχέση του με τον νεκρό πατέρα.

    Η τραγωδία, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στον φόνο. Βρίσκεται στην καθυστερημένη αναγνώριση της ταυτότητας του άλλου.

 

2. Ο Τηλέγονος και ο Τηλέμαχος: οι δύο γιοι ως φορείς της πατρικής κληρονομιάς

   Ο Τηλέγονος και ο Τηλέμαχος είναι ετεροθαλή αδέλφια, αλλά εκπροσωπούν δύο διαφορετικές όψεις της πατρικής κληρονομιάς του Οδυσσέα.

   Ο Τηλέμαχος είναι ο γιος που μεγάλωσε στη σκιά της απουσίας του πατέρα. Στην Οδύσσεια, η αναζήτηση του Οδυσσέα συνδέεται με την αναζήτηση της δικής του ταυτότητας και την είσοδό του στην ενηλικίωση.

   Ο Τηλέγονος είναι ο γιος που έρχεται από τον εξωσυζυγικό, μυθικό κόσμο της Κίρκης και σκοτώνει τον πατέρα τον οποίο δεν γνώριζε.

    Οι δύο γιοι συγκροτούν έτσι ένα συμβολικό δίπολο: ο ένας αναζητεί τον πατέρα, ενώ ο άλλος τον σκοτώνει. Ο Τηλέμαχος αντιπροσωπεύει την επιθυμία της αναγνώρισης και της αποκατάστασης της πατρικής σχέσης, ενώ ο Τηλέγονος ενσαρκώνει την ακούσια καταστροφή της.

   Η αντίθεση αυτή μπορεί να προσεγγιστεί μέσω της ταυτοτικής συγκρότησης (identity formation) και της διαγενεακής μετάδοσης (transgenerational transmission). Και οι δύο γιοι κληρονομούν κάτι από τον Οδυσσέα, αλλά κανείς τους δεν μπορεί να αποκαταστήσει ακριβώς την προηγούμενη οικογενειακή τάξη.

   Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι ο θάνατος του Οδυσσέα δεν απελευθερώνει απλώς τους γιους από την πατρική παρουσία. Δημιουργεί ένα κενό, το οποίο επιχειρούν να καλύψουν με την κατάληψη θέσεων που ανήκαν στην προηγούμενη γενιά.

 

3. Ο Τηλέγονος και η Πηνελόπη: η επιθυμία να καταληφθεί η θέση του νεκρού πατέρα

   Ο γάμος του Τηλέγονου με την Πηνελόπη αποτελεί το πιο αποκαλυπτικό σημείο της υπόθεσης.

   Η Πηνελόπη δεν είναι απλώς μια γυναίκα που χηρεύει. Είναι η σύζυγος του πατέρα, το πρόσωπο που συνδέεται με την οικογενειακή συνέχεια της Ιθάκης και με τη μακρόχρονη αναμονή του Οδυσσέα. Η επιλογή της από τον Τηλέγονο μπορεί να διαβαστεί ως μια συμβολική κατάληψη της θέσης του πατέρα.

   Στην ψυχοδυναμική ορολογία, μπορούμε να μιλήσουμε για:

/- Αντικατάσταση του πατρικού αντικειμένου (paternal object substitution): ο γιος αναλαμβάνει, σε συμβολικό επίπεδο, τη θέση του πατέρα μέσα στην οικογενειακή δομή.

/- Ταύτιση με τον επιθεωμένο ή νεκρό γονέα (identification with the deceased parent): ο γιος συνδέεται με τον πατέρα μέσω μιας πράξης που τον καθιστά διάδοχό του.

/- Επανάληψη του τραύματος (repetition compulsion): η καταστροφή της πατρικής σχέσης δεν οδηγεί σε οριστική απομάκρυνση από τον πατέρα, αλλά σε μια νέα σχέση που εξακολουθεί να οργανώνεται γύρω από αυτόν.

   Ο Τηλέγονος δεν καταλαμβάνει απλώς μια θέση που άδειασε. Εγκαθίσταται στη θέση που άδειασε εξαιτίας της δικής του πράξης.

   Εδώ εμφανίζεται ένα παράδοξο: ο γιος που σκότωσε τον πατέρα του χωρίς να το γνωρίζει μπορεί, μέσω του γάμου του με την Πηνελόπη, να γίνει ο διάδοχός του ακριβώς στο σημείο όπου η πατρική παρουσία παραμένει ισχυρότερη — στον συζυγικό δεσμό.

    Αυτό θα μπορούσε να περιγραφεί ως οιδιπόδεια αναπλήρωση (Oedipal replacement). Δεν χρειάζεται, ωστόσο, να υποθέσουμε ότι ο Τηλέγονος έχει συνειδητή ερωτική επιθυμία για τη μητρική μορφή. Η ερμηνεία αφορά πρωτίστως τη συμβολική θέση που αποκτά μέσα στην οικογένεια.

   Η Πηνελόπη, από την πλευρά της, μπορεί να διαβαστεί ως το πρόσωπο μέσω του οποίου η συνέχεια του Οδυσσέα διατηρείται, ακόμη και μετά την εξαφάνισή του. Ο νέος γάμος δεν διαγράφει τον νεκρό σύζυγο· ενδέχεται να τον καθιστά ακόμη πιο κεντρικό, επειδή η νέα σχέση συγκροτείται πάνω στα ερείπια της παλιάς.

 

4. Ο Τηλέμαχος και η Κίρκη: ο γιος εισέρχεται στον ερωτικό κόσμο του πατέρα

   Ο γάμος του Τηλέμαχου με την Κίρκη παρουσιάζει μια διαφορετική αλλά συμπληρωματική δυναμική.

   Η Κίρκη είναι η μητέρα του Τηλέγονου και η γυναίκα με την οποία είχε συνδεθεί ερωτικά ο Οδυσσέας. Στην περίπτωση αυτή, ο Τηλέμαχος δεν καταλαμβάνει τη θέση του πατέρα απέναντι στη σύζυγό του, αλλά συνδέεται με μια γυναίκα που ανήκει στο ερωτικό παρελθόν του.

   Από φροϋδική σκοπιά, η κατάσταση μπορεί να συσχετιστεί με την οιδιπόδεια επιθυμία (Oedipal desire), την απαγόρευση της αιμομιξίας (incest taboo) και τη δυσκολία της οριστικής αποδέσμευσης από την πατρική κληρονομιά.

   Η Κίρκη δεν είναι βιολογική μητέρα του Τηλέμαχου. Επομένως, ο γάμος τους δεν αποτελεί κυριολεκτικά αιμομιξία. Ωστόσο, η συγγένεια μέσω του πατέρα και η προηγούμενη ερωτική σχέση της με τον Οδυσσέα δημιουργούν μια ισχυρή συμβολική εγγύτητα προς την απαγορευμένη μητρική ή μητρικά επενδεδυμένη μορφή.

    Εδώ μπορούμε να διακρίνουμε τρεις ψυχοδυναμικές διεργασίες.

Πρώτον, την ερωτική κληρονομιά (erotic inheritance). Ο γιος συνδέεται με μια γυναίκα που υπήρξε ερωτικό αντικείμενο του πατέρα. Η πατρική επιθυμία δεν εξαφανίζεται μαζί με τον πατέρα, αλλά μεταφέρεται στη νέα γενιά.

Δεύτερον, την ταύτιση με τον πατέρα (identification with the father). Ο Τηλέμαχος μπορεί συμβολικά να επαναλάβει ένα στοιχείο της ζωής του Οδυσσέα, όχι μιμούμενος τις περιπέτειές του, αλλά αναλαμβάνοντας μια θέση μέσα στο δικό του ερωτικό παρελθόν.

Τρίτον, την υπέρβαση του γενεαλογικού ορίου (transgression of generational boundaries). Η διάκριση ανάμεσα στη γενιά των γονέων και στη γενιά των παιδιών αποδυναμώνεται. Οι γιοι δεν οργανώνουν απλώς τη δική τους ζωή· εισέρχονται στις σχέσεις της προηγούμενης γενιάς και τις αναδιατάσσουν.

    Το αποτέλεσμα είναι μια συμβολική ανακύκλωση των οικογενειακών δεσμών: ο γιος δεν εγκαταλείπει τον πατέρα για να δημιουργήσει έναν εντελώς νέο ερωτικό κόσμο, αλλά εισέρχεται σε έναν κόσμο που έχει ήδη διαμορφωθεί από τον πατέρα.

 

5. Η ανταλλαγή των γυναικών: μια αντιστροφή της οικογενειακής τάξης

   Οι δύο γάμοι αποκτούν το πλήρες νόημά τους όταν εξεταστούν μαζί.

Ο γάμος/ένωση του Τηλέγονου με τηνΠηνελόπη

    Ο γιος της Κίρκης συνδέεται με τη σύζυγο του πατέρα. Ο Τηλέγονος καταλαμβάνει συμβολικά τη θέση του Οδυσσέα μέσα στον συζυγικό δεσμό της Ιθάκης.

Ο γάμος/ένωση του Τηλέμαχου με την Κίρκη

   Ο γιος της Πηνελόπης συνδέεται με την ερωμένη του πατέρα. Ο Τηλέμαχος εισέρχεται στον ερωτικό κόσμο του Οδυσσέα και αναλαμβάνει μια θέση που παραπέμπει στο πατρικό παρελθόν.

   Η δομή αυτή επιτρέπει μια ερμηνεία με βάση την αντιστροφή των γενεών (generational reversal). Οι γιοι δεν δημιουργούν απλώς καινούργιες οικογένειες: ανασυνθέτουν τις σχέσεις του πατέρα, ανταλλάσσοντας συμβολικά τις γυναίκες που είχαν συνδεθεί μαζί του.

   Η οικογένεια μετατρέπεται έτσι σε ένα σύστημα όπου οι θέσεις διατηρούνται, αλλά τα πρόσωπα που τις καταλαμβάνουν αλλάζουν.

    Αυτό θυμίζει τη σχεσιακή επανάληψη (relational repetition): ένα οικογενειακό μοτίβο συνεχίζεται όχι επειδή επανέρχονται ακριβώς τα ίδια γεγονότα, αλλά επειδή τα πρόσωπα αναπαράγουν την ίδια δομή σχέσεων.

   Υπάρχει όμως και μια σημαντική αντίφαση. Οι γιοι φαίνεται να απελευθερώνονται από τον νεκρό πατέρα, επειδή παντρεύονται τις γυναίκες του. Στην πραγματικότητα, μπορεί να παραμένουν δεμένοι μαζί του πιο στενά από πριν, αφού η ερωτική τους ζωή οργανώνεται γύρω από τις σχέσεις που εκείνος είχε αφήσει πίσω.

   Η απομάκρυνση από τον πατέρα γίνεται, παραδόξως, μέσω της επανάληψής του.

 

6. Η Κίρκη ως παντοδύναμη μητρική μορφή

   Το νησί της Κίρκης αποτελεί κάτι περισσότερο από τον τόπο κατοικίας μιας θεάς. Στη συγκεκριμένη ψυχοδυναμική ανάγνωση, μπορεί να θεωρηθεί ένας χώρος όπου οι συνηθισμένοι κανόνες της ανθρώπινης ζωής —η θνητότητα, η γενεαλογική διαδοχή, η απώλεια— αναστέλλονται.

    Η Κίρκη διαθέτει μαγική ισχύ και, σύμφωνα με την παράδοση που αναφέρεται, τους καθιστά αθανάτους. Η λειτουργία της μπορεί να συσχετιστεί με την παντοδύναμη μητρική μορφή (omnipotent maternal figure).

   Στην ψυχαναλυτική σκέψη, η παντοδυναμία δεν σημαίνει απλώς ισχύ. Μπορεί να συμβολίζει μια κατάσταση στην οποία το υποκείμενο φαντάζεται ότι η απώλεια, η ματαίωση και ο αποχωρισμός μπορούν να καταργηθούν.

    Η Κίρκη γίνεται έτσι το αντίθετο της ανθρώπινης πραγματικότητας που ενσαρκώνει ο θάνατος του Οδυσσέα. Ο Οδυσσέας πεθαίνει, αλλά η Κίρκη προσφέρει έναν κόσμο όπου ο θάνατος δεν χρειάζεται να είναι οριστικός.

   Αυτό μπορεί να ερμηνευθεί ως φαντασίωση παντοδυναμίας (fantasy of omnipotence) και ως άμυνα απέναντι στην οριστικότητα της απώλειας.

   Η μητρική δύναμη δεν αποκαθιστά τον πατέρα. Αντίθετα, δημιουργεί έναν νέο κόσμο στον οποίο η απουσία του δεν χρειάζεται να βιωθεί ως τελεσίδικη.

   Παράλληλα, το νησί μπορεί να συμβολίζει μια κατάσταση ψυχικής εξάρτησης: οι ήρωες δεν χρειάζεται πλέον να αντιμετωπίσουν πλήρως τις συνέπειες των επιλογών τους, εφόσον βρίσκονται σε έναν χώρο όπου η θεϊκή δύναμη μπορεί να αναστείλει τους περιορισμούς της ανθρώπινης ύπαρξης.

 

7. Η αθανασία: άρνηση του θανάτου και αδυναμία του πένθους

   Η αθανασία αποτελεί ίσως το βαθύτερο ψυχοδυναμικό στοιχείο αυτής της μυθικής κατάληξης.

   Ο Οδυσσέας έχει πεθάνει, ο πατέρας έχει χαθεί και η προηγούμενη οικογενειακή τάξη έχει καταρρεύσει. Αντί όμως οι επιζώντες να διαχωριστούν ψυχικά από τον νεκρό και να συνεχίσουν τη ζωή τους, εισέρχονται σε έναν κόσμο όπου όλοι μπορούν να παραμείνουν αθάνατοι.

   Η εξέλιξη αυτή προσφέρεται για ανάγνωση μέσα από τρεις έννοιες:

/-Άρνηση (denial): η ψυχική δυσκολία αποδοχής της οριστικότητας του θανάτου.

/-Άμυνα κατά του πένθους (defense against mourning): η αποφυγή της πλήρους αναγνώρισης της απώλειας και του αναγκαστικού αποχωρισμού από τον νεκρό.

/-Καθήλωση (fixation): η παραμονή σε μια κατάσταση όπου οι σχέσεις δεν μετασχηματίζονται μέσα από τον χρόνο, αλλά διατηρούνται επ' αόριστον.

    Η αθανασία δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι οι ήρωες αρνούνται συνειδητά τον θάνατο. Σε συμβολικό επίπεδο, όμως, δημιουργεί μια συνθήκη στην οποία ο θάνατος χάνει τη δύναμή του να επιβάλλει οριστικά όρια.

   Από αυτή την άποψη, η αθανασία μπορεί να λειτουργήσει ως φαντασιακή λύση στο πρόβλημα που δημιούργησε η πατροκτονία. Ο Τηλέγονος δεν μπορεί να επαναφέρει τον Οδυσσέα στη ζωή ούτε να ανατρέψει την πράξη του. Η αθανασία, ωστόσο, προσφέρει έναν κόσμο όπου οι επιζώντες δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουν την ίδια τελικότητα (τελεσίδικη κατάσταση, το αναπόφευκτο του θανάτου).

    Εδώ εμφανίζεται μια ουσιώδης ψυχοδυναμική αντίφαση: η αθανασία μπορεί να εξαλείφει τον φόβο του θανάτου, αλλά δεν εξαλείφει κατ' ανάγκην την ενοχή, τη σύγκρουση ή την εξάρτηση από το παρελθόν.

    Η διάρκεια της ζωής δεν ισοδυναμεί με ψυχική ελευθερία. Ένας αθάνατος άνθρωπος μπορεί να παραμένει αιώνια δεμένος με την ίδια απώλεια.

 

8. Η Κίρκη και η μετατροπή της καταστροφής σε αιώνια οικογενειακή συνύπαρξη

    Η αθανασία επιτρέπει μια ακόμη πιο σύνθετη ανάγνωση: η Κίρκη δεν διατηρεί απλώς ζωντανούς τους ήρωες, αλλά προσφέρει τις προϋποθέσεις για μια νέα οικογενειακή διάταξη.

   Οι δύο γιοι (Τηλέγονος και Τηλέμαχος) συνδέονται με τις γυναίκες του πατέρα τους (την Πηνελόπη και την Κίρκη) και όλοι συνεχίζουν να υπάρχουν στον ίδιο μυθικό χώρο. Η καταστροφή της αρχικής οικογένειας δεν οδηγεί στην οριστική διάλυση των δεσμών. Οδηγεί σε μια νέα σύνθεση, στην οποία τα πρόσωπα παραμένουν συνδεδεμένα, αλλά οι συγγενικές και ερωτικές τους θέσεις μεταβάλλονται.

   Μπορούμε να ονομάσουμε αυτή τη διεργασία φαντασιακή αποκατάσταση της οικογένειας (fantasized family restoration).

   Η οικογένεια αποκαθίσταται όχι μέσω της επιστροφής στην προηγούμενη τάξη, αλλά μέσω της δημιουργίας μιας νέας τάξης που διατηρεί ζωντανά τα πρόσωπα και τους δεσμούς της παλιάς.

   Αυτή η λύση έχει ένα τίμημα: η αναδιοργάνωση των σχέσεων δεν συνεπάγεται κατ' ανάγκην και την επίλυση των συγκρούσεων που τις καθόρισαν. Αντί να επιτευχθεί ο αποχωρισμός από τον πατέρα, ο Οδυσσέας εξακολουθεί να καθορίζει τη ζωή των γιων του. Αντί να δημιουργηθεί μια σαφής διάκριση ανάμεσα στις γενιές, οι ερωτικοί δεσμοί διασταυρώνονται. Και αντί η απώλεια να ενσωματωθεί μέσω του πένθους, η αθανασία προσφέρει τη φαντασίωση μιας συνέχειας χωρίς τέλος.

 

9. Μια κλαϊνική ανάγνωση: ενοχή, επανόρθωση και αμφιθυμία

   Αν μετακινηθούμε από τον Φρόυντ στη σκέψη της Melanie Klein, η ιστορία μπορεί να φωτιστεί μέσω της καταθλιπτικής θέσης (depressive position) και της επανορθωτικής τάσης (reparative impulse).

   Στην κλαϊνική θεωρία, η καταθλιπτική θέση αφορά την αναγνώριση ότι το αγαπημένο και το μισητό αντικείμενο είναι το ίδιο πρόσωπο. Η αναγνώριση αυτή γεννά ενοχή και επιθυμία επανόρθωσης.

   Ο Τηλέγονος σκοτώνει τον Οδυσσέα χωρίς να γνωρίζει την ταυτότητά του. Όταν η πατρική σχέση αποκαλύπτεται, ο φόνος μπορεί να αποκτήσει το νόημα μιας ανεπανόρθωτης καταστροφής του αγαπημένου αντικειμένου.

   Η επιθυμία επανόρθωσης θα μπορούσε συμβολικά να εκφραστεί μέσα από τη διατήρηση της οικογενειακής συνέχειας: ο Τηλέγονος παντρεύεται την Πηνελόπη και δεν αποκόπτεται από τον κόσμο του πατέρα του.

   Ωστόσο, αυτή η επανόρθωση είναι αμφίσημη. Η κατάληψη της θέσης του πατέρα δεν αναιρεί την καταστροφή του. Μπορεί, αντιθέτως, να αποτελεί έναν τρόπο διατήρησης της σχέσης μαζί του, χωρίς να αντιμετωπίζεται πλήρως η ενοχή.

   Η Κίρκη, με την παροχή της αθανασίας, μπορεί να συμβολίζει τη μητρική δύναμη που προσπαθεί να διατηρήσει ενωμένα τα αντικείμενα της αγάπης, εμποδίζοντας την οριστική απώλειά τους.

   Έτσι, η αθανασία γίνεται μια φαντασιακή μορφή επανόρθωσης: κανείς δεν χρειάζεται να χαθεί οριστικά, αλλά ούτε και να αποδεσμευτεί πλήρως από τις παλιές σχέσεις.

 

10. Λακανική ανάγνωση: ο Νόμος του Πατέρα και η κατάρρευση των συμβολικών ορίων

   Μια λακανική προσέγγιση μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τις ατομικές επιθυμίες στη συμβολική δομή της συγγένειας.

   Στη σκέψη του Jacques Lacan, ο πατέρας δεν είναι μόνο ένα πραγματικό πρόσωπο. Η πατρική λειτουργία συνδέεται με τον Νόμο (Law), την πατρική μεταφορά (paternal metaphor) και την εισαγωγή του υποκειμένου σε μια τάξη απαγορεύσεων και διαφοροποιήσεων.

   Η οικογενειακή τάξη εξαρτάται από τη διάκριση ανάμεσα στις γενιές, στους ρόλους και στις επιτρεπόμενες σχέσεις. Ο θάνατος του Οδυσσέα θα μπορούσε να σημάνει την απώλεια του προσώπου που ενσάρκωνε αυτή τη λειτουργία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο συμβολικός Νόμος εξαφανίζεται αυτομάτως.

   Η μυθική κατάληξη, ωστόσο, παρουσιάζει μια εντυπωσιακή αναδιάταξη. Ο Τηλέγονος παίρνει τη θέση του συζύγου απέναντι στην Πηνελόπη. Ο Τηλέμαχος εισέρχεται στον ερωτικό κόσμο της Κίρκης. Η Κίρκη καθιστά δυνατή τη συνέχιση της συνύπαρξης πέρα από τον θάνατο.

   Η διάκριση των γενεών γίνεται ασταθής, ενώ οι γιοι αναλαμβάνουν θέσεις που συνδέονται με τον πατέρα.

   Με λακανικούς όρους, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια διατάραξη της συμβολικής τάξης (disruption of the symbolic order). Πρόκειται, βέβαια, για ερμηνευτική αναλογία και όχι για κυριολεκτική διάγνωση της μυθικής κοινωνίας.

   Το σημαντικότερο σημείο είναι ότι ο θάνατος του πραγματικού πατέρα δεν απελευθερώνει τους γιους από την πατρική λειτουργία. Αντίθετα, η συμβολική του παρουσία διατηρείται μέσω των σχέσεων που οργανώνονται γύρω από αυτόν.

   Ο Οδυσσέας απουσιάζει ως ζωντανό πρόσωπο, αλλά εξακολουθεί να είναι το κέντρο της οικογενειακής δομής.

 

11. η αιώνια επανάληψη του πατέρα

   Η υπόθεση της Τηλεγονίας, όπως την προσεγγίζουμε εδώ, μπορεί να αναγνωσθεί ως μια ιστορία στην οποία η πατροκτονία δεν οδηγεί στην απελευθέρωση των γιων, αλλά στην αναδιοργάνωση της ζωής τους γύρω από τον νεκρό πατέρα.

    Ο Τηλέγονος σκοτώνει τον Οδυσσέα χωρίς να τον αναγνωρίζει. Αργότερα, μέσω του γάμου του με την Πηνελόπη, εισέρχεται συμβολικά στη θέση του. Ο Τηλέμαχος, από την άλλη, συνδέεται με την Κίρκη και εισέρχεται στον ερωτικό κόσμο του πατέρα. Η Κίρκη προσφέρει την αθανασία, εξασφαλίζοντας ότι αυτή η νέα οικογενειακή διάταξη μπορεί να συνεχιστεί πέρα από τα συνηθισμένα όρια της ανθρώπινης ζωής.

Οι επιμέρους ψυχοδυναμικές έννοιες συγκλίνουν σε τέσσερις βασικούς άξονες:

/-Η πατροκτονία και η ενοχή (parricide and guilt):

η καταστροφή του πατέρα δημιουργεί μια σχέση που εξακολουθεί να απαιτεί ψυχική επεξεργασία.

/-Η ερωτική αναπλήρωση (erotic substitution):

οι γιοι αναλαμβάνουν θέσεις που συνδέονται με τις γυναίκες και το παρελθόν του πατέρα.

/-Η κατάρρευση των γενεαλογικών ορίων (collapse of generational boundaries):

οι διακρίσεις μεταξύ των γενεών αποδυναμώνονται, καθώς οι ερωτικές σχέσεις μεταφέρονται από τον πατέρα στους γιους.

/-Η αθανασία ως άμυνα κατά της απώλειας (immortality as a defense against loss):

η θεϊκή παρέμβαση προσφέρει μια φαντασιακή λύση στην οριστικότητα του θανάτου, χωρίς να εγγυάται την επίλυση των συγκρούσεων.

   Το βαθύτερο παράδοξο

   Το κεντρικό παράδοξο είναι ότι οι γιοι φαίνεται να διαδέχονται τον πατέρα, αλλά δεν κατορθώνουν να αποδεσμευτούν από αυτόν. Ο Τηλέγονος τον σκοτώνει, αλλά καταλαμβάνει τη θέση του. Ο Τηλέμαχος μεγαλώνει αναζητώντας τον, αλλά καταλήγει να εισέρχεται στον ερωτικό κόσμο του. Η Κίρκη, τέλος, καθιστά δυνατή την αθανασία, αλλά αυτή η υπέρβαση του θανάτου μπορεί να εκληφθεί ως υπέρβαση και της δυνατότητας του οριστικού αποχωρισμού.

    Η ψυχοδυναμική υπόθεση που αναδύεται είναι ότι η αθανασία δεν καταργεί την πατρική εξουσία· μπορεί να την καταστήσει αιώνια.

    Ο Οδυσσέας δεν χρειάζεται να παραμένει ζωντανός για να καθορίζει τις ζωές των γιων του. Παραμένει παρών μέσα από την ενοχή, την ταύτιση, την ερωτική επανάληψη και την ανάγκη διατήρησης της οικογενειακής συνέχειας.

   Έτσι, η μυθική κατάληξη μπορεί να διαβαστεί όχι ως πραγματική λύση της τραγωδίας, αλλά ως μια φαντασιακή διευθέτηση στην οποία κανείς δεν χάνεται οριστικά και κανείς δεν απελευθερώνεται ολοκληρωτικά. Η οικογένεια επιβιώνει, αλλά η επιβίωσή της δεν σημαίνει αναγκαστικά και ψυχική λύτρωση.

 

 

 

Η ερωτική απόλαυση χωρίς ενοχή στην Τηλεγονία: κατοχή, χηρεία και επανανυμφία

    Η ένωση του Τηλέγονου με την Πηνελόπη και του Τηλέμαχου με την Κίρκη μπορεί να αναλυθεί ως μια μυθική σκηνοθεσία της απόλαυσης (jouissance), της κατοχής του ερωτικού αντικειμένου (possession of the love object) και της απελευθέρωσης της επιθυμίας από την ενοχή που προκαλεί η ύπαρξη ενός τρίτου, του Οδυσσέα.

    Το κρίσιμο στοιχείο της υπόθεσης είναι ότι οι δύο γυναίκες δεν επανασυνδέονται με έναν άνδρα όσο η τύχη του παραμένει αβέβαιη. Η Πηνελόπη δεν εγκαταλείπει τον Οδυσσέα κατά τη μακρόχρονη απουσία του, ενώ η Κίρκη δεν παρουσιάζεται στην αρχική μυθική αφήγηση να επιδιώκει γάμο με άλλον άνδρα. Στην Τηλεγονία, όμως, ο θάνατος του Οδυσσέα μεταβάλλει ριζικά το πλαίσιο: η απουσία γίνεται οριστική, η προηγούμενη συζυγική ή ερωτική σχέση παύει να αποτελεί ενεργό δεσμό και οι νέες ενώσεις μπορούν να θεμελιωθούν.

    Σύμφωνα με την περίληψη του έπους που αποδίδεται στον Πρόκλο και διασώζεται μέσω της μεταγενέστερης παράδοσης, ο Τηλέγονος μεταφέρει την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο στο νησί της Κίρκης, όπου εκείνη τους καθιστά αθάνατους· κατόπιν, ο Τηλέγονος παντρεύεται την Πηνελόπη και ο Τηλέμαχος την Κίρκη.

    Η ψυχοδυναμική ανάγνωση που ακολουθεί δεν αποδίδει στους μυθικούς χαρακτήρες μια τεκμηριωμένη εσωτερική ψυχολογία. Εξετάζει τη δομή των σχέσεων και το νόημα που αποκτούν η επιθυμία, η κατοχή, ο θάνατος και η ελευθερία από την ενοχή μέσα στη μυθική αφήγηση.

 

1. Ο θάνατος του Οδυσσέα ως άρση της απαγόρευσης

    Όσο ο Οδυσσέας απουσιάζει, η απουσία του δεν ισοδυναμεί με τον θάνατό του. Παραμένει ένα ενδεχόμενο επιστροφής. Η Πηνελόπη δεν γνωρίζει με βεβαιότητα αν είναι χήρα, ενώ η Κίρκη δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι έχει αποδεσμευτεί οριστικά από τον ερωτικό δεσμό της με εκείνον μόνο και μόνο επειδή εκείνος έχει φύγει.

    Η αβεβαιότητα διατηρεί ενεργή τη θέση του Οδυσσέα μέσα στην ψυχική και σχεσιακή οικονομία των γυναικών.

Μπορούμε να διακρίνουμε δύο διαφορετικές καταστάσεις:

/-Απουσία (absence): ο άνδρας δεν είναι παρών, αλλά μπορεί να επιστρέψει. Η σχέση παραμένει ανοιχτή ως δυνατότητα.

/-Οριστική απώλεια (irreversible loss): ο θάνατος αποκλείει την επιστροφή του άνδρα ως ζωντανού ερωτικού συντρόφου. Η σχέση πρέπει πλέον να αναδιοργανωθεί.

    Η μετάβαση από την πρώτη στη δεύτερη κατάσταση μεταβάλλει το νόημα της νέας ερωτικής ένωσης. Η γυναίκα δεν χρειάζεται πλέον να επιλέξει ανάμεσα στον παλαιό και στον νέο σύντροφο ως δύο άνδρες που θα μπορούσαν να συνυπάρχουν στον ίδιο χρόνο. Ο ένας ανήκει πλέον στο παρελθόν.

    Αυτό δεν σημαίνει ότι ο θάνατος εξαφανίζει αυτομάτως την αγάπη, την πίστη ή την εσωτερική σύγκρουση. Σημαίνει ότι αίρεται ένα ουσιώδες πραγματικό εμπόδιο: η πιθανότητα επιστροφής του προηγούμενου συντρόφου και η συνεπαγόμενη σύγκρουση ανάμεσα στους δύο δεσμούς.

    Συνεπώς, ο θάνατος λειτουργεί εδώ ως συμβολική άρση της απαγόρευσης (symbolic lifting of prohibition). Η επιθυμία δεν χρειάζεται πια να βιώνεται ως ανταγωνιστική προς μια ενεργή συζυγική σχέση.

 

2. Η απόλαυση (jouissance): όχι μόνο έρωτας, αλλά και κατοχή

    Η έννοια της απόλαυσης χρειάζεται μια διάκριση. Στην καθημερινή γλώσσα σημαίνει ερωτική ευχαρίστηση, ικανοποίηση και ηδονή. Στη λακανική ψυχανάλυση, όμως, η απόλαυση (jouissance) δεν ταυτίζεται με την ευχαρίστηση (pleasure). Μπορεί να περιλαμβάνει υπέρβαση των συνηθισμένων ορίων, ένταση, απαγόρευση, εξουσία και μια ικανοποίηση που δεν περιορίζεται στην απλή ανακούφιση της επιθυμίας.

   Στην υπόθεση των δύο γάμων, η απόλαυση μπορεί να εξεταστεί σε τρία επίπεδα:

/i. Σωματική απόλαυση (bodily jouissance):

η δυνατότητα μιας ερωτικής σχέσης χωρίς την προηγούμενη παρουσία του Οδυσσέα ως συζύγου ή ερωτικού ανταγωνιστή.

/ii.Απόλαυση της κατοχής (jouissance of possession):

η αίσθηση ότι το ερωτικό αντικείμενο είναι πλέον διαθέσιμο και ότι ο δεσμός μπορεί να αναγνωριστεί δημόσια και θεσμικά.

/iii. Απόλαυση της υπέρβασης (jouissance of transgression):

η ικανοποίηση που μπορεί να συνδέεται με την κατάληψη μιας θέσης η οποία προηγουμένως ανήκε στον πατέρα ή στον παλαιό σύντροφο.

    Το τρίτο επίπεδο είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή οι νέοι γάμοι δεν είναι ουδέτερες ενώσεις. Ο Τηλέγονος δεν παντρεύεται μια οποιαδήποτε γυναίκα, αλλά την Πηνελόπη, τη σύζυγο του άνδρα που ο ίδιος σκότωσε χωρίς να γνωρίζει την ταυτότητά του. Ο Τηλέμαχος δεν παντρεύεται μια οποιαδήποτε γυναίκα, αλλά την Κίρκη, την προηγούμενη ερωτική σύντροφο του πατέρα του.

    Η απόλαυση, επομένως, μπορεί να συνδέεται όχι μόνο με την απόκτηση ενός συντρόφου, αλλά και με τη μεταβίβαση μιας θέσης που είχε προηγουμένως καταληφθεί από τον Οδυσσέα.

Η κατοχή δεν είναι απλώς ιδιοκτησία

    Η κατοχή (possession) εδώ δεν πρέπει να νοηθεί ως κυριολεκτική ιδιοκτησία της γυναίκας από τον άνδρα. Πρόκειται για τη συμβολική βεβαιότητα ότι ο άλλος έχει πλέον επιλέξει να συνδεθεί μαζί του και ότι ο δεσμός τους δεν απειλείται από την επιστροφή του προηγούμενου συντρόφου.

    Η γαμήλια ένωση προσφέρει μια μορφή αναγνώρισης: η επιθυμία αποκτά κοινωνική και θεσμική θέση.

    Στο συγκεκριμένο μυθικό σχήμα, η κατοχή μπορεί να έχει διπλή λειτουργία. Από τη μία πλευρά, παρέχει ερωτική ασφάλεια. Από την άλλη, επιτρέπει στον νέο σύντροφο να καταλάβει συμβολικά τη θέση του νεκρού.

   Έτσι, η απόλαυση της νέας σχέσης ενδέχεται να περιλαμβάνει και την ικανοποίηση της διαδοχής: ο νέος άνδρας δεν αποκτά μόνο μια γυναίκα, αλλά και μια θέση μέσα στην ιστορία του Οδυσσέα.

 

3. Ο Τηλέγονος: η απόλαυση του άνδρα που καταλαμβάνει τη θέση του πατέρα

   Για τον Τηλέγονο, ο γάμος με την Πηνελόπη μπορεί να αναλυθεί ως μια σύνθετη συνάντηση ερωτικής επιθυμίας, συμβολικής κατοχής και διαδοχής.

   Ο Οδυσσέας έχει πεθάνει από το χέρι του, αλλά ο Τηλέγονος δεν τον σκότωσε με συνειδητή πρόθεση πατροκτονίας. Επομένως, η ψυχοδυναμική ερμηνεία δεν χρειάζεται να υποθέσει ότι ο Τηλέγονος επιθυμούσε εξαρχής να καταλάβει τη θέση του πατέρα.

Η σημασία προκύπτει από την εξέλιξη των γεγονότων.

α. Η απόλαυση της ερωτικής κατάκτησης (erotic conquest)

    Ο Τηλέγονος παντρεύεται τη γυναίκα που είχε καταλάβει την κεντρική συζυγική θέση στη ζωή του πατέρα του. Η ένωση μπορεί να συμβολίζει μια μορφή ερωτικής κατάκτησης, στην οποία ο γιος αποκτά πρόσβαση σε μια θέση που προηγουμένως ήταν απαγορευμένη από την ύπαρξη του πατέρα.

    Η απόλαυση δεν χρειάζεται να περιλαμβάνει συνειδητή επιθετικότητα απέναντι στον Οδυσσέα. Μπορεί να προκύπτει από το γεγονός ότι το εμπόδιο έχει πλέον εκλείψει.

   Η Πηνελόπη είναι διαθέσιμη για έναν νέο γάμο, και ο Τηλέγονος μπορεί να γίνει ο άνδρας που θα βρίσκεται στη θέση του συζύγου της.

β. Η απόλαυση της διαδοχής (jouissance of succession)

    Ο Τηλέγονος αποκτά μια συμβολική θέση διαδόχου. Η ένωση με την Πηνελόπη μπορεί να ερμηνευθεί ως μορφή ταύτισης με τον πατέρα (identification with the father), όχι επειδή ο γιος μετατρέπεται κυριολεκτικά σε Οδυσσέα, αλλά επειδή αναλαμβάνει έναν ρόλο που είχε προηγουμένως εκείνος.

    Εδώ η απόλαυση μπορεί να περιλαμβάνει την αίσθηση ότι ο γιος δεν βρίσκεται πλέον έξω από την πατρική ιστορία. Εισέρχεται στο κέντρο της.

γ. Η απόλαυση χωρίς ενοχή (jouissance without guilt)

    Είναι δυνατόν να φανταστούμε ότι ο Τηλέγονος βιώνει τη νέα σχέση χωρίς την ενοχή που θα δημιουργούσε η επιθυμία για τη σύζυγο ενός ζωντανού πατέρα.

    Ο νεκρός δεν μπορεί να επιστρέψει για να διεκδικήσει τη θέση του. Η νέα σχέση δεν ανταγωνίζεται πλέον έναν ενεργό γάμο.

    Ωστόσο, χρειάζεται να διακρίνουμε την ενοχή για την ερωτική επιθυμία από την ενοχή για την πατροκτονία. Ο θάνατος του Οδυσσέα μπορεί να αίρει το εμπόδιο του προηγούμενου συζυγικού δεσμού, αλλά δεν εξαφανίζει αναγκαστικά την ενοχή του Τηλέγονου για τον φόνο.

    Επομένως, η «απόλαυση χωρίς ενοχή» αποτελεί εδώ μια ερμηνευτική δυνατότητα που αφορά κυρίως την απελευθέρωση της νέας ερωτικής σχέσης από τον ενεργό ανταγωνισμό με τον πατέρα. Δεν αποτελεί βεβαιωμένη ψυχική κατάσταση του ήρωα.

 

4. Η Πηνελόπη: από την αναμονή στην ερωτική αυτοδιάθεση

   Η ψυχοδυναμική θέση της Πηνελόπης είναι διαφορετική. Για εκείνη, ο θάνατος του Οδυσσέα δεν σημαίνει την κατάληψη μιας πατρικής θέσης, αλλά τη δυνατότητα να αναδιοργανώσει τη ζωή της μετά το τέλος μιας μακρόχρονης συζυγικής σχέσης.

   Η Πηνελόπη είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή η προηγούμενη συμπεριφορά της χαρακτηρίζεται από την αναμονή. Όσο η επιστροφή του Οδυσσέα παραμένει δυνατή, η επιλογή νέου συζύγου δεν είναι ισοδύναμη με μια επιλογή μετά τον θάνατό του.

α. Η άρση της συζυγικής ενοχής (release from marital guilt)

   Όσο ο Οδυσσέας ζει ή ενδέχεται να επιστρέψει, μια νέα ερωτική σχέση θα μπορούσε να βιωθεί ως προδοσία της συζυγικής πίστης.

    Με τον θάνατό του, όμως, αλλάζει το ηθικό και συναισθηματικό πλαίσιο. Η Πηνελόπη δεν χρειάζεται πλέον να επιλέξει ανάμεσα στον Οδυσσέα και σε έναν νέο σύζυγο, σαν να ήταν και οι δύο ενεργοί διεκδικητές της.

    Η πιθανή ενοχή της απέναντι στον νεκρό σύζυγο μπορεί να παραμένει, αλλά η νέα ένωση δεν συνιστά πλέον απιστία προς έναν ζωντανό σύντροφο.

   Αυτή η μεταβολή μπορεί να περιγραφεί ως αποδέσμευση από τη συζυγική ενοχή (release from marital guilt).

β. Η απόλαυση της εκ νέου επιθυμητής γυναίκας (jouissance of being desired again)

   Η Πηνελόπη περνά από τη θέση της συζύγου που περιμένει τον απόντα άνδρα στη θέση μιας γυναίκας που μπορεί να γίνει αντικείμενο νέας ερωτικής επιθυμίας.

    Η αλλαγή αυτή έχει ψυχοδυναμική σημασία: η ταυτότητά της δεν εξαντλείται πλέον στον ρόλο της πιστής συζύγου.

    Ο νέος γάμος μπορεί να σηματοδοτεί την επανενεργοποίηση της ερωτικής της ζωής, την αναγνώρισή της ως επιθυμητού προσώπου και τη δυνατότητα να συμμετάσχει σε έναν νέο δεσμό.

γ. Η απόλαυση της επιλογής (jouissance of choice)

    Η νέα σχέση μπορεί επίσης να προσφέρει την απόλαυση της επιλογής ενός άνδρα μετά το τέλος της προηγούμενης συζυγικής δέσμευσης.

   Αυτό δεν σημαίνει ότι η Πηνελόπη ξεχνά τον Οδυσσέα ή ότι δεν πενθεί. Η ερωτική επιθυμία και η μνήμη μπορούν να συνυπάρχουν.

    Το ουσιώδες είναι ότι ο νέος γάμος δεν χρειάζεται να νοηθεί ως ακύρωση της προηγούμενης αγάπης. Μπορεί να αποτελεί μια νέα αρχή, στην οποία η γυναίκα δεν δεσμεύεται πλέον από την αβεβαιότητα της επιστροφής.

   Υπάρχει, βέβαια, μια ιδιαιτερότητα: ο νέος σύντροφος είναι ο γιος του νεκρού συζύγου της. Επομένως, η ερωτική αυτοδιάθεση της Πηνελόπης συνυπάρχει με μια συμβολική διαδοχή που περιπλέκει τη σχέση της με το παρελθόν.

 

5. Ο Τηλέμαχος: η απόλαυση της κατάληψης του ερωτικού κόσμου του πατέρα

   Ο Τηλέμαχος βρίσκεται σε διαφορετική θέση από τον Τηλέγονο. Δεν είναι εκείνος που σκότωσε τον Οδυσσέα. Είναι ο γιος που είχε συνδεθεί με την αναζήτηση και την αναγνώριση του πατέρα.

    Ο γάμος του με την Κίρκη δημιουργεί, επομένως, μια διαφορετική δυναμική από εκείνη του Τηλέγονου με την Πηνελόπη.

α. Η ερωτική πρόσβαση σε μια προηγούμενη πατρική σχέση (access to a former paternal love object)

    Η Κίρκη υπήρξε ερωτική σύντροφος του Οδυσσέα. Με τον γάμο του Τηλέμαχου μαζί της, ο γιος εισέρχεται σε έναν ερωτικό χώρο που είχε ήδη διαμορφωθεί από τον πατέρα.

   Η απόλαυση μπορεί να συνδέεται με τη συμβολική κατάληψη αυτής της θέσης. Ο Τηλέμαχος δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί τον Οδυσσέα ως ζωντανό ερωτικό αντίπαλο, επειδή ο πατέρας έχει πεθάνει.

   Η νέα ένωση μπορεί, έτσι, να αναπαριστά την ελευθερία του γιου να επιλέξει μια γυναίκα που προηγουμένως συνδεόταν με την πατρική επιθυμία.

β. Η απόλαυση της μη ανταγωνιστικής διαδοχής (non-rivalrous succession)

   Ο Τηλέμαχος μπορεί να αναλάβει έναν ρόλο που προηγουμένως ανήκε στον πατέρα, χωρίς να χρειάζεται να τον εκτοπίσει από μια ενεργή σχέση.

   Εδώ η διαδοχή (succession) δεν σημαίνει απλώς κληρονομία. Σημαίνει τη δυνατότητα να επαναληφθεί μια προηγούμενη σχεσιακή θέση υπό νέες συνθήκες.

   Η απόλαυση μπορεί να προκύπτει από την αίσθηση ότι ο ερωτικός κόσμος του πατέρα δεν είναι πλέον απαγορευμένος, επειδή ο πατέρας δεν είναι πλέον παρών ως διεκδικητής.

γ. Η απουσία ενοχής για τον ανταγωνισμό (absence of rivalry guilt)

   Ο Τηλέμαχος δεν έχει διαπράξει πατροκτονία, άρα δεν φέρει την ίδια ειδική ενοχή με τον Τηλέγονο. Η πιθανή ενοχή του αφορά περισσότερο τη συμβολική σχέση με τον πατέρα: κατά πόσον μπορεί να επιθυμήσει μια γυναίκα που είχε συνδεθεί ερωτικά μαζί του.

   Ο θάνατος του Οδυσσέα μπορεί να περιορίσει αυτή τη σύγκρουση, επειδή καταργεί τον ενεργό ανταγωνισμό. Δεν εξαφανίζει, ωστόσο, την πιθανότητα αμφιθυμίας απέναντι στην πατρική κληρονομιά.

 

6. Η Κίρκη: η απόλαυση της επιλογής και της διατήρησης της ερωτικής ισχύος

   Η Κίρκη δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί μόνο ως το ερωτικό αντικείμενο που περνά από τον Οδυσσέα στον Τηλέμαχο. Είναι θεά και μάγισσα, με δική της δύναμη και δική της θέση στον μυθικό κόσμο.

   Η ψυχοδυναμική ανάλυση χρειάζεται, επομένως, να εξετάσει όχι μόνο την επιθυμία του Τηλέμαχου, αλλά και τη δυνατότητα της Κίρκης να επιθυμεί, να επιλέγει και να διατηρεί τον έλεγχο της ζωής της.

α. Η απελευθέρωση από την προηγούμενη ερωτική δέσμευση (release from the former erotic bond)

   Ο θάνατος του Οδυσσέα σημαίνει ότι η προηγούμενη ερωτική σχέση δεν μπορεί πλέον να συνεχιστεί ως σχέση ανάμεσα σε δύο ζωντανούς συντρόφους.

   Η Κίρκη μπορεί να στραφεί προς έναν νέο άνδρα χωρίς να βρίσκεται απέναντι στην πιθανότητα να επιστρέψει ο προηγούμενος σύντροφος και να διεκδικήσει ξανά τη θέση του.

   Η ενοχή που ενδέχεται να συνδεόταν με την εγκατάλειψη ή την αντικατάσταση του Οδυσσέα μπορεί έτσι να υποχωρήσει. Η νέα σχέση δεν χρειάζεται να βιώνεται ως ανταγωνιστική προς μια ενεργή ερωτική δέσμευση.

β. Η απόλαυση της επιθυμητότητας (jouissance of desirability)

   Η Κίρκη δεν είναι μόνο εκείνη που επιθυμεί· είναι και εκείνη που μπορεί να επιθυμείται.

   Η ένωσή της με τον Τηλέμαχο μπορεί να συμβολίζει τη διατήρηση της ερωτικής της ισχύος πέρα από το τέλος της προηγούμενης σχέσης. Η γυναίκα δεν περιορίζεται στην ανάμνηση του Οδυσσέα, αλλά εισέρχεται σε μια νέα σχέση.

   Η απόλαυση αυτή μπορεί να αφορά την αναγνώριση της επιθυμητότητάς της και τη συνέχιση της ερωτικής ζωής.

γ. Η απόλαυση της κυριαρχίας (jouissance of mastery)

   Η Κίρκη κατέχει μαγικές δυνάμεις και, στην εκδοχή της ιστορίας που εξετάζουμε, παρέχει αθανασία. Αυτή η ιδιότητα επιτρέπει μια ερμηνεία της ως προσώπου που ελέγχει τις συνθήκες μέσα στις οποίες θα συνεχιστούν οι σχέσεις.

   Η δύναμή της δεν είναι μόνο ερωτική. Είναι και υπαρξιακή: μπορεί να μεταβάλει τη σχέση των ηρώων με τον θάνατο και τη διάρκεια της ζωής τους.

   Η δυνατότητα αυτή προσφέρει μια μορφή απόλαυσης της κυριαρχίας (jouissance of mastery), δηλαδή την ικανοποίηση που συνδέεται με τη δύναμη να ρυθμίζονται οι όροι της συνύπαρξης.

   Δεν αποδεικνύει ότι η Κίρκη επιδιώκει να ελέγχει τους άλλους ή ότι βιώνει τον γάμο με τον Τηλέμαχο ως κυριαρχία. Αναδεικνύει, όμως, την ασυμμετρία ισχύος που υπάρχει ανάμεσα σε μια θεά και στους θνητούς ήρωες.

 

7. Γιατί οι γυναίκες επανανυμφεύονται μόνο μετά τον θάνατο του Οδυσσέα;

   Η Πηνελόπη και η Κίρκη δεν βρίσκονται στην ίδια κοινωνική θέση. Η Πηνελόπη είναι η νόμιμη σύζυγος του Οδυσσέα, ενώ η Κίρκη είναι η ερωτική του σύντροφος σε ένα επεισόδιο της περιπλάνησής του. Παρ' όλα αυτά, στη συγκεκριμένη μυθική κατάληξη, και οι δύο συνδέονται με τον Οδυσσέα όσο εκείνος ζει και επανασυνδέονται ερωτικά με άλλους άνδρες μετά τον θάνατό του.

   Η σύγκλιση αυτή επιτρέπει να εξετάσουμε την επανανυμφία (remarriage) ως μεταβολή όχι μόνο της οικογενειακής κατάστασης, αλλά και της ψυχικής νομιμοποίησης της επιθυμίας.

 

   Η Πηνελόπη: από την πιστότητα στην ελευθερία της χήρας

   Η μακρόχρονη αναμονή της Πηνελόπης διατηρεί ανοιχτή την πιθανότητα της επιστροφής. Η πιστότητά της έχει νόημα ακριβώς επειδή ο Οδυσσέας μπορεί να επιστρέψει.

   Αν η Πηνελόπη παντρευόταν άλλον όσο εκείνος παρέμενε αγνοούμενος, η πράξη της θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως εγκατάλειψη ενός γάμου του οποίου το τέλος δεν είχε επιβεβαιωθεί.

   Μετά τον θάνατό του, το πλαίσιο αλλάζει. Η νέα ένωση μπορεί να θεωρηθεί επανεκκίνηση της ζωής και όχι προδοσία της προηγούμενης σχέσης.

   Η Πηνελόπη αποκτά έτσι τη δυνατότητα να επιθυμήσει έναν νέο άνδρα χωρίς να βρίσκεται αντιμέτωπη με την ίδια σύγκρουση ανάμεσα στην πίστη και στη νέα ερωτική επιλογή.

 

   Η Κίρκη: από την προηγούμενη ερωτική σχέση στην καινούργια ένωση

   Για την Κίρκη, η κατάσταση είναι λιγότερο συνδεδεμένη με τη συζυγική πίστη και περισσότερο με τη συνέχεια ενός ερωτικού δεσμού.

   Η απουσία του Οδυσσέα δεν ισοδυναμεί με αποδεδειγμένο θάνατο. Όσο η επιστροφή παραμένει δυνατή, η προηγούμενη σχέση μπορεί να εξακολουθεί να έχει θέση στη ζωή της, έστω και χωρίς καθημερινή συνύπαρξη.

   Μετά τον θάνατό του, η Κίρκη μπορεί να στραφεί προς τον Τηλέμαχο χωρίς να χρειάζεται να αντιμετωπίσει την πιθανότητα επανεμφάνισης του προηγούμενου συντρόφου.

   Η νέα ένωση αποκτά, επομένως, μια μορφή ερωτικής νομιμοποίησης μετά την απώλεια (erotic legitimation after loss).

 

Η κοινή ψυχοδυναμική λειτουργία

   Η Πηνελόπη και η Κίρκη δεν χρειάζεται να αισθάνονται το ίδιο πράγμα. Η πρώτη μπορεί να συνδέεται με την πίστη, την αναμονή και την απώλεια του συζύγου· η δεύτερη με την ανάμνηση μιας προηγούμενης ερωτικής σχέσης και την επιλογή ενός νέου συντρόφου.

    Ωστόσο, και στις δύο περιπτώσεις ο θάνατος του Οδυσσέα δημιουργεί ένα σαφές όριο ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν.

   Αυτό επιτρέπει να διατυπώσουμε την ακόλουθη υπόθεση:

Η επιβεβαίωση του θανάτου του προηγούμενου άνδρα δεν απελευθερώνει απλώς την ερωτική επιθυμία· την απαλλάσσει από την αβεβαιότητα της επιστροφής.

   Η ενοχή δεν εξαφανίζεται υποχρεωτικά, αλλά χάνει ένα σημαντικό μέρος της πραγματικής της βάσης: δεν υπάρχει πλέον ζωντανός σύντροφος του οποίου η επιστροφή θα μπορούσε να μετατρέψει τη νέα ένωση σε ανταγωνιστική σχέση.

 

8. Η ενοχή των γυναικών και η λειτουργία της απουσίας

   Για να κατανοηθεί βαθύτερα αυτή τη μεταβολή, χρειάζεται να γίνει διάκριση ανάμεσα σε τρεις μορφές ενοχής.

/ - 1. Συζυγική ενοχή (marital guilt):

την αισθάνεται η Πηνελόπη όσο ο Οδυσσέας απουσιάζει, επειδή η σύναψη μιας νέας ερωτικής σχέσης μπορεί να βιωθεί ως απιστία ή εγκατάλειψη του συζύγου της. Μετά τον επιβεβαιωμένο θάνατο του Οδυσσέα, η νέα σχέση δεν αποτελεί πλέον απιστία προς έναν ζωντανό σύζυγο και η συζυγική ενοχή μπορεί να αρθεί.

/ - 2. Ενοχή εγκατάλειψης (guilt of abandonment):

την αισθάνονται η Πηνελόπη και, κατ’ αναλογία, η Κίρκη, εφόσον η επιλογή ενός νέου συντρόφου όσο ο Οδυσσέας παραμένει απών μπορεί να εκληφθεί ως παραίτηση από την πιθανότητα επιστροφής του. Μετά τον θάνατό του, η αναμονή δεν μπορεί πλέον να οδηγήσει σε πραγματική επανένωση και η ενοχή που συνδέεται με την εγκατάλειψη της προσδοκίας επιστροφής μπορεί να υποχωρήσει.

/ - 3. Ενοχή απέναντι στον νεκρό (guilt toward the deceased):

την αισθάνονται δυνητικά τόσο η Πηνελόπη όσο και η Κίρκη μετά τον θάνατο του Οδυσσέα, εφόσον η νέα ερωτική τους σχέση μπορεί να βιωθεί ως προδοσία της μνήμης του. Η ενοχή αυτή μπορεί να εκδηλωθεί μέσα από το πένθος (mourning), την αμφιθυμία (ambivalence) ή την αίσθηση ότι η νέα ερωτική απόλαυση αντιβαίνει στην προηγούμενη αγάπη τους. Σε αντίθεση με τις δύο προηγούμενες μορφές, δεν αίρεται αυτομάτως με τον θάνατο του Οδυσσέα· αντιθέτως, μπορεί να αναδυθεί ακριβώς εξαιτίας του. 

   Η τρίτη μορφή ενοχής (guilt toward the deceased) είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο θάνατος δεν καταργεί όλες τις ενοχές· μπορεί να δημιουργήσει νέες.

   Η Πηνελόπη ή η Κίρκη θα μπορούσαν να αισθάνονται ότι η νέα τους σχέση δεν αποτελεί προδοσία προς έναν ζωντανό άνδρα, αλλά ότι η ερωτική τους απόλαυση έρχεται σε σύγκρουση με την ανάμνηση του νεκρού.

   Η διαφορά είναι ότι αυτή η σύγκρουση αφορά πλέον τη μνήμη και την εσωτερική σχέση με τον απόντα, όχι μια ενεργή συζυγική δέσμευση.

   Στη φροϋδική θεωρία, το πένθος (mourning) και η μελαγχολία (melancholia) προσφέρουν διαφορετικά πλαίσια για να σκεφτούμε τη σχέση με την απώλεια. Δεν μπορούμε να διαγνώσουμε κανέναν από τους μυθικούς χαρακτήρες με βάση αυτά τα σχήματα. Μπορούμε, όμως, να αναγνωρίσουμε ότι η νέα ερωτική επένδυση μπορεί να συνυπάρχει με τη μνήμη του νεκρού ή να λειτουργεί ως προσπάθεια απομάκρυνσης από αυτήν.

   Η ερωτική επανεπένδυση (erotic reinvestment) δεν προϋποθέτει αναγκαστικά την πλήρη διαγραφή του προηγούμενου συντρόφου.

 

9. Η αντιστροφή των ρόλων: οι γιοι απολαμβάνουν εκεί όπου ο πατέρας είχε αγαπήσει

   Η διπλή επανανυμφία αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν συγκρίνουμε τους δύο γιους με τις δύο γυναίκες.

Οι δύο ερωτικές ενώσεις

H ερωτική ένωση Τηλέγονου και  Πηνελόπης

    Διαδοχή στον συζυγικό δεσμό.Ο Τηλέγονος καταλαμβάνει τη θέση του νεκρού συζύγου. Η Πηνελόπη μπορεί να περάσει από την αναμονή σε έναν νέο γάμο. Η απόλαυση μπορεί να συνδέεται με την κατάκτηση μιας νέας σχέσης και με τη λήξη της αβεβαιότητας.

Η ερωτική ένωση Τηλέμαχου και Κίρκης

  Διαδοχή στον ερωτικό δεσμό. Ο Τηλέμαχος εισέρχεται σε έναν ερωτικό χώρο που είχε συνδεθεί με τον πατέρα. Η Κίρκη μπορεί να επενδύσει σε μια νέα σχέση χωρίς να αναμένει την επιστροφή του Οδυσσέα. Η απόλαυση μπορεί να συνδέεται με την ερωτική ανανέωση και με την αναδιοργάνωση του παρελθόντος.

   Οι δύο γάμοι δεν είναι απλές επαναλήψεις. Ο Τηλέγονος αναλαμβάνει τη θέση του συζύγου της γυναίκας του πατέρα του, ενώ ο Τηλέμαχος αναλαμβάνει τη θέση του ερωτικού συντρόφου μιας γυναίκας που είχε συνδεθεί με τον πατέρα του.

Η κοινή τους λειτουργία, ωστόσο, είναι η μεταβίβαση της ερωτικής θέσης (transfer of the erotic position) από την προηγούμενη γενιά στην επόμενη.

Αυτό έχει μια διπλή συνέπεια:

    Οι γιοι μπορούν να απολαύσουν σχέσεις που προηγουμένως ανήκαν στον ερωτικό κόσμο του πατέρα. Οι γυναίκες μπορούν να απολαύσουν νέες σχέσεις χωρίς να χρειάζεται να ανταγωνιστούν την πιθανή επιστροφή του προηγούμενου άνδρα.

   Η ερωτική απόλαυση γίνεται δυνατή μέσα από μια διπλή μεταβολή: ο πατέρας παύει να είναι ενεργός διεκδικητής και οι γιοι αποκτούν πρόσβαση σε νέες σχεσιακές θέσεις.

 

10. Η αθανασία ως εγγύηση της απόλαυσης χωρίς τέλος

   Η υπόθεση δεν τελειώνει με τους γάμους. Η Κίρκη καθιστά αθάνατους τους ήρωες, σύμφωνα με την περίληψη της Τηλεγονίας. Αυτό το στοιχείο μπορεί να ενισχύσει τη σημασία της ερωτικής απόλαυσης και της κατοχής.

    Η θνητή ζωή περιορίζει κάθε σχέση μέσω του χρόνου, της φθοράς και του θανάτου. Η αθανασία δημιουργεί, αντίθετα, τη φαντασίωση ότι η νέα ένωση μπορεί να συνεχίζεται χωρίς τον κίνδυνο μιας οριστικής απώλειας.

    Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για φαντασίωση αιώνιας κατοχής (fantasy of eternal possession).

   Η φαντασίωση αυτή δεν σημαίνει απλώς ότι οι ήρωες θα παραμένουν για πάντα ζωντανοί. Σημαίνει ότι η νέα ερωτική τάξη μπορεί να διατηρηθεί χωρίς να απειλείται από την επιστροφή του νεκρού, αλλά και χωρίς να απειλείται από τον θάνατο των νέων συντρόφων.

    Η αθανασία λειτουργεί ως εγγύηση διάρκειας. Δεν εγγυάται, όμως, την απουσία ενοχής, ζήλιας ή σύγκρουσης.

    Από λακανική σκοπιά, η απόλαυση δεν ταυτίζεται με την πλήρη ικανοποίηση κάθε επιθυμίας. Η κατοχή του αντικειμένου δεν εξαλείφει αναγκαστικά την έλλειψη (lack), ούτε η αθανασία μετατρέπει την ερωτική σχέση σε απόλυτη πληρότητα.

   Έτσι, η μυθική κατάληξη μπορεί να αναπαριστά την επιθυμία για μια σχέση που θα διαρκεί αιώνια, χωρίς να μπορεί να εγγυηθεί ότι η σχέση αυτή θα είναι απαλλαγμένη από τις αντιφάσεις της επιθυμίας.

 

11. η απόλαυση ως απελευθέρωση από τον ζωντανό αντίπαλο

    Η διπλή επανανυμφία της Τηλεγονίας μπορεί να ερμηνευθεί ως μια μυθική αναδιοργάνωση της ερωτικής επιθυμίας μετά τον θάνατο του Οδυσσέα.

   Για τον Τηλέγονο, η ένωση με την Πηνελόπη μπορεί να σημαίνει την απόλαυση της κατάληψης της συζυγικής θέσης του πατέρα. Για τον Τηλέμαχο, η ένωση με την Κίρκη μπορεί να σημαίνει την είσοδο στον ερωτικό κόσμο του πατέρα και την ανάληψη μιας προηγούμενης ερωτικής θέσης.

   Για την Πηνελόπη, ο νέος γάμος μπορεί να σημαίνει τη μετάβαση από την αβεβαιότητα της αναμονής στην ελευθερία μιας νέας επιλογής. Για την Κίρκη, μπορεί να σημαίνει τη δυνατότητα νέας ερωτικής επένδυσης μετά το τέλος του προηγούμενου δεσμού.

   Η ενοχή δεν εξαφανίζεται υποχρεωτικά, αλλά η αιτία της μεταβάλλεται. Η πιθανή ενοχή της απιστίας προς έναν ζωντανό άνδρα υποχωρεί, ενώ μπορεί να παραμένει η ενοχή απέναντι στη μνήμη του νεκρού.

   Η ουσία, επομένως, δεν είναι ότι οι τέσσερις ήρωες αποκτούν αναγκαστικά μια ψυχική κατάσταση απόλυτης αθωότητας. Είναι ότι η μυθική αφήγηση δημιουργεί τις συνθήκες υπό τις οποίες η ερωτική απόλαυση μπορεί να νομιμοποιηθεί μετά την οριστική απώλεια του προηγούμενου συντρόφου.

   Η κεντρική ψυχοδυναμική θέση είναι η εξής: ο θάνατος του Οδυσσέα μετατρέπει την ερωτική επιθυμία από ενδεχόμενη ανταγωνιστική διεκδίκηση σε επιτρεπτή νέα ένωση. Η κατοχή του νέου συντρόφου γίνεται δυνατή επειδή ο προηγούμενος δεν μπορεί πλέον να επιστρέψει και να διεκδικήσει τη θέση του.

   Και η αθανασία προσθέτει το τελευταίο παράδοξο: οι ήρωες αποκτούν τη δυνατότητα να συνεχίσουν αιώνια τη νέα τους ζωή, αλλά η νέα αυτή ζωή παραμένει οργανωμένη γύρω από τον θάνατο του Οδυσσέα.

   Ο νεκρός πατέρας απελευθερώνει την επιθυμία των άλλων, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί το γεγονός που καθορίζει τη μορφή της απόλαυσής τους.

 

 

 

 

Η ηλικιακή διαφορά (age-gap difference) στα ζεύγη Τηλέγονου–Πηνελόπης και Τηλέμαχου–Κίρκης: ερωτική ισχύς, ωριμότητα και αμοιβαία απόλαυση

    Η ηλικιακή ασυμμετρία των δύο ζευγών μπορεί να εξεταστεί ως ένα ιδιαίτερο μυθολογικό μοντέλο, στο οποίο οι γυναίκες είναι μεγαλύτερες από τους άνδρες συντρόφους τους. Η διαφορά ηλικίας αντιστρέφει το συνηθέστερο παραδοσιακό πρότυπο του μεγαλύτερου άνδρα και της νεότερης γυναίκας και επιτρέπει να διερευνηθεί η σχέση ανάμεσα στην ανδρική ερωτική ενεργητικότητα, στη γυναικεία εμπειρία και στην αμοιβαία επιθυμία.

   Χρειάζεται, ωστόσο, μια διευκρίνιση: η αρχαία παράδοση δεν παρέχει ακριβείς ηλικίες για τους τέσσερις χαρακτήρες κατά τον χρόνο των γάμων τους. Επομένως, η ηλικιακή διαφορά υπέρ των γυναικών αποτελεί εδώ ερμηνευτικό μοντέλο (interpretive model), όχι ιστορικά εξακριβωμένο αριθμητικό δεδομένο. Επίσης, η μεγαλύτερη ηλικία δεν συνεπάγεται αυτομάτως μεγαλύτερη ερωτική δεκτικότητα, όπως η νεότερη ηλικία δεν εγγυάται μεγαλύτερη ερωτική ισχύ.

 

1. Το μοντέλο της ηλικιακής αντιστροφής (age-gap reversal)

    Στο μοντέλο αυτό, η γυναίκα είναι μεγαλύτερη και ο άνδρας νεότερος:

Τηλέγονος–Πηνελόπη: ο νεότερος άνδρας συνδέεται με μια γυναίκα που έχει ήδη βιώσει έναν μακρόχρονο γάμο, την αναμονή, την αβεβαιότητα και την απώλεια.

Τηλέμαχος–Κίρκη: ο νεότερος άνδρας συνδέεται με μια θεά που διαθέτει εμπειρία, αυτονομία και μαγική ισχύ.

   Η ηλικιακή διαφορά δημιουργεί έτσι μια πιθανή συμπληρωματικότητα (complementarity): ο νεότερος άνδρας μπορεί να συμβολίζει την ενεργητικότητα, την ανανέωση και την ερωτική πρωτοβουλία, ενώ η μεγαλύτερη γυναίκα μπορεί να συμβολίζει την εμπειρία, την αυτογνωσία και την επιλεκτικότητα.

   Αυτή η συμπληρωματικότητα δεν αποτελεί βιολογικό νόμο. Είναι μια ψυχοδυναμική δυνατότητα, η οποία εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά των προσώπων και από τη συγκεκριμένη σχέση.

 

2. Ο Τηλέγονος και η Πηνελόπη

Τα πιθανά οφέλη για τον Τηλέγονο

α. Η ερωτική ενεργητικότητα (erotic vitality)

    Ο Τηλέγονος, ως νεότερος άνδρας στο ερμηνευτικό αυτό μοντέλο, μπορεί να συμβολίζει την έντονη ερωτική επιθυμία, την πρωτοβουλία και την ορμή για τη δημιουργία μιας νέας σχέσης. Η ένωση με την Πηνελόπη μπορεί να αναπαριστά τη διοχέτευση αυτής της ενεργητικότητας σε μια γυναίκα με ξεχωριστή προσωπικότητα και ισχυρή θέση στον μύθο.

β. Η αναγνώριση από μια ώριμη γυναίκα (recognition by a mature woman)

    Η επιλογή του από μια γυναίκα με την εμπειρία της Πηνελόπης μπορεί συμβολικά να λειτουργεί ως επιβεβαίωση της ανδρικής του αξίας. Η αναγνώριση αυτή δεν προέρχεται απλώς από την ερωτική έλξη, αλλά από την αποδοχή του από ένα πρόσωπο που διαθέτει ιστορία, κρίση και αυτονομία.

γ. Η συμβολική διαδοχή (symbolic succession)

   Ο γάμος με την Πηνελόπη προσφέρει στον Τηλέγονο μια θέση μέσα στην ιστορία του Οδυσσέα. Η ερωτική σχέση μπορεί να αποκτά πρόσθετη σημασία επειδή ο νεότερος άνδρας αναλαμβάνει τον ρόλο του συζύγου μιας γυναίκας που συνδεόταν με τον πατέρα του.

    Η διαδοχή αυτή μπορεί να ενισχύει τη συμβολική αυτοπεποίθησή του, αλλά συγχρόνως τον δεσμεύει σε μια σχέση που δεν είναι απαλλαγμένη από το πατρικό παρελθόν.

Τα πιθανά οφέλη για την Πηνελόπη

α. Η ερωτική ανανέωση (erotic renewal)

    Η σχέση με έναν νεότερο άνδρα μπορεί να συμβολίζει την επανενεργοποίηση της ερωτικής επιθυμίας μετά το τέλος του γάμου της με τον Οδυσσέα. Η Πηνελόπη δεν παραμένει αποκλειστικά η πιστή σύζυγος που περιμένει· γίνεται ξανά γυναίκα που μπορεί να επιθυμεί και να επιθυμείται.

β. Η επιλεκτικότητα (selectivity)

   Η ωριμότητα μπορεί να συνδεθεί με μεγαλύτερη σαφήνεια ως προς τις επιθυμίες και τα όρια. Η Πηνελόπη μπορεί να νοηθεί ως γυναίκα που δεν χρειάζεται να αποδείξει την αξία της μέσω της ανδρικής αποδοχής, αλλά μπορεί να επιλέξει μια νέα σχέση με βάση τις δικές της επιθυμίες.

γ. Η αποδέσμευση από την αναμονή (release from waiting)

    Ο νέος γάμος σηματοδοτεί τη μετάβαση από μια ζωή οργανωμένη γύρω από την πιθανή επιστροφή του Οδυσσέα σε μια νέα ερωτική πραγματικότητα. Η σχέση με τον Τηλέγονο μπορεί να συμβολίζει την επαναδιεκδίκηση του παρόντος.

   Η ηλικιακή διαφορά, επομένως, δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι η Πηνελόπη διαθέτει λιγότερη επιθυμία ή ότι ο Τηλέγονος διαθέτει περισσότερη. Μπορεί να σημαίνει ότι οι δύο σύντροφοι φέρνουν διαφορετικές εμπειρίες και διαφορετικές προσδοκίες στη σχέση.

 

3. Ο Τηλέμαχος και η Κίρκη

Τα πιθανά οφέλη για τον Τηλέμαχο

α. Η ερωτική αυτονομία (erotic autonomy)

   Η σχέση με την Κίρκη μπορεί να συμβολίζει την απομάκρυνση του Τηλέμαχου από την ταυτότητα του γιου που αναζητά τον πατέρα. Ο νεότερος άνδρας αποκτά μια ερωτική σχέση που δεν περιορίζεται στην αναζήτηση ή στη μίμηση του Οδυσσέα.

β. Η εμπειρία και η αναγνώριση (experience and recognition)

   Η Κίρκη, ως ισχυρή και έμπειρη μορφή, μπορεί να αντιπροσωπεύει έναν σύντροφο που προσφέρει διαφορετικό είδος αναγνώρισης από εκείνο που θα μπορούσε να προσφέρει μια συνομήλικη γυναίκα. Η εμπειρία της μπορεί να λειτουργεί ως πλαίσιο μέσα στο οποίο ο Τηλέμαχος αναπτύσσει μεγαλύτερη αυτογνωσία και ερωτική αυτοπεποίθηση.

   Αυτό δεν σημαίνει ότι η μεγαλύτερη γυναίκα αναλαμβάνει αναγκαστικά μητρικό ρόλο. Μια ερωτική σχέση χρειάζεται να διατηρεί την αμοιβαιότητα και την αυτονομία των δύο ενηλίκων.

γ. Η έξοδος από την πατρική σκιά (emergence from the father's shadow)

   Ο Τηλέμαχος μπορεί να αποκτήσει μια δική του ερωτική ταυτότητα. Παράλληλα, όμως, επειδή η Κίρκη είχε υπάρξει σύντροφος του Οδυσσέα, η νέα σχέση παραμένει συνδεδεμένη με την πατρική κληρονομιά.

Τα πιθανά οφέλη για την Κίρκη

α. Η ανανέωση της ερωτικής σχέσης (renewal of erotic relating)

   Η σχέση με έναν νεότερο άνδρα μπορεί να συμβολίζει την ανανέωση της ερωτικής ζωής της Κίρκης και την είσοδο σε μια νέα φάση σχέσης μετά τον Οδυσσέα.

β. Η ερωτική αυτοδιάθεση (erotic self-determination)

   Η Κίρκη δεν χρειάζεται να νοείται ως παθητικό αντικείμενο που μεταβιβάζεται από τον πατέρα στον γιο. Μπορεί να νοηθεί ως πρόσωπο που επιλέγει έναν νέο σύντροφο και καθορίζει τους όρους της σχέσης του.

   Η θεϊκή της ισχύς προσφέρει μια συμβολική εικόνα αυτονομίας, αν και η πραγματική αμοιβαιότητα δεν εξασφαλίζεται μόνο από την ισχύ ενός προσώπου.

γ. Η συνύπαρξη εμπειρίας και ανανέωσης (experience and renewal)

    Η Κίρκη μπορεί να συνδυάζει την εμπειρία της με την ανανέωση που συμβολίζει ο νεότερος σύντροφος. Η σχέση δεν χρειάζεται να αναπαράγει την προηγούμενη με τον Οδυσσέα, αλλά μπορεί να δημιουργήσει διαφορετική ισορροπία επιθυμιών.

 

4. Η ανδρική ερωτική δύναμη στο ζενίθ της (male erotic vitality at its peak)

    Η υπόθεση ότι η ανδρική ερωτική δύναμη βρίσκεται στο ζενίθ της μπορεί να λειτουργήσει ως συμβολική παραδοχή για τους δύο νεότερους άνδρες. Δεν πρέπει, ωστόσο, να μετατραπεί σε καθολικό βιολογικό ισχυρισμό: η ερωτική επιθυμία και η σεξουαλική λειτουργία δεν κορυφώνονται στην ίδια ηλικία για όλους τους άνδρες και δεν καθορίζονται μόνο από την ηλικία.

   Στο μυθολογικό μοντέλο, η νεότητα των ανδρών μπορεί να συμβολίζει:

/ - Ερωτική ορμή (erotic drive): την ενεργητική αναζήτηση και την επιθυμία για σωματική και συναισθηματική εγγύτητα.

/ - Αυτοπεποίθηση (self-confidence): την αίσθηση ότι ο άνδρας μπορεί να διεκδικήσει μια νέα σχέση.

/ - Ανανέωση (renewal): τη δυνατότητα έναρξης μιας νέας ερωτικής ζωής μετά την απώλεια του προηγούμενου συντρόφου της γυναίκας.

/ - Αναγνώριση (recognition): την επιβεβαίωση της επιθυμητότητας του άνδρα μέσα από την αμοιβαία επιλογή.

   Το σημαντικότερο στοιχείο δεν είναι η υποτιθέμενη ανωτερότητα της νεότητας, αλλά η συνάντηση της επιθυμίας με την επιθυμία του άλλου.

    Η ερωτική δύναμη αποκτά ψυχοδυναμικό νόημα όταν γίνεται μέρος μιας αμοιβαίας σχέσης και όχι απλώς μέσο κατάκτησης ή επιβολής.

 

5. Η γυναικεία αποδοχή και δεκτικότητα στο ζενίθ της (female receptivity at its peak)

    Η υπόθεση ότι οι γυναίκες βρίσκονται στο ζενίθ της ερωτικής αποδοχής ή δεκτικότητας χρειάζεται ανάλογη προσοχή. Η μεγαλύτερη ηλικία μπορεί να συνδέεται με εμπειρία, καλύτερη γνώση των επιθυμιών και μεγαλύτερη άνεση στην έκφρασή τους, αλλά δεν συνεπάγεται αυτομάτως αυξημένη σεξουαλική επιθυμία ή μεγαλύτερη δεκτικότητα.

   Μια πιο ακριβής ψυχοδυναμική διατύπωση θα ήταν ότι η ώριμη γυναίκα μπορεί να διαθέτει μεγαλύτερη ερωτική αυτογνωσία (erotic self-awareness) και μεγαλύτερη ελευθερία να επιλέγει τι επιθυμεί.

Αυτό μπορεί να εκδηλώνεται με:

/-Αποδοχή της επιθυμίας (acceptance of desire):

δυνατότητα αναγνώρισης και έκφρασης της ερωτικής επιθυμίας χωρίς να θεωρείται ότι αυτή αναιρεί την προηγούμενη ζωή.

/-Επιλεκτική δεκτικότητα (selective receptivity):

διάθεση για ερωτική εγγύτητα όταν υπάρχει έλξη, εμπιστοσύνη και αμοιβαιότητα.

/-Συναισθηματική ωριμότητα (emotional maturity):

ικανότητα διαχείρισης των διαφορών, των ορίων και των προσδοκιών.

/-Ερωτική αυτονομία (erotic autonomy):

δυνατότητα να επιθυμεί και να επιλέγει χωρίς να καθορίζεται αποκλειστικά από τις προσδοκίες του συντρόφου.

   Η δεκτικότητα δεν είναι παθητικότητα. Η ώριμη ερωτική σχέση προϋποθέτει ότι και η γυναίκα επιθυμεί, επιλέγει, αρνείται όταν δεν θέλει και συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της κοινής απόλαυσης.

 

6. Η αμοιβαιότητα ως κεντρικό στοιχείο (mutuality)

   Η ηλικιακή διαφορά αποκτά ουσιαστικό ψυχοδυναμικό ενδιαφέρον όταν δεν αντιμετωπίζεται ως ανταλλαγή δύο άνισων αγαθών —της ανδρικής νεότητας και της γυναικείας ωριμότητας— αλλά ως συνάντηση δύο υποκειμένων με διαφορετικές εμπειρίες και επιθυμίες.

    Για τον νεότερο άνδρα, η σχέση μπορεί να προσφέρει αναγνώριση, εμπειρία και δυνατότητα συγκρότησης μιας αυτόνομης ερωτικής ταυτότητας.

   Για τη μεγαλύτερη γυναίκα, μπορεί να προσφέρει ανανέωση, ερωτική αυτοδιάθεση και την ευκαιρία να δημιουργήσει μια σχέση που δεν καθορίζεται αποκλειστικά από το παρελθόν.

   Η αμοιβαιότητα, ωστόσο, προϋποθέτει ότι κανείς δεν χρησιμοποιεί τον άλλον μόνο ως μέσο επιβεβαίωσης. Ο νεότερος άνδρας δεν χρειάζεται να αποδεικνύει τη δύναμή του μέσω της κατάκτησης μιας μεγαλύτερης γυναίκας, ούτε η μεγαλύτερη γυναίκα χρειάζεται να επιβεβαιώνει τη νεότητά της μέσω ενός νεότερου άνδρα.

   Το ουσιαστικό όφελος της ηλικιακής διαφοράς είναι η δυνατότητα συμπληρωματικότητας χωρίς ιεραρχία (complementarity without hierarchy).

   Στα δύο μυθικά ζεύγη, η ηλικιακή διαφορά υπέρ των γυναικών μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως συμβολικό μοντέλο ερωτικής ανανέωσης. Ο Τηλέγονος και ο Τηλέμαχος αντιπροσωπεύουν τη νεότερη ανδρική ενεργητικότητα και την αναζήτηση μιας νέας ερωτικής ταυτότητας. Η Πηνελόπη και η Κίρκη αντιπροσωπεύουν, με διαφορετικούς τρόπους, την εμπειρία, την αυτονομία και τη δυνατότητα επιλογής μιας νέας σχέσης.

   Η ανδρική ερωτική δύναμη και η γυναικεία δεκτικότητα μπορούν να συναντηθούν στο σημείο της αμοιβαίας επιθυμίας, αλλά δεν αποτελούν αυτόματες συνέπειες της ηλικίας. Η πραγματική ερωτική ισορροπία εξαρτάται από την ελεύθερη επιλογή, την επιθυμία, την εμπιστοσύνη και την αναγνώριση του άλλου ως ισότιμου προσώπου.

   Στην Τηλεγονία, η ηλικιακή ασυμμετρία αποκτά επιπλέον συμβολική βαρύτητα, επειδή οι νέες ενώσεις πραγματοποιούνται μετά τον θάνατο του Οδυσσέα. Οι νεότεροι άνδρες δεν συναντούν απλώς μεγαλύτερες γυναίκες· εισέρχονται σε σχέσεις που φέρουν το βάρος της προηγούμενης ερωτικής ιστορίας του πατέρα τους. Και οι γυναίκες δεν αρχίζουν απλώς μια νέα σχέση· επανακτούν τη δυνατότητα να επιθυμήσουν πέρα από την αναμονή και την αβεβαιότητα.

   Η ηλικιακή διαφορά, επομένως, μπορεί να λειτουργήσει ως εικόνα μιας νέας ερωτικής ισορροπίας, στην οποία η νεότητα και η ωριμότητα δεν ανταγωνίζονται, αλλά μπορούν να αλληλοσυμπληρώνονται.

 

 

Οι επιγαμίες στην Τηλεγονία ως μηχανισμός ειρήνευσης των δύο σογιών: από την εκδίκηση του αίματος στην αθανασία

   Οι γάμοι του Τηλέγονου με την Πηνελόπη και του Τηλέμαχου με την Κίρκη μπορούν να ερμηνευθούν ως ένας μυθικός μηχανισμός διευθέτησης της σύγκρουσης που προκαλεί ο θάνατος του Οδυσσέα. Οι δύο επιγαμίες συνδέουν τις δύο οικογενειακές γραμμές του νεκρού: τη γραμμή της νόμιμης συζύγου και του γιου της, Πηνελόπης και Τηλέμαχου, με τη γραμμή της Κίρκης και του Τηλέγονου.

   Η ιδιαιτερότητα της υπόθεσης είναι ότι ο Τηλέγονος έχει σκοτώσει τον Οδυσσέα χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ο πατέρας του. Η πράξη, επομένως, δεν αποτελεί συνειδητή πατροκτονία, αλλά δημιουργεί ένα πρόβλημα συγγένειας, ευθύνης και πιθανής εκδίκησης. Οι γάμοι που ακολουθούν μπορούν να διαβαστούν ως συμβολική μετατροπή αυτής της καταστροφικής σύγκρουσης σε νέα συγγενική συμμαχία.

    Η τελική αποζημίωση, σύμφωνα με την εκδοχή της μυθικής αφήγησης που εξετάζουμε, είναι η αθανασία που παρέχει η Κίρκη. Έτσι, η διευθέτηση δεν περιορίζεται στην αποκατάσταση των σχέσεων μεταξύ των δύο οικογενειακών γραμμών, αλλά καταλήγει στην υπέρβαση της ίδιας της θνητότητας.

 

1. Τα δύο σόγια μετά τον φόνο του Οδυσσέα

    Για να γίνει κατανοητή η λειτουργία των επιγαμιών, πρέπει πρώτα να γίνει διάκριση ανάμεσα στις δύο οικογενειακές γραμμές. Ο οίκος της Πηνελόπης: η σύζυγος του Οδυσσέα και ο γιος τους, Τηλέμαχος. Ο οίκος της Κίρκης: η ερωτική σύντροφος του Οδυσσέα και ο γιος τους, Τηλέγονος.

    Πριν από τον φόνο, οι δύο γραμμές συνδέονται μέσω του Οδυσσέα, αλλά διατηρούν διαφορετικές μητρικές καταβολές. Μετά τον φόνο, η συγγένεια αυτή μετατρέπεται σε ενδεχόμενη πηγή σύγκρουσης.

    Ο Τηλέγονος είναι ταυτόχρονα ο δράστης του φόνου και γιος του θύματος. Η ιδιότητά του αυτή δημιουργεί μια ιδιότυπη κατάσταση: ο φόνος θα μπορούσε να προκαλέσει την εχθρότητα της οικογένειας του Οδυσσέα προς τον Τηλέγονο και τη μητέρα του, ενώ ο ίδιος ο δράστης ανήκει γενεαλογικά και στις δύο πλευρές της σύγκρουσης.

   Πρόκειται για μια σύγκρουση συγγενικών δεσμών και υποχρεώσεων (conflict of kinship obligations). Ο Τηλέγονος δεν είναι ένας ξένος εχθρός που επιτίθεται σε έναν οίκο. Είναι ο γιος που σκοτώνει τον πατέρα του χωρίς να τον αναγνωρίζει.

   Αυτό περιπλέκει τη δυνατότητα απόδοσης ευθύνης και καθιστά τη συμφιλίωση περισσότερο σύνθετη από μια απλή ανταλλαγή αποζημίωσης ανάμεσα σε δύο ανεξάρτητες οικογένειες.

 

2. Η εκδίκηση του αίματος (blood feud) και η ανάγκη ειρήνευσης

   Στις κοινωνίες που οργανώνονται γύρω από ισχυρούς συγγενικούς δεσμούς, ο φόνος μπορεί να θεωρηθεί προσβολή όχι μόνο του θύματος, αλλά και ολόκληρου του οίκου του. Η απάντηση στον φόνο ενδέχεται να αναλάβει τη μορφή της εκδίκησης του αίματος (blood feud), κατά την οποία η βία αναπαράγεται από γενιά σε γενιά.

   Η λογική της εκδίκησης είναι κυκλική: Ένας άνθρωπος σκοτώνεται. Οι συγγενείς του θύματος απαιτούν ανταπόδοση. Η ανταπόδοση δημιουργεί νέα θύματα. Οι συγγενείς των νέων θυμάτων αποκτούν με τη σειρά τους λόγο εκδίκησης. Η αλυσίδα αυτή μπορεί να συνεχίζεται χωρίς να προκύπτει μια οριστική λύση.

   Στην περίπτωση του Τηλέγονου και του Οδυσσέα, η κατάσταση είναι ακόμη πιο περίπλοκη, επειδή ο δράστης είναι γιος του θύματος. Η εκδίκηση θα μπορούσε να στρέψει τον Τηλέμαχο εναντίον του ετεροθαλούς αδελφού του, παρότι και οι δύο είναι γιοι του ίδιου νεκρού. Η συγγένεια, επομένως, λειτουργεί ταυτόχρονα ως αιτία της πιθανής σύγκρουσης και ως βάση για την επίλυσή της.

   Εδώ οι επιγαμίες μπορούν να ερμηνευθούν ως ένας μηχανισμός που μεταβάλλει το πλαίσιο της σχέσης: ο πιθανός εχθρός γίνεται συγγενής μέσω γάμου, ενώ η εχθρική σχέση αντικαθίσταται από μια σχέση αμοιβαίας υποχρέωσης.

   Χρειάζεται, βέβαια, να διακρίνουμε την αναλυτική αυτή ερμηνεία από το σωζόμενο μυθολογικό κείμενο. Δεν διαθέτουμε σαφή μαρτυρία ότι οι δύο γάμοι θεσπίστηκαν ρητά ως επίσημη συμφωνία ειρήνης ή ως δικαστική διευθέτηση του φόνου. Η λειτουργία τους ως μηχανισμού ειρήνευσης αποτελεί ερμηνεία της δομής της αφήγησης.

 

3. Η πρώτη επιγαμία: Τηλέγονος και Πηνελόπη

    Ο γάμος του Τηλέγονου με την Πηνελόπη συνδέει τον γιο της Κίρκης με τη νόμιμη σύζυγο του νεκρού Οδυσσέα. Η ένωση μπορεί να ερμηνευθεί ως συγγενική ενσωμάτωση του δράστη (kinship incorporation of the perpetrator). Αντί ο Τηλέγονος να παραμείνει εξωτερικός εχθρός του οίκου του Οδυσσέα, αποκτά θέση μέσα σε αυτόν μέσω του γάμου.

Η μεταβολή είναι σημαντική σε τρία επίπεδα.

/ i. Από τον δράστη στον συγγενή

   Ο Τηλέγονος παύει να ορίζεται αποκλειστικά από την πράξη του φόνου. Γίνεται σύζυγος της Πηνελόπης και, κατά συνέπεια, εντάσσεται σε μια νέα οικογενειακή σχέση με τη γραμμή του Οδυσσέα. Η ένταξη αυτή δεν αναιρεί τον φόνο. Mεταβάλλει, όμως, τη θέση του δράστη μέσα στο συγγενικό σύστημα.

/ ii. Από την πιθανή εκδίκηση στη συμμαχία

   Ο γάμος μπορεί να λειτουργήσει ως συμβολική δέσμευση ότι οι δύο πλευρές δεν θα συνεχίσουν την αντιπαράθεση. Η νέα συγγένεια δημιουργεί κοινά συμφέροντα και υποχρεώσεις, τα οποία μπορούν να περιορίσουν το ενδεχόμενο της εκδίκησης.

   Αυτό είναι το βασικό γνώρισμα μιας γαμήλιας συμμαχίας (marital alliance): ο γάμος δεν ενώνει μόνο δύο άτομα, αλλά μπορεί να αναδιοργανώνει τις σχέσεις ανάμεσα σε οικογενειακές ομάδες.

/ iii. Από τη χηρεία στη νέα οικογενειακή τάξη

   Η Πηνελόπη, ως χήρα, μπορεί να συνδεθεί με έναν νέο σύζυγο. Στη συγκεκριμένη μυθική εκδοχή, όμως, ο νέος σύζυγος είναι ο γιος του προηγούμενου.

   Η ιδιαιτερότητα αυτή καθιστά τον γάμο μια μορφή συμβολικής διαδοχής: ο Τηλέγονος δεν ενσωματώνεται απλώς στην οικογένεια, αλλά καταλαμβάνει μια θέση που είχε προηγουμένως ο Οδυσσέας.

   Ο γάμος μπορεί, επομένως, να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως ειρήνευση και ως μεταβίβαση της οικογενειακής θέσης του νεκρού.

 

4. Η δεύτερη επιγαμία: Τηλέμαχος και Κίρκη

   Ο γάμος του Τηλέμαχου με την Κίρκη ολοκληρώνει τη συμβολική σύνδεση των δύο οικογενειακών γραμμών. Η μητέρα του Τηλέγονου συνδέεται πλέον με τον γιο της Πηνελόπης. Έτσι, οι δύο μητρικές γραμμές δεν συνδέονται μόνο μέσω του κοινού πατέρα, αλλά και μέσω νέων συζυγικών δεσμών.

   Η λειτουργία αυτή μπορεί να αναλυθεί ως αμοιβαία συγγενική ενσωμάτωση (reciprocal kinship incorporation).

   Στην πρώτη επιγαμία, ο Τηλέγονος εντάσσεται στον οίκο της Πηνελόπης. Στη δεύτερη, ο Τηλέμαχος εντάσσεται στον κόσμο της Κίρκης. Η σύνδεση είναι αμφίδρομη: καμία από τις δύο γραμμές δεν παραμένει εντελώς εξωτερική προς την άλλη.

Αυτό μπορεί να έχει τρεις συμβολικές συνέπειες:

/a. Η διαίρεση ανάμεσα στις δύο μητρικές γραμμές αποδυναμώνεται.

/b. Η συγγένεια αποκτά νέα βάση, πέρα από τον κοινό νεκρό πατέρα.

/c. Η πιθανή αντιπαλότητα ανάμεσα στους δύο γιους αντικαθίσταται από ένα σύστημα αμοιβαίων δεσμών.

   Ο Τηλέμαχος δεν παντρεύεται απλώς μια γυναίκα που υπήρξε ερωτική σύντροφος του πατέρα του. Συνδέεται με τη μητέρα του ετεροθαλούς αδελφού του. Ο Τηλέγονος, αντίστοιχα, παντρεύεται τη μητέρα του Τηλέμαχου. Οι δύο γάμοι δημιουργούν, επομένως, μια συμβολική αλληλοδιείσδυση των οικογενειακών γραμμών.

 

5. Η διπλή επιγαμία ως μηχανισμός ειρήνης

   Οι δύο γάμοι, αν εξεταστούν μαζί, παρουσιάζουν μια δομή αμοιβαιότητας.

    Η πρώτη ένωση αφορά τον γάμο του Τηλέγονου με την Πηνελόπη. Μέσω αυτού του γάμου, η οικογενειακή γραμμή της Κίρκης, στην οποία ανήκει ο Τηλέγονος, συνδέεται με την οικογενειακή γραμμή της Πηνελόπης. Ο Τηλέγονος, ο οποίος έχει σκοτώσει εν αγνοία του τον πατέρα του, Οδυσσέα, ενσωματώνεται έτσι στον οίκο του θύματος, αποκτώντας μια νέα συγγενική θέση απέναντι στην οικογένεια του νεκρού. Η ένωση μπορεί να ερμηνευθεί συμβολικά ως τρόπος άμβλυνσης της σύγκρουσης που θα μπορούσε να προκαλέσει ο φόνος και ως μετατροπή του δράστη από πιθανό αντίπαλο σε μέλος της οικογένειας.

    Η δεύτερη ένωση αφορά τον γάμο του Τηλέμαχου με την Κίρκη. Μέσω αυτού του γάμου, η οικογενειακή γραμμή της Πηνελόπης, στην οποία ανήκει ο Τηλέμαχος, συνδέεται με την οικογενειακή γραμμή της Κίρκης. Ο γιος του νεκρού Οδυσσέα συνδέεται πλέον συζυγικά με τη μητέρα του Τηλέγονου, δηλαδή με τον οίκο στον οποίο ανήκει ο δράστης του φόνου. Έτσι, η συγγενική σύνδεση λειτουργεί αμφίδρομα: όπως ο Τηλέγονος εντάσσεται στον οίκο της Πηνελόπης, έτσι και ο Τηλέμαχος συνδέεται με τον οίκο της Κίρκης.

   Οι δύο επιγαμίες μπορούν, επομένως, να ερμηνευθούν ως ένα ενιαίο σύστημα αμοιβαίας συγγενικής ενσωμάτωσης (reciprocal kinship incorporation). Η πρώτη ένωση ενσωματώνει τον δράστη στον οίκο του θύματος, ενώ η δεύτερη συνδέει τον γιο του θύματος με τον οίκο του δράστη. Με αυτόν τον τρόπο, οι δύο οικογενειακές γραμμές παύουν να βρίσκονται μόνο σε μια σχέση κοινής καταγωγής μέσω του Οδυσσέα και αποκτούν νέους δεσμούς μέσω του γάμου.

   Στο ερμηνευτικό αυτό πλαίσιο, οι επιγαμίες αποτελούν έναν συμβολικό μηχανισμό ειρήνευσης και παύσης της εκδίκησης του αίματος (blood feud). Η πιθανή αντιπαλότητα μεταξύ των δύο πλευρών αντικαθίσταται από μια νέα οικογενειακή διάταξη, η οποία δημιουργεί αμοιβαίες υποχρεώσεις και κοινά συμφέροντα. Ο φόνος του Οδυσσέα δεν αναιρείται, αλλά οι συνέπειές του μετασχηματίζονται: αντί να οδηγήσει σε έναν νέο κύκλο βίας, γίνεται η αφετηρία μιας διαφορετικής μορφής συγγενικής και συμβολικής συμφιλίωσης.

  Η αμοιβαιότητα αυτή επιτρέπει να διαβαστούν οι δύο γάμοι ως ένα ενιαίο σύστημα συμφιλίωσης και όχι ως δύο ανεξάρτητες ερωτικές επιλογές.

  Ο ένας γάμος συνδέει τον Τηλέγονο με τη χήρα του πατέρα του, ενώ ο άλλος συνδέει τον Τηλέμαχο με τη μητέρα του Τηλέγονου. Οι σχέσεις που προκύπτουν είναι ασυνήθιστες, αλλά από τη σκοπιά της μυθικής δομής επιτυγχάνουν μια ισχυρή συμβολική σύζευξη των δύο πλευρών.

   Μπορούμε να μιλήσουμε για αμοιβαία εξισορρόπηση των συγγενικών δεσμών (reciprocal balancing of kinship ties). Καμία πλευρά δεν παραμένει απλώς ο θύτης ή η οικογένεια του θύματος. Και οι δύο αποκτούν θέση μέσα στη νέα διάταξη.

   Αυτό δεν σημαίνει ότι ο γάμος ισοδυναμεί πάντοτε με αποζημίωση για φόνο ή ότι η σύναψη επιγαμιών αρκεί ιστορικά για να τερματίσει κάθε βεντέτα. Στην παρούσα ανάγνωση, όμως, η διπλή ένωση λειτουργεί ως μυθική εικόνα μιας συμφιλίωσης που αποτρέπει την αναπαραγωγή της βίας.

 

6. Η αποζημίωση (compensation): από το αίμα στη συγγένεια

    Στην εκδίκηση του αίματος, η απώλεια ενός συγγενή γεννά την απαίτηση για ανταπόδοση. Στην επιγαμία, η απώλεια μπορεί να αντισταθμιστεί συμβολικά μέσω της δημιουργίας ενός νέου δεσμού.

   Δεν πρόκειται για ισοδύναμη ανταλλαγή: ο γάμος δεν ανασταίνει τον νεκρό ούτε ακυρώνει την πράξη του φόνου. Μπορεί, όμως, να προσφέρει μια νέα βάση για τη συνέχιση των σχέσεων.

   Η αποζημίωση εδώ έχει συμβολικό χαρακτήρα:

    Η απώλεια του Οδυσσέα αντισταθμίζεται από τη δημιουργία νέων δεσμών. Η πιθανή εχθρότητα μεταξύ των δύο γραμμών μετατρέπεται σε συγγενική αλληλεξάρτηση. Η ακούσια πατροκτονία εντάσσεται σε μια νέα οικογενειακή ιστορία, αντί να παραμείνει το μοναδικό γεγονός που καθορίζει το μέλλον.

   Αυτό μπορεί να ονομαστεί συμβολική αποκατάσταση (symbolic reparation). Η νέα τάξη δεν αναιρεί το παρελθόν, αλλά προσφέρει μια μορφή συνέχειας που περιορίζει την ανάγκη εκδίκησης.

   Η αποκατάσταση είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή ο Τηλέγονος είναι συγχρόνως ο γιος του θύματος και ο δράστης του φόνου. Η ένταξή του στον οίκο του Οδυσσέα δεν επιλύει το ηθικό πρόβλημα, αλλά εμποδίζει την απλοϊκή διαίρεση της οικογένειας σε δύο απολύτως ξένες πλευρές.

 

7. Η αθανασία ως τελική αποζημίωση (immortality as ultimate compensation)

    Η αθανασία αποτελεί το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της μυθικής διευθέτησης. Στην παράδοση που συνδέεται με την περίληψη της Τηλεγονίας, η Κίρκη καθιστά αθάνατους τον Τηλέγονο, την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο. Η θεϊκή παρέμβαση προσφέρει έτσι κάτι πολύ περισσότερο από την αποκατάσταση των οικογενειακών σχέσεων. Η αποζημίωση μεταφέρεται από το ανθρώπινο στο υπερφυσικό επίπεδο.

/ - α. Αποζημίωση για την απώλεια

   Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να επανέλθει στη ζωή. Η αθανασία δεν αναιρεί τον θάνατό του, αλλά προστατεύει τους επιζώντες από τη δική τους μελλοντική θνητότητα.

   Η οικογενειακή συνέχεια δεν στηρίζεται πλέον μόνο στην αναπαραγωγή ή στη διαδοχή των γενεών. Αποκτά τη μορφή μιας αιώνιας συνύπαρξης.

/ - β. Αποζημίωση για την ενοχή

    Η αθανασία μπορεί να διαβαστεί ως φαντασιακή επανόρθωση για την καταστροφή που προκάλεσε ο Τηλέγονος. Ο φόνος δεν ακυρώνεται, αλλά το μέλλον των επιζώντων μεταβάλλεται ριζικά.

   Η θεϊκή δωρεά προσφέρει μια νέα πραγματικότητα, στην οποία η ακούσια πατροκτονία δεν οδηγεί αναγκαστικά σε περαιτέρω θανάτους και εκδίκηση.

   Δεν αποδεικνύεται ότι η αθανασία παρέχεται ως ρητή ποινική ή ηθική αποζημίωση. Ως ερμηνευτικό σχήμα, όμως, μπορεί να λειτουργήσει ως υπερβατική επανόρθωση (transcendent reparation).

/ - γ. Αποζημίωση για το τέλος της σύγκρουσης

   Η αθανασία επιτρέπει στις νέες οικογενειακές ενώσεις να συνεχίζονται χωρίς τον κίνδυνο του θανάτου των ίδιων των νέων συντρόφων. Η συμφιλίωση δεν έχει πλέον μόνο κοινωνική ή γενεαλογική διάρκεια. Αποκτά μεταφυσική διάρκεια. Η τελική αποζημίωση είναι, επομένως, όχι απλώς η δυνατότητα να ζήσουν οι ήρωες μαζί, αλλά η δυνατότητα να συνεχίσουν να υπάρχουν πέρα από τα όρια που καθορίζουν τη θνητή ανθρώπινη ζωή.

 

8. Από την εκδίκηση του αίματος στην αιώνια ειρήνη

  Η συνολική δομή μπορεί να αποδοθεί ως μια ακολουθία τεσσάρων μετασχηματισμών:

/ - 1. Φόνος (murder): Ο Τηλέγονος σκοτώνει εν αγνοία του τον πατέρα του, Οδυσσέα.

/ - 2. Κίνδυνος εκδίκησης (risk of blood feud): Ο φόνος δημιουργεί τη δυνατότητα σύγκρουσης ανάμεσα στις δύο οικογενειακές γραμμές.

/ - 3. Διπλή επιγαμία (dual marital alliance): Ο Τηλέγονος παντρεύεται την Πηνελόπη και ο Τηλέμαχος την Κίρκη. Οι δύο γραμμές ενσωματώνονται αμοιβαία.

/- 4. Αθανασία (immortality)

   Η Κίρκη προσφέρει την υπερφυσική αποζημίωση, επιτρέποντας τη συνέχιση της νέας τάξης πέρα από τη θνητότητα.

    Η ακολουθία αυτή δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι περιγράφει μια ρητά διατυπωμένη νομική διαδικασία στην αρχαία παράδοση. Αποτελεί μια ερμηνευτική ανασύνθεση της λειτουργίας των γεγονότων.

    Ωστόσο, αναδεικνύει τη συμβολική λογική της αφήγησης: ο φόνος δημιουργεί μια απειλή διάλυσης, η επιγαμία δημιουργεί νέους δεσμούς και η αθανασία προσφέρει την τελική υπέρβαση της απώλειας.

 

9. Το παράδοξο της συμφιλίωσης: η ειρήνη επιτυγχάνεται μέσω της ανταλλαγής των θέσεων

   Η συμφιλίωση δεν πραγματοποιείται με την επιστροφή στην προηγούμενη οικογενειακή τάξη. Ο Οδυσσέας δεν ανασταίνεται, ο Τηλέγονος δεν παύει να είναι ο γιος που τον σκότωσε και οι δύο μητρικές γραμμές δεν συγχωνεύονται σε μια απλή, παραδοσιακή οικογένεια.

   Αντίθετα, οι σχέσεις αναδιοργανώνονται μέσα από την ανταλλαγή των συζυγικών θέσεων.

   Ο Τηλέγονος παίρνει τη θέση του συζύγου απέναντι στην Πηνελόπη, ενώ ο Τηλέμαχος συνδέεται με την Κίρκη. Οι δύο γιοι αναλαμβάνουν νέους ρόλους μέσα στην οικογενειακή ιστορία του πατέρα τους.

   Η διαδικασία μπορεί να περιγραφεί ως μετασχηματισμός της σύγκρουσης μέσω της συγγένειας (transformation of conflict through kinship). Η ειρήνη δεν αποκαθιστά την παλιά τάξη, αλλά δημιουργεί μια νέα.

    Αυτή η λύση είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ψυχοδυναμικά, επειδή δεν προϋποθέτει ότι η ενοχή ή η απώλεια έχουν εξαφανιστεί. Η οικογένεια μπορεί να συνεχιστεί ακόμη και όταν το τραυματικό γεγονός παραμένει μέρος της ιστορίας της.

   Η αθανασία ολοκληρώνει αυτόν τον μετασχηματισμό: η νέα τάξη δεν είναι προσωρινή διευθέτηση, αλλά μια φαντασιακή κατάσταση αιώνιας συνέχειας.

 

   Οι επιγαμίες του Τηλέγονου με την Πηνελόπη και του Τηλέμαχου με την Κίρκη μπορούν να ερμηνευθούν ως μηχανισμός ειρήνευσης των δύο συγγενικών γραμμών μετά τον φόνο του Οδυσσέα.

   Η διπλή γαμήλια συμμαχία μετατρέπει τον κίνδυνο της εκδίκησης του αίματος σε αμοιβαία συγγενική ενσωμάτωση. Ο δράστης του φόνου εντάσσεται στον οίκο του θύματος, ενώ ο γιος του θύματος συνδέεται με τον οίκο της μητέρας του δράστη. Η σύγκρουση δεν ακυρώνεται, αλλά αποκτά μια νέα σχεσιακή διευθέτηση.

    Η αθανασία της Κίρκης αποτελεί το τελικό επίπεδο αυτής της συμβολικής αποζημίωσης. Η νέα οικογενειακή τάξη δεν εξασφαλίζει μόνο την αποφυγή μιας νέας εκδίκησης· προσφέρει τη φαντασίωση μιας συνέχειας χωρίς τέλος.

   Η κεντρική θέση είναι ότι η επιγαμία μετατρέπει το αίμα που χύθηκε σε συγγένεια, ενώ η αθανασία μετατρέπει την εύθραυστη ειρήνη σε αιώνια δυνατότητα συνύπαρξης.

    Ο φόνος του Οδυσσέα θα μπορούσε να εγκαινιάσει έναν νέο κύκλο αίματος. Αντί γι' αυτό, η μυθική κατάληξη τον μετασχηματίζει σε αφετηρία μιας νέας οικογενειακής τάξης, στην οποία η συμφιλίωση επιτυγχάνεται μέσω της γαμήλιας συμμαχίας και ολοκληρώνεται με την υπερφυσική αποζημίωση της αθανασίας.

    

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 12 Οκτωβρίου 2026 :   

Τηλεγονία

Λίγα Σχόλια

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]