Απόστολος Μελαχρινός
«Πάλι βρέχει!»
ποίημα 1907
ποιητική συλλογή «Παραλλαγές»
Λίγα Σχόλια
ΠΟΙΗΣΗ
Πάλι βρέχει!
Στα παράμερα τριόδια
οι ψαλμοί θρηνούν που
εδιάβαζες στον όρθρο.
Μυροβόλησε η ψυχούλα σου η ευώδια
το κορμί σου, σε μια δέησην ολόρθο.
Πάλι βρέχει!
Στου κελιού τ' άραχνα τζάμια
κλαίν' μυστηριακές αγιογραφίες,
που ήλιοι με το αίμα τους ζωγράφιζαν
στις λιβανιστές σου ψαλμωδίες.
Πάλι βρέχει!
Σαν αντίφωνο μες στη θαμπή σου μνήμη
η κλαιάμενη βροχή.
Λες, της φύσης που είναι η προσευχή.
Κι η ψυχή σου κλαίει κάτι που αποθύμει.
Πάλι βρέχει!
Τι σε θέλουν οι καημοί που λεν: Θυμήσου;
Οι ψαλμοί τους βρόχινοι
μούσκεψαν την άσπιλη ψυχή σου
και στα δάκρυα δεν αντέχει.
Πάλι βρέχει!
Ο συμβολισμός στο ποίημα:
Το ποίημα «Πάλι βρέχει!» (1907) του Απόστολου
Μελαχρινού, που περιέχεται στην δεύτερη
κατά σειράν έκδοσης ποιητική του συλλογή «Παραλλαγές», και η οποία εκδόθηκε
στην Αθήνα υπό το λογοτεχνικό ψευδώνυμο Κλήμης Πορφυρογέννητος, και όχι με το
πραγματικό του όνομα, είναι χαρακτηριστικό του Συμβολισμού, γιατί δεν αποδίδει
άμεσα συναισθήματα και ιδέες, αλλά τα υποβάλλει μέσα από εικόνες και σύμβολα με
έντονη μουσικότητα και μυστικιστική ατμόσφαιρα.
Τα Βασικά σύμβολα στο ποίημα
/ - 1. Η βροχή («Πάλι βρέχει!»): Είναι το
κεντρικό σύμβολο του ποιήματος. Συμβολίζει τη θλίψη, τη νοσταλγία, αλλά και τη
μνήμη που επιμένει. Η επανάληψη («Πάλι βρέχει!») δείχνει
κάτι διαρκές και βασανιστικό, σαν ψυχική κατάσταση που επιστρέφει. Λειτουργεί
και ως «προσευχή της φύσης», άρα έχει και μια πνευματική διάσταση.
/ - 2. Οι ψαλμοί / η θρησκευτική γλώσσα : Οι
«ψαλμοί», ο «όρθρος», η «δέηση», οι «αγιογραφίες» παραπέμπουν σε θρησκευτικό
χώρο. Συμβολίζουν την εσωτερική πνευματικότητα, αλλά και μια πένθιμη
τελετουργία. Οι «βρόχινοι ψαλμοί» δείχνουν ότι ακόμη και η πίστη έχει
διαποτιστεί από θλίψη.
/ - 3. Το κελί : Το «κελί» παραπέμπει σε
μοναχικό χώρο, μοναστική ζωή. Συμβολίζει την απομόνωση της ψυχής και την
εσωστρέφεια. Είναι ο χώρος όπου η μνήμη
και ο πόνος εγκλωβίζονται.
/ - 4. Τα «άραχνα τζάμια» και οι «αγιογραφίες που κλαίνε» : Τα θολά
τζάμια υποδηλώνουν ασάφεια, θλίψη και απομάκρυνση από τον κόσμο. Οι αγιογραφίες που «κλαίνε» είναι ένα έντονα
συμβολιστικό στοιχείο: Η θλίψη προβάλλεται στο περιβάλλον, γίνεται καθολική
εμπειρία.
/ - 5. Η μνήμη («θαμπή σου μνήμη») : Συμβολίζει
το παρελθόν που επιμένει αλλά δεν είναι καθαρό. Η μνήμη λειτουργεί σαν
«αντίφωνο» της βροχής, δηλαδή ανταποκρίνεται και ενισχύει τη θλίψη.
Η λέξη «αντίφωνο»
έχει βασικά δύο σημασίες: a) Κυριολεκτική (εκκλησιαστική): Στην εκκλησιαστική γλώσσα, το
αντίφωνο είναι ένας στίχος ή ψαλμός που ψάλλεται εναλλάξ από δύο χορούς ή από
ψάλτη και εκκλησία. Δηλαδή υπάρχει μια μορφή «απάντησης» ή διαλόγου στο
ψάλσιμο.
b) Μεταφορική
σημασία (στο ποίημα): Στο ποίημα, το «αντίφωνο» σημαίνει: κάτι που
λειτουργεί ως ηχώ ή ανταπόκριση σε κάτι άλλο. Όταν λέει: «Σαν αντίφωνο μες στη
θαμπή σου μνήμη / η κλαιάμενη βροχή» εννοεί ότι: η βροχή ανταποκρίνεται στη
μνήμη, ή ότι η μνήμη και η βροχή
δημιουργούν έναν διάλογο θλίψης. Με απλά
λόγια: «αντίφωνο» = απάντηση, ηχώ, ανταπόκριση (συνήθως με μουσικό ή ποιητικό
χαρακτήρα).
/- 6. Η «άσπιλη ψυχή» : Συμβολίζει
την αγνότητα, αλλά και την ευαισθησία. Δεν αντέχει το βάρος των «βρόχινων
ψαλμών», δηλαδή των θλιμμένων αναμνήσεων.
Όλα τα σύμβολα συνεργάζονται για να
αποδώσουν μια εσωτερική κατάσταση πένθους και νοσταλγίας. Η βροχή, η
θρησκευτική ατμόσφαιρα και η μνήμη ενώνονται σε ένα είδος μυστικιστικής
μελαγχολίας, όπου το φυσικό τοπίο και η ψυχή γίνονται ένα. Αυτό είναι βασικό
γνώρισμα του Συμβολισμού: ο εξωτερικός
κόσμος δεν περιγράφεται αντικειμενικά, αλλά λειτουργεί ως καθρέφτης της ψυχής.
το ποιητικό υποκείμενο:
Είναι μια μοναχική, ευάλωτη ύπαρξη,
εγκλωβισμένη στη μνήμη και στον καημό,
Το ποιητικό υποκείμενο εκφράζει μια βαθιά
εσωτερική κατάσταση μελαγχολίας, νοσταλγίας και πνευματικής έντασης. Πρόκειται
για μια ευαίσθητη και εσωστρεφή συνείδηση, που φαίνεται να κινείται σε έναν
χώρο απομόνωσης και θρησκευτικής κατάνυξης, όπως υποδηλώνουν οι εικόνες του «κελιού»,
των «ψαλμών» και της «δέησης». Η ψυχική του κατάσταση αποτυπώνεται ήδη από την
επαναλαμβανόμενη φράση «Πάλι βρέχει!», η οποία λειτουργεί ως μοτίβο και
φανερώνει τη διαρκή επιστροφή της θλίψης, σαν ένα συναίσθημα που δεν μπορεί να
ξεπεραστεί.
Το ποιητικό υποκείμενο παρουσιάζεται βαθιά
συνδεδεμένο με τη μνήμη και το παρελθόν, τα οποία το κατακλύζουν και το
βασανίζουν. Η φράση «Σαν αντίφωνο μες στη θαμπή σου μνήμη / η κλαιάμενη βροχή»
δείχνει πως η βροχή λειτουργεί ως ηχώ της μνήμης, ενισχύοντας τη συγκινησιακή
φόρτιση. Παράλληλα, η χρήση του δεύτερου προσώπου («τη θαμπή σου μνήμη», «την
άσπιλη ψυχή σου») δημιουργεί την αίσθηση ενός εσωτερικού διαλόγου, σαν το
ποιητικό υποκείμενο να απευθύνεται είτε στον ίδιο του τον εαυτό είτε σε ένα
οικείο πρόσωπο, προβάλλοντας έτσι πιο έντονα την ψυχική του ένταση.
Η θρησκευτική γλώσσα και οι συμβολισμοί
ενισχύουν την εικόνα μιας ψυχής που βιώνει τον πόνο σχεδόν τελετουργικά. Οι
«ψαλμοί θρηνούν», οι «αγιογραφίες» «κλαίν’», ενώ το σώμα παρουσιάζεται «σε μια
δέησην ολόρθο», στοιχεία που μετατρέπουν τη θλίψη σε μια μορφή πνευματικής
εμπειρίας. Ωστόσο, αυτή η εμπειρία δεν οδηγεί στη λύτρωση· αντίθετα, η ψυχή
φαίνεται εύθραυστη και ανήμπορη να αντέξει το βάρος των συναισθημάτων, όπως
φανερώνεται στον στίχο «μούσκεψαν την άσπιλη ψυχή σου / και στα δάκρυα δεν
αντέχει».
το λάιτ μοτίφ:
Στο ποίημα «Πάλι βρέχει!» του
Απόστολου Μελαχρινού, η επαναλαμβανόμενη φράση «Πάλι βρέχει!» λειτουργεί
ως βασικό λάιτ μοτίφ, που δίνει τον ρυθμό και ενισχύει τη συναισθηματική
φόρτιση του κειμένου. Η βροχή δεν παρουσιάζεται απλώς ως φυσικό φαινόμενο, αλλά
ως καθρέφτης της εσωτερικής ψυχικής κατάστασης και ως σύμβολο μνήμης, θλίψης
και προσευχής.
Στην πρώτη στροφή, η βροχή ανοίγει το
ποίημα: «Στα παράμερα τριόδια / οι ψαλμοί θρηνούν που εδιάβαζες στον όρθρο. /
Μυροβόλησε η ψυχούλα σου η ευώδια / το κορμί σου, σε μια δέησην ολόρθο». Η
βροχή εδώ συνδέεται με τη θρησκευτική ατμόσφαιρα και τον ψυχικό καθαρμό. Τα
«τριόδια» και οι ψαλμοί που «θρηνούν» δημιουργούν ένα σκηνικό όπου η βροχή ενισχύει
το συναίσθημα της εσωτερικής προσευχής και της ευλάβειας.
Στη δεύτερη στροφή, η βροχή εμφανίζεται
μέσα από τις εικόνες του κελιού: «Στου κελιού τ' άραχνα τζάμια / κλαίν'
μυστηριακές αγιογραφίες, / που ήλιοι με το αίμα τους ζωγράφιζαν / στις λιβανιστές
σου ψαλμωδίες». Οι σταγόνες που πέφτουν στα τζάμια μοιάζουν να λούζουν τις
αγιογραφίες, και η βροχή αποκτά συμβολική διάσταση: γίνεται φορέας της
μυσταγωγικής ατμόσφαιρας και ενισχύει την αίσθηση της πνευματικής καθαρής
θλίψης.
Η τρίτη στροφή συνδέει τη βροχή με τη μνήμη
και τη συναισθηματική ανάμνηση: «Σαν αντίφωνο μες στη θαμπή σου μνήμη / η
κλαιάμενη βροχή. / Λες, της φύσης που είναι η προσευχή. / Κι η ψυχή σου κλαίει
κάτι που αποθύμει». Εδώ η βροχή λειτουργεί ως αντίφωνο, σαν να απαντά στη μνήμη
που θρηνεί, και γίνεται το μέσο που συνδέει τον εσωτερικό κόσμο με τον
εξωτερικό, φυσικό. Είναι η φύση που προσεύχεται μαζί με την ψυχή του ανθρώπου,
καθρεφτίζοντας τον πόνο και τη νοσταλγία.
Στην τελευταία στροφή, η βροχή εντείνει το
συναίσθημα του πένθους και της ανάμνησης: «Τι σε θέλουν οι καημοί που λεν:
Θυμήσου; / Οι ψαλμοί τους βρόχινοι / μούσκεψαν την άσπιλη ψυχή σου / και στα
δάκρυα δεν αντέχει». Η βροχή εδώ ταυτίζεται με τους «ψαλμούς βρόχινοι» και
εμφανίζεται ως σύμβολο καθαρμού αλλά και της αδυναμίας της ψυχής να αντέξει το
βάρος των αναμνήσεων. Η επανάληψη του «Πάλι βρέχει!» στο τέλος του ποιήματος
δίνει την αίσθηση της συνεχούς επιστροφής της μνήμης και της θλίψης, όπως και
της αέναης σχέσης ανάμεσα στη φύση και την ψυχή.
Συνολικά, η βροχή στο ποίημα εμφανίζεται σε κάθε στροφή με διαφορετικό τρόπο:
ως ένδειξη πνευματικής καθαρής ευλάβειας στην πρώτη, ως μυσταγωγικό στοιχείο
στη δεύτερη, ως αντίφωνο μνήμης στην τρίτη και ως μέσο συναισθηματικής
ανάμνησης και πένθους στην τέταρτη. Το λάιτ μοτίφ της βροχής συνδέει αρμονικά
όλες τις στροφές, δημιουργώντας έναν κύκλο συναισθημάτων που κυμαίνονται από
την ευλάβεια και τον καθαρμό μέχρι τη νοσταλγία και τη θλίψη, δίνοντας στο
ποίημα τη μοναδική του μελαγχολική και βαθιά ψυχολογική χροιά.
μετρική:
Μετρικά, το ποίημα βασίζεται στο τροχαϊκό
μέτρο, όπου η βασική διάταξη είναι τονισμένο–άτονο (– υ). Η φράση
«Πάλι βρέχει!» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα τροχαϊκής κίνησης, με έντονο
τονισμό στην αρχή και φυσική πτώση προς το τέλος.
Οι στίχοι διατηρούν ευελιξία και κυμαίνονται
γύρω στις 12-15 συλλαβές, προσεγγίζοντας την παραδοσιακή ελληνική στροφή αλλά
χωρίς αυστηρή δέσμευση.
Επιπλέον, η χρήση διασκελισμού είναι
εμφανής, όπως στον στίχο «Σαν αντίφωνο μες στη θαμπή σου μνήμη / η κλαιάμενη
βροχή» (γ' στροφή, στίχοι 11-12), όπου η φράση συνεχίζεται στην επόμενη γραμμή,
δημιουργώντας αίσθηση ροής και αέναης κίνησης, αντίστοιχης της συνεχούς βροχής
και της ψυχικής κατάστασης του ανθρώπου.
Οι συνηχήσεις και παρηχήσεις ενισχύουν
τη μουσικότητα του ποιήματος. Παραδείγματα: α' στροφή, στίχοι 3-4, οι λέξεις
«ψυχούλα» και «ευώδια» συνδέονται ηχητικά, δημιουργώντας εσωτερική μελωδία, ενώ
β' στροφή, στίχοι 8-9, η λέξη «λιβανιστές» αντηχεί με το «ψαλμωδίες»,
ενισχύοντας την ψαλμική ατμόσφαιρα. Αυτές οι ηχητικές επαναλήψεις λειτουργούν
όπως οι επαναλαμβανόμενες φράσεις στα εκκλησιαστικά τροπάρια, όπου η επανάληψη
τονισμένων ή ηχητικά συγγενών λέξεων δημιουργεί αντίστιξη και συμμετοχή του
ακροατή.
Η σύνδεση με την εκκλησιαστική υμνωδία
της Ορθοδοξίας είναι εμφανής. Στην ψαλτική παράδοση, οι ψαλμοί και τα
τροπάρια βασίζονται σε τροχαϊκό ρυθμό, επαναλαμβανόμενες φράσεις και αντίστιξη,
με διασκελισμούς που επιτρέπουν στη φράση να συνεχίζεται χωρίς να χάνει τη
μουσικότητά της.
Παράδειγμα: το τροπάριο «Δόξα Πατρί και Υιώ
και Αγίω Πνεύματι / και νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων»
χρησιμοποιεί τροχαϊκό μέτρο με επαναληπτικό παλμό και αντίστιξη, όπως ακριβώς η
φράση «Πάλι βρέχει!» στο ποίημα.
Η βροχή στο ποίημα λειτουργεί ως «ψαλμός της
φύσης», αναλογικά με το πώς η ψαλμική φράση δημιουργεί αίσθηση πνευματικής
κατάνυξης και εσωτερικής κίνησης.
Συνολικά, το «Πάλι βρέχει!» του
Μελαχρινού συνδυάζει εσωτερική ψυχική φόρτιση, μουσικότητα και πνευματική
διάσταση μέσω της τροχαϊκής μετρικής δομής, των διασκελισμών και των
συνηχήσεων, δημιουργώντας ένα έργο όπου η φύση, η μνήμη και η θλίψη συνδέονται
με την ψαλμική παράδοση της Ορθοδοξίας.
Η επαναλαμβανόμενη φράση «Πάλι βρέχει!»
λειτουργεί ως μοτίβο-παλμός, που ενώνει τις στροφές, τονίζει το ψυχικό
και πνευματικό βάθος του ποιήματος και παραπέμπει στον ρυθμό των ψαλμωδιών,
καθιστώντας το ποίημα μια σύγχρονη εκδοχή της ψαλτικής εμπειρίας.
εικόνες – εικονοποιία:
Η εικονοποιία στο ποίημα «Πάλι βρέχει!» του
Απόστολου Μελαχρινού, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο οι λέξεις δημιουργούν
ζωντανές εικόνες που συνδέονται με συναισθήματα, ψυχική κατάσταση και
πνευματική διάσταση.
Η πρώτη εικόνα εμφανίζεται στην α' στροφή:
«Στα παράμερα τριόδια / οι ψαλμοί θρηνούν
που εδιάβαζες στον όρθρο. / Μυροβόλησε η ψυχούλα σου η ευώδια / το κορμί σου,
σε μια δέησην ολόρθο.»
Εδώ ο Μελαχρινός δημιουργεί θρησκευτική και
ευωδιαστή εικόνα: οι παράμεροι δρόμοι της πόλης, όχι οι κεντρικοί δρόμοι, και οι ψαλμοί που «θρηνούν» συνδέουν το χώρο
με τον ήχο, ενώ η ψυχή που μυροβόλησε το κορμί μετατρέπει το εσωτερικό
συναίσθημα σε οσφρητική εικόνα. Η εικόνα είναι πολυαισθητηριακή: βλέπουμε,
ακούμε και μυρίζουμε την ατμόσφαιρα της προσευχής.
Στη β' στροφή, η εικόνα γίνεται πιο οπτική:
«Στου κελιού τ' άραχνα
τζάμια / κλαίν' μυστηριακές αγιογραφίες, / που ήλιοι με το αίμα τους ζωγράφιζαν
/ στις λιβανιστές σου ψαλμωδίες.»
Η φράση «κλαίν' μυστηριακές αγιογραφίες»
είναι μια ζωντανή προσωποποίηση: οι εικόνες των αγίων φαίνονται να λυπούνται
μαζί με τον άνθρωπο. Ο «ήλιος με το αίμα τους ζωγράφιζαν» προσδίδει έντονο
χρωματικό στοιχείο και δραματικότητα, ενώ οι «λιβανιστές ψαλμωδίες» δημιουργούν
ακουστική εικόνα. Η εικόνα εδώ συνδέει τη φύση, το φως και την ψυχή σε μια
μυσταγωγική σύλληψη.
Στην γ' στροφή:
«Σαν αντίφωνο μες στη
θαμπή σου μνήμη / η κλαιάμενη βροχή. / Λες, της φύσης που είναι η προσευχή.»
Η βροχή γίνεται ανθρώπινη, κλαίει μαζί με τη
μνήμη, ενώ η «θαμπή μνήμη» προσδίδει χρωματική και συναισθηματική ατμόσφαιρα. Η
φύση εμφανίζεται ως συμμετέχουσα στην προσευχή, και η εικόνα γίνεται συμβολική
και πνευματική.
Τέλος, στην δ' στροφή:
«Οι ψαλμοί τους
βρόχινοι / μούσκεψαν την άσπιλη ψυχή σου / και στα δάκρυα δεν αντέχει.»
Η βροχή απεικονίζεται ως ψαλμωδία με υγρή
μορφή, που διαπερνά την ψυχή και γεμίζει τα δάκρυα. Η εικόνα είναι
συναισθηματικά φορτισμένη, καθώς συνδυάζει φυσικό στοιχείο (βροχή) με ψυχική
αντίδραση (δάκρυα, αδυναμία αντοχής).
Η εικονοποιία του ποιήματος λειτουργεί σε
πολλαπλά επίπεδα:
Οπτική: αγιογραφίες,
κελί, τζάμια, ήλιος, βροχή.
Ακουστική: ψαλμοί,
θρηνοί, ψαλμωδίες.
Οσφρητική: μυροβόλησε
η ψυχούλα.
Συμβολική: η βροχή ως
καθαρμός, μνήμη, προσευχή, ψυχική και πνευματική διαδικασία.
Οι εικόνες συνδέονται στενά με το τροχαϊκό
μέτρο και τον ρυθμό, καθώς κάθε εικόνα ρέει μαζί με τη μουσικότητα των στίχων,
τον διασκελισμό και τις συνηχήσεις, δημιουργώντας έναν ζωντανό, πολύ-αισθητηριακό
κόσμο που συνδέει φύση, ψυχή και πνευματικότητα.
η απομόνωση – εγκλεισμός:
Η απομόνωση στο «Πάλι βρέχει!» είναι
τόσο εξωτερική όσο και εσωτερική.
Ο τίτλος και η επαναλαμβανόμενη φράση «Πάλι
βρέχει!» δημιουργούν αίσθηση ενός μονοτονικού και επαναλαμβανόμενου περιβάλλοντος, όπου η φύση – η
βροχή – συμπλέκεται με την ψυχική κατάσταση του ατόμου.
Η α'
στροφή ανοίγει με την εικόνα των «παράμερων
τριόδιων» (α' στροφή, στίχοι 2-3): οι ψαλμοί θρηνούν καθώς ο ποιητικός
υποκείμενος περπατά στους ανώνυμους δρόμους της πόλης. Η χρήση αυτών των
περιθωριακών χώρων υπογραμμίζει την απομόνωση: ο ήρωας κινείται έξω από τη φασαρία των κεντρικών λεωφόρων,
σε δρόμους όπου η κοινωνική ζωή είναι απούσα ή αδιάφορη. Η εικόνα δημιουργεί μοναξιά, αποξένωση και μια αίσθηση εγκλεισμού
μέσα στο αστικό περιβάλλον. Η πόλη δεν προσφέρει αλληλεπίδραση, αλλά ένα
ψυχρό φόντο, όπου η βροχή εντείνει την απομόνωση.
Στη β'
στροφή, η εικόνα του κελιού και των «άραχνων τζαμιών» ενισχύει τον
εγκλεισμό (στίχοι 6-7): ο ποιητικός χώρος είναι μικρός, κλειστός, σχεδόν
μοναστηριακός. Οι αγιογραφίες που «κλαίνε» μαζί με τις ψαλμωδίες δημιουργούν
μια αίσθηση εσωτερικής απομόνωσης,
όπου η ψυχή του υποκειμένου έρχεται αντιμέτωπη με τις δικές της μνήμες και
συναισθήματα, μακριά από την κοινωνική ζωή.
Στην γ' στροφή, η βροχή γίνεται το «αντίφωνο μες στη θαμπή σου μνήμη»
(στίχοι 11-12). Η εικόνα υπογραμμίζει ότι η μοναξιά δεν είναι μόνο φυσική αλλά
και ψυχική: η ψυχή κλαίει μέσα στη μνήμη της, και η φύση μοιάζει να συμμετέχει
στον εγκλεισμό, ενισχύοντας τη διάσταση της απομόνωσης ως εσωτερικής εμπειρίας.
Στην τελευταία στροφή, οι «ψαλμοί βρόχινοι» (στίχοι 16-17) που
«μούσκεψαν την άσπιλη ψυχή σου» δείχνουν ότι η απομόνωση οδηγεί σε έντονο
ψυχικό φορτίο, το οποίο η φύση αναδεικνύει και μεγεθύνει. Τα δάκρυα που δεν
αντέχει η ψυχή συνδέονται με τον εγκλεισμό τόσο στον εσωτερικό κόσμο όσο και
στον εξωτερικό χώρο, όπου η κοινωνική αλληλεπίδραση είναι σχεδόν ανύπαρκτη.
Η απομόνωση στο ποίημα συνδέεται με τους περιθωριακούς δρόμους της πόλης
(παράμερα τριόδια), το κλειστό κελί και την αίσθηση επαναλαμβανόμενης
βροχής. Ο Μελαχρινός συνδυάζει την εξωτερική
μοναξιά με την εσωτερική ψυχική
κατάνυξη, δημιουργώντας μια πολυδιάστατη εικόνα εγκλεισμού, όπου η βροχή
και η ψαλμική ατμόσφαιρα γίνονται συνοδοιπόροι στην απομόνωση του ανθρώπου.
η απομόνωση και η χρήση του τροχαϊκού μέτρου:
Η απομόνωση που διατρέχει το «Πάλι
βρέχει!» δεν αποδίδεται μόνο μέσα από τις εικόνες (τα «παράμερα τριόδια»,
το «κελί», τα «άραχνα τζάμια»), αλλά ενισχύεται καθοριστικά και από τη ρυθμική οργάνωση του ποιήματος, δηλαδή
από τη χρήση του τροχαϊκού μέτρου.
Ο τροχαϊκός ρυθμός, με τη βασική κίνηση τονισμένο–άτονο
(– υ), δημιουργεί έναν παλμό που μοιάζει με επαναλαμβανόμενο βηματισμό ή με μονότονο χτύπο, κάτι που συνδέεται άμεσα με την εμπειρία της
απομόνωσης και του εγκλεισμού.
Η επαναλαμβανόμενη φράση «Πάλι βρέχει!» λειτουργεί ως
χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του ρυθμού και ταυτόχρονα ως ψυχικός παλμός. Η
περιοδική της επιστροφή δημιουργεί την αίσθηση ότι ο χρόνος δεν προχωρά, αλλά κυκλώνει το υποκείμενο, όπως ακριβώς
και η απομόνωση: δεν υπάρχει εξέλιξη, μόνο επανάληψη. Αυτός ο ρυθμικός
εγκλωβισμός αντανακλά τον ψυχικό
εγκλεισμό.
Παράλληλα, στους μεγαλύτερους στίχους, ο
τροχαϊκός ρυθμός διατηρείται αλλά «σπάει» μέσω διασκελισμών, όπως στο:
«Σαν αντίφωνο μες στη
θαμπή σου μνήμη / η κλαιάμενη βροχή» (γ' στροφή, στ. 11-12).
Εδώ η ροή συνεχίζεται από στίχο σε
στίχο, χωρίς πλήρη παύση, δημιουργώντας μια αίσθηση ατελούς ολοκλήρωσης. Αυτό ενισχύει την εμπειρία της απομόνωσης: η
σκέψη δεν κλείνει, δεν βρίσκει διέξοδο, αλλά παρατείνεται, όπως η εσωτερική
μοναξιά που δεν βρίσκει λύση.
Ο τροχαϊκός ρυθμός συνδέεται επίσης με μια βαριά έναρξη και χαμηλή κατάληξη σε
κάθε μετρική μονάδα. Αυτή η «πτώση» του ρυθμού δίνει την αίσθηση μιας συνεχούς
καθίζησης, σαν η φωνή να σβήνει ή να καταλήγει σε σιωπή. Η σιωπή αυτή είναι
κατεξοχήν στοιχείο της απομόνωσης: ο ήχος δεν οδηγεί σε επικοινωνία, αλλά
επιστρέφει στον εαυτό.
Αν συνδυάσουμε τον ρυθμό με τις εικόνες του
ποιήματος, βλέπουμε ότι ο τροχαϊκός παλμός λειτουργεί σαν ηχητικό ισοδύναμο
του εγκλεισμού. Στα «παράμερα τριόδια» (α' στροφή), ο ρυθμός μοιάζει με
μοναχικό περπάτημα σε έρημους δρόμους. Στο «κελί» (β' στροφή), γίνεται σχεδόν
εσωτερικός παλμός, σαν χτύπος καρδιάς μέσα σε κλειστό χώρο. Στη «θαμπή μνήμη»
(γ' στροφή), παίρνει τη μορφή επαναλαμβανόμενης σκέψης, ενώ στους «βρόχινους ψαλμούς»
(δ' στροφή) μετατρέπεται σε έναν ρυθμό
που περιβάλλει και κατακλύζει την ψυχή.
Έτσι, το τροχαϊκό μέτρο δεν είναι απλώς μια
τεχνική επιλογή· λειτουργεί ως δομικός φορέας της απομόνωσης. Ο
επαναληπτικός του χαρακτήρας, η πτωτική του κίνηση και η συνύπαρξή του με
διασκελισμούς δημιουργούν έναν ρυθμό που δεν απελευθερώνει, αλλά εγκλωβίζει, όπως ακριβώς και ο ψυχικός
κόσμος του ποιητικού υποκειμένου.
ιδιοτυπίες στο ποίημα:
Στο «Πάλι βρέχει!» του Απόστολου
Μελαχρινού, πέρα από τον εμφανή θρησκευτικό και μελαγχολικό τόνο, διακρίνονται
ορισμένες ιδιοτυπίες στη γραφή που συνδέονται με έναν πιο υπόγειο άξονα
νοήματος: τη συγκάλυψη ενός ερωτικού στοιχείου, το οποίο δεν εκφέρεται ρητά
αλλά διαπερνά την εικονοποιία και τη συναισθηματική ένταση του ποιήματος.
Μία πρώτη ιδιοτυπία είναι η συνεχής
μετατόπιση ανάμεσα στο ιερό και το προσωπικό-συναισθηματικό. Λέξεις και εικόνες
που ανήκουν στο εκκλησιαστικό πεδίο («ψαλμοί», «όρθρος», «δέηση», «αγιογραφίες»,
«λιβανιστές ψαλμωδίες») δεν λειτουργούν αποκλειστικά θρησκευτικά, αλλά αποκτούν
έναν έντονα φορτισμένο, σχεδόν ιδιωτικό χαρακτήρα. Για παράδειγμα, στην α'
στροφή («Μυροβόλησε η ψυχούλα σου η ευώδια / το κορμί σου, σε μια δέησην
ολόρθο») η «δέηση» δεν αφορά μόνο τη θρησκεία αλλά και μια στάση σώματος και
ψυχής που θυμίζει έντονη συναισθηματική ή ερωτική αφοσίωση. Η «ευώδια» της
ψυχής, που «μυροβόλησε το κορμί», μεταφέρει μια αισθησιακή διάσταση που δεν
δηλώνεται ερωτικά, αλλά υπονοείται μέσα από τη σωματικότητα της εικόνας.
Μια δεύτερη ιδιοτυπία είναι η προσωποποίηση
της βροχής και της μνήμης, που λειτουργεί ως μηχανισμός συγκάλυψης. Στη γ'
στροφή («Σαν αντίφωνο μες στη θαμπή σου μνήμη / η κλαιάμενη βροχή») η βροχή δεν
είναι απλώς φυσικό φαινόμενο αλλά γίνεται «φωνή» που απαντά στη μνήμη. Η μνήμη
αυτή, που «κλαίει κάτι που αποθύμει», αφήνει να εννοηθεί μια απώλεια ή επιθυμία
με έντονο συναισθηματικό φορτίο, η οποία δεν κατονομάζεται. Η λέξη «αποθύμει»
είναι καίρια: δηλώνει έλλειψη, πόθο, κάτι που λείπει, στοιχεία που συχνά
ανήκουν στο ερωτικό πεδίο, αλλά εδώ μεταφέρονται σε ένα θρησκευτικοποιημένο ή
μεταφυσικό πλαίσιο.
Η συγκάλυψη του ερωτικού στοιχείου γίνεται
ακόμη πιο έντονη μέσω της μεταφοράς του σώματος σε ιερό αντικείμενο. Στη φράση
«το κορμί σου, σε μια δέησην ολόρθο» (α' στροφή), το σώμα δεν παρουσιάζεται ως
ερωτικό αντικείμενο, αλλά ως στάση προσευχής. Ωστόσο, η ένταση της εικόνας —το
σώμα που «ευωδιάζει», η ψυχική και σωματική ένωση— δημιουργεί μια αίσθηση
σχεδόν ερωτικής εξιδανίκευσης, η οποία όμως απορροφάται από το θρησκευτικό
λεξιλόγιο.
Επιπλέον, στη β' στροφή («κλαίν' μυστηριακές
αγιογραφίες») παρατηρείται μια ακόμη ιδιοτυπία: η προβολή ανθρώπινων
συναισθημάτων σε ιερές εικόνες. Οι αγιογραφίες «κλαίνε», δηλαδή αποκτούν
συναισθηματική ζωή. Αυτή η μεταφορά μπορεί να ιδωθεί ως έμμεση αντανάκλαση του
εσωτερικού πάθους του ποιητικού υποκειμένου, το οποίο δεν εκφράζεται ευθέως ως
ερωτικό, αλλά διοχετεύεται σε ιερά αντικείμενα.
Τέλος, η επαναλαμβανόμενη φράση «Πάλι
βρέχει!» λειτουργεί ως μηχανισμός αποφόρτισης και ταυτόχρονα συγκάλυψης. Η
βροχή καλύπτει, «σκεπάζει» συναισθήματα που δεν ονομάζονται. Κάθε φορά που θα
μπορούσε να αναδυθεί πιο άμεσα η εσωτερική ένταση (πιθανόν και ερωτική), η
αφήγηση επιστρέφει στη βροχή ως καθολικό σύμβολο. Έτσι, το συναίσθημα
μετατίθεται από το προσωπικό στο φυσικό, από το ερωτικό στο μεταιχμιακό
θρησκευτικό-μεταφυσικό πεδίο.
Το ποίημα χαρακτηρίζεται από μια ιδιότυπη
τεχνική συμβολικής συγκάλυψης του ερωτικού στοιχείου, το οποίο δεν εκφράζεται
άμεσα αλλά διαχέεται μέσα από:
την εξιδανίκευση του
σώματος ως ιερού,
τη συναισθηματική
φόρτιση λέξεων όπως «ευώδια», «αποθύμει», «μνήμη»,
την προσωποποίηση της
φύσης και των ιερών εικόνων,
και τη συνεχή
επαναφορά της βροχής ως “κάλυμμα” συναισθημάτων.
Έτσι, ο Μελαχρινός δεν μιλά για έρωτα, αλλά
τον υποβάλλει μέσα από θρησκευτική γλώσσα και φυσικές εικόνες, δημιουργώντας
ένα υπόγειο, συγκρατημένο αλλά έντονα παρόν ερωτικό υπόστρωμα.
η επίδραση του γαλλικού
συμβολισμού:
Στο
ποίημα του Απόστολου Μελαχρινού μπορούν να εντοπιστούν αρκετές συμβολιστικές
συγγένειες, οι οποίες το τοποθετούν σε έναν ευρύτερο ευρωπαϊκό λογοτεχνικό
ορίζοντα, κοντά κυρίως στον γαλλικό συμβολισμό του τέλους του 19ου αιώνα. Δεν
πρόκειται απαραίτητα για άμεσες επιδράσεις, αλλά για κοινό αισθητικό κλίμα και
τεχνικές συγγένειες που ήταν ήδη διαδεδομένες στην ευρωπαϊκή ποίηση όταν εκδίδεται
το ποίημα (1907).
Ο πιο προφανής συσχετισμός είναι με τον
Stéphane Mallarmé, όπου κυριαρχεί η ιδέα ότι η ποίηση δεν πρέπει να ονομάζει
άμεσα τα πράγματα, αλλά να τα υποβάλλει μέσω υπαινιγμών, μουσικότητας και
ατμοσφαιρικών εικόνων. Στο «Πάλι βρέχει!», η εμπειρία δεν περιγράφεται
ρεαλιστικά αλλά μετατρέπεται σε ένα δίκτυο συμβόλων: η βροχή, η μνήμη, οι
ψαλμοί και οι αγιογραφίες δεν λειτουργούν κυριολεκτικά αλλά ως φορείς ψυχικών
καταστάσεων. Αυτή η τάση προς το «υπονοούμενο» και όχι το ρητό είναι κεντρικά
μαλαρμεϊκή. Ο Μαλαρμέ θεωρούσε ότι η ποίηση πρέπει να αφήνει «κενά» νοήματος,
ώστε ο αναγνώστης να συμμετέχει στη δημιουργία του.
Εξίσου σημαντική είναι η ιδέα της
μουσικότητας ως δομής του νοήματος, που επίσης χαρακτηρίζει τον Μαλαρμέ αλλά
και τον Paul Verlaine. Ο Βερλαίν έγραφε ότι η ποίηση πρέπει να είναι «μουσική
πριν από κάθε τι άλλο» (De la musique avant toute chose). Στο ποίημα του Μελαχρινού,
η επαναλαμβανόμενη φράση «Πάλι βρέχει!» λειτουργεί ακριβώς ως τέτοιο μουσικό
μοτίβο: δεν προωθεί την αφήγηση, αλλά δημιουργεί ρυθμό και συναισθηματική
ατμόσφαιρα, όπως ένα ρεφρέν. Οι παρηχήσεις και οι ηχητικές επαναλήψεις
(«ψαλμοί», «ψαλμωδίες», «λιβανιστές», «κλαιάμενη») ενισχύουν αυτή τη
μουσικοποίηση του νοήματος.
Ένα ακόμη στοιχείο συγγένειας με τον
συμβολισμό είναι η αντικατάσταση της ρεαλιστικής περιγραφής από εσωτερικές
καταστάσεις της ψυχής, κάτι που απαντά έντονα και στον Charles Baudelaire,
πρόδρομο του συμβολισμού.
Στο σοννέτο Correspondances («Αντιστοιχίες») του Charles Baudelaire από την ποιητική συλλογή του «Τα Άνθη του Κακού» Les Fleurs du mal (1857), ο εξωτερικός κόσμος λειτουργεί ως σύστημα συμβόλων της ψυχής. Στο ποίημα του Μελαχρινού, η βροχή, τα τριόδια και οι αγιογραφίες δεν είναι απλώς σκηνικό, αλλά αντανακλάσεις της εσωτερικής κατάστασης του υποκειμένου. Η φύση γίνεται «ψυχική γλώσσα».
Ειδικά με τον Μαλαρμέ, μπορεί να εντοπιστεί
και μια πιο λεπτή συγγένεια: η τάση προς την αφαίρεση και τη σχεδόν
τελετουργική χρήση της γλώσσας. Η φράση «σε μια δέησην ολόρθο» ή η εικόνα των
«ψαλμών βρόχινων» θυμίζουν τη μαλαρμεϊκή προσπάθεια να μετατραπεί η ποίηση σε
είδος λεκτικής τελετουργίας, όπου οι λέξεις δεν περιγράφουν απλώς, αλλά
«τελούν» κάτι. Στον Μαλαρμέ, η ποίηση αγγίζει το όριο του μυστηριακού· στον
Μελαχρινό, η βροχή και οι ψαλμοί δημιουργούν ένα παρόμοιο ατμοσφαιρικό πεδίο.
Τέλος, η ασάφεια του νοήματος και η
συγκάλυψη του συναισθήματος (που στο ποίημα εκδηλώνεται ως θρησκευτικοποιημένη
ή φυσικοποιημένη θλίψη) συνδέεται με τη βασική αρχή του συμβολισμού: ότι η
ποίηση δεν εκφράζει άμεσα το πάθος, αλλά το μετατρέπει σε σύμβολο και
υπαινιγμό.
Αυτή η τεχνική, που συναντάται στον Μαλαρμέ
αλλά και στον Arthur Rimbaud, όπου ο κόσμος γίνεται «σύστημα
αποκρυπτογράφησης», είναι εμφανής και στον Μελαχρινό: η εσωτερική εμπειρία δεν
δηλώνεται, αλλά διαχέεται σε βροχή, ψαλμούς και εικόνες.
Tο ποίημα του Μελαχρινού δεν είναι
απλή μίμηση του γαλλικού συμβολισμού, αλλά παρουσιάζει σαφείς αισθητικές
συγγένειες με αυτόν:
Μαλαρμεϊκή
υπαινικτικότητα και αποφυγή ρητής δήλωσης,
Βερλαινική μουσικότητα
και ρυθμική επανάληψη,
Μπωντλαιρική
αντιστοιχία φύσης και ψυχής,
Ρεμπωτική μετατροπή
της εμπειρίας σε σύμβολο.
Μέσα από αυτά, το «Πάλι βρέχει!» εντάσσεται
οργανικά στο ευρύτερο ευρωπαϊκό ρεύμα του συμβολισμού, μεταφέροντάς το όμως σε
ένα ιδιαίτερο ελληνικό πλαίσιο, όπου η θρησκευτική ψαλμωδία και η ορθόδοξη
ατμόσφαιρα λειτουργούν ως τοπική μορφή της συμβολιστικής «μουσικής του νοήματος».
ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ
[ ανάρτηση 26 Απριλίου 2026 :
Απόστολος
Μελαχρινός
«Πάλι βρέχει!»
ποίημα
1907
ποιητική
συλλογή «Παραλλαγές»
Λίγα
Σχόλια
ΠΟΙΗΣΗ ]
