Pitirim Sorokin "Social Stratification" κοινωνική διαστρωμάτωση ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Pitirim Sorokin

Social Stratification

κοινωνική διαστρωμάτωση

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

 

Concepts and Definitions

 

  Social stratification means the differentiation of a given population into hierarchically superposed classes. It is manifested in the existence of upper and lower layers. Its basis and very essence consist in an unequal distribution of rights and privileges, duties and responsibilities, social values and privations, social power and influences among the members of a society.

   Concrete forms of social stratification are different and numerous. If the economic status of the members of a society is unequal, if among them there are both wealthy and poor, the society is economically stratified, regardless of whether its organization is communistic or capitalistic, whether in its constitution it is styled "the society of equal individuals" or not. Labels, signboards and "speech reactions" cannot change nor obliterate the real fact of the economic inequality manifested in the differences of incomes, economic standards, and in the existence of the rich and the poor strata.

   If the social ranks within a group are hierarchically superposed with respect to their authority and prestige, their honors and titles; if there are the rulers and the ruled, then whatever are their names (monarchs, executives, masters, bosses), these things mean that the group is politically stratified, regardless of what is written in its constitution or proclaimed in its declarations.

   If the members of a society are differentiated into various occupational groups, and some of the occupations are regarded as more honorable than others, if the members of an occupational group are divided into bosses of different authority and into members who are subordinated to the bosses, the group is occupationally stratified, independently of the fact whether the bosses are elected or appointed, whether their position is acquired by social inheritance or personal achievement.

 

 

PRINCIPAL FORMS

OF SOCIAL STRATIFICATION

   Concrete forms of social stratification are numerous. The majority of them may, however, be reduced to three principal classes: the economic, the political, and the occupational stratification.

   As a general rule, these forms are closely intercorrelated with each other. Usually, those who occupy the upper strata in one respect happen to be in the upper strata also in other respects, and vice versa. The men who dwell in the upper economic layers happen also to be in the upper political and occupational strata. The poor, as a rule, are politically disfranchised and dwell in the lowest strata of the occupational hierarchy.

   Such is the general rule, though there are, however, many exceptions to it. Not always are the wealthiest men at the apex of the political or occupational pyramid; and not always are the poor men the lowest in the political or the occupational gradations. This means that the intercorrelation among the three forms of stratification is far from being perfect; the strata of each form do not coincide completely with one another.

   There is always a certain degree of overlapping among them. This fact does not permit us to analyze in a summary way all three fundamental forms of social stratification.

   For the sake of a greater accuracy each form has to be studied separately. A real picture of social stratification in any society is very complex. In order to make its analysis easier, only the most fundamental traits must be taken. Many details must be omitted, and the situation simplified, without, however, disfiguring it. This is done in any science and has to be done especially here where the problem is so complex and so little studied. In such cases the Roman minima non curat praetor is completely justified.

 

 

 

SOCIAL STRATIFICATION

IS A PERMANENT CHARACTERISTIC

OF ANY ORGANIZED SOCIAL GROUP

 

   Any organized social group is always a stratified social body. There has not been and does not exist any permanent social group which is "flat," and in which all members are equal.

   Unstratified society, with a real equality of its members, is a myth which has never been realized in the history of mankind. This statement may sound somewhat paradoxical and yet it is accurate.

   The forms and proportions of stratification vary, but its essence is permanent, as far as any more or less permanent and organized social group is concerned. This is true not only in human society, but even in plant and animal communities. Let us consider the principal corroborations.

 

   Plant and Animal Societies.

 

 

   Pre-literate Human Tribes.

— Except, perhaps, the few cases where the members of a population are leading an isolated life, where no permanent social life and interaction exist, where, therefore, we do not have a social organization in the proper sense of the word, as soon as organization begins primitive social groups exhibit the trait of stratification.

   It is manifested in various forms.

 First, in the existence of the sex and age groups with quite different privileges and duties.

 Second, in the existence of a privileged and influential group of the tribe's leaders.

 Third, in the existence of the most influential chieftain or headman.

 Fourth, in the existence of outcasts and outlawed men.

 Fifth, in the existence of inter- and intratribal division of labor.

 Sixth, in the existence of different economic standards, and in that of economic inequality generally.

 

   Traditional opinion about primitive groups as communistic societies which do not have any commerce or private property, or economic inequality, or inheritance of fortune, are far from being correct.

 

   "The primitive economy" (Urwirtschaft) is neither an economy of isolated individuals searching for food (as K. Bucher thinks), nor the economy of communism or collective production. What we really have is the economic composed of mutually dependent and economical active individuals and of the smaller parts of the group which have a system of commerce and barter with each other.

   "If in many tribes economic differentiation is very slight, and customs of mutual aid approach communism, this is due only to the general poverty of the group. These facts support the contention that primitive groups also are stratified bodies.

 

 

More Advanced Societies and Groups.

— If we cannot find a non-stratified society among the most primitive groups, it is useless to try to find it among more advanced, larger and compound societies. Here, without any single exception the fact of stratification is universal. Its forms and proportions vary; its essence has existed everywhere and at all times. Among all agricultural and, especially, industrial societies social stratification has been conspicuous and clear. The modern democracies also do not present any exception to the rule. Though in their constitutions it is said that "all men are equal," only a quite naive person may infer from this a nonexistence of social stratification within these societies.

   It is enough to mention the gradations: from Henry Ford to a beggar; from the President of the United States to a policeman; from a foreman to the most subordinate worker; from the president of a university to a janitor; from an "LL.D." or "Ph.D." to a "B.A."; from a "leading authority" to an average man; from a commanderin-chief of an army to a soldier; from a president of a board of directors of a corporation to its common laborer; from an editor-in-chief of a newspaper to a simple reporter; it is enough to mention these various ranks and social gradations to see that the best democracies have social stratification scarcely less than the non-democratic societies.

   It is needless to insist on these obvious facts. What should be stressed here is, that not only large social bodies, but any organized social group whatever, once it is organized, is inevitably stratified to some degree.

 

   Gradations, hierarchies, shining leaders, cumulative aspirations — all these appear spontaneously whenever men get together, whether for play, for mutual help, for voluntary association, or for the great compulsory association of the State.

   Family, church, sect, political party, faction, business organization, gang of brigands, labor union, scientific society — in brief, any organized social group is stratified at the price of its permanency and organization.

   The organization even of groups of ardent levelers, and the permanent failure of all attempts to build a non-stratified group, testify to the imminency and unavoidability of stratification in an organized social group.

   This remark may appear somewhat strange to many people who, under the influence of high-sounding phraseology, may believe that, at least, the societies of the levelers themselves are non-stratified. This belief, as many another one, is utterly wrong. Different attempts to exterminate social feudalism have been successful, in the best cases, only in ameliorating some of the inequalities, and in changing the concrete forms of stratification. They have never succeeded in annihilating stratification itself. And the regularity with which all these efforts have failed once more witnesses the "natural" character of stratification.

   Christianity started its history with an attempt to create an equal society; very soon, especially after 313 a.D., it already had a complicated hierarchy, and soon finished by the creation of a tremendous pyramid, with numerous ranks and titles, beginning with the omnipotent pope and ending with that of a lawless heretic.

   The institution of Fratres Minorum was organized by St. Francis of Assisi on the principle of perfect equality. Seven years later equality disappeared.

   Without any exceptions, all attempts of the most ardent levelers in the history of all countries have had the same fate. They could not avoid it even when the faction of the levelers has been victorious.

   If many forms of stratification were destroyed for a moment, they regularly reappeared again in the old or in a modified form, often being built by the hands of the levelers themselves.

   Present democracies and Socialist, Communist, Syndicalist, and other organizations, with their slogan of "equality" do not present any exception to the rule.

 

   To sum up: social stratification is a permanent characteristic of any organized society. "Varying in form, social stratification has existed in all societies which proclaimed the equality of men." (Fourniere, E., La Sociocratie, p. 117, 1910.)

 

   Feudalism and oligarchy continue to exist in science and arts, in politics and administration, in a gang of bandits, in democracies, among the levelers, everywhere.

   This, however, does not mean that the stratification quantitatively or qualitatively is identical in all societies and at all times. In its concrete forms, defects or virtues, it certainly varies.

 

   The problem to be discussed now is these quantitative and qualitative variations.

     [ quantitative analysis ]

  Begin with the quantitative aspect of social stratification in its three forms: economic, political and occupational. This is what is meant by the height and the profile of social stratification, and, correspondingly, the height and the profile of a "social building."' How high is it? How long is the distance from the bottom to the top of a social cone? Of how many stories is it composed? Is its profile steep, or does it slope gradually?

   These are the problems of the quantitative analysis of social stratification. It deals, so to speak, exclusively with the exterior architecture of a social building.

     [ qualitative analysis ]

  Its inner structure, in its entirety, is the object of the qualitative analysis. The study should begin with the height and the profile of the social pyramid. After that the pyramid should be entered and an investigation of its inner organization made from the standpoint of stratification.

 

 

 

 

 

 

from:

Theories of Society, vol. 1.

Edited by Talcot Parsons, Edward Shils, Kaspar D. Naegele, Jesse R. Pitts,

The Free Press of Glencoe, 1961

pp. 570-573.

 

 

 

 

Reprinted from:

Pitirim A. Sorokin, Social Mobility, in Social and Cultural Mobility (Glencoe, III: The Free Press, 1959), chap, ii, pp. 11-17.

 

 

 

 

(εδώ δεν έχουν συμπεριληφθεί κάποιες παράγραφοι του πλήρους κειμένου)

 

 

(απόδοση στα ελληνικά):

Έννοιες και Ορισμοί

 

   Η κοινωνική διαστρωμάτωση σημαίνει τη διαφοροποίηση ενός πληθυσμού σε ιεραρχικά υπερκείμενα στρώματα. Εκδηλώνεται με την ύπαρξη ανώτερων και κατώτερων επιπέδων. Η βάση και η ουσία της συνίστανται σε μια άνιση κατανομή δικαιωμάτων και προνομίων, καθηκόντων και ευθυνών, κοινωνικών αξιών και στέρησης, κοινωνικής δύναμης και επιρροών μεταξύ των μελών της κοινωνίας.

    Οι συγκεκριμένες μορφές κοινωνικής διαστρωμάτωσης είναι διαφορετικές και πολυάριθμες. Εάν η οικονομική κατάσταση των μελών μιας κοινωνίας είναι ανίσχυρη, αν ανάμεσά τους υπάρχουν πλούσιοι και φτωχοί, η κοινωνία είναι οικονομικά στρωματωμένη, ανεξάρτητα από το αν η οργάνωσή της είναι κομμουνιστική ή καπιταλιστική, ή αν στο σύνταγμά της αναφέρεται ως "η κοινωνία των ίσων ατόμων" ή όχι. Οι ταμπέλες, οι πινακίδες και οι "αντιδράσεις λόγου" δεν μπορούν να αλλάξουν ή να εξαλείψουν το πραγματικό γεγονός της οικονομικής ανισότητας, που εκδηλώνεται στις διαφορές των εισοδημάτων, των οικονομικών προτύπων και στην ύπαρξη των πλούσιων και φτωχών στρωμάτων.

    Εάν οι κοινωνικές τάξεις εντός μιας ομάδας είναι ιεραρχικά υπερκείμενες σε σχέση με την εξουσία τους και το κύρος τους, τα αξιώματα και τους τίτλους τους, εάν υπάρχουν οι εξουσιαστές και οι εξουσιαζόμενοι, τότε, ανεξαρτήτως των ονομάτων τους (μοναρχίες, εκτελεστικά όργανα, αφεντικά, εργοδότες), αυτά τα πράγματα σημαίνουν ότι η ομάδα είναι πολιτικά διαστρωματωμένη, ανεξαρτήτως του τι αναφέρεται στο σύνταγμά της ή των δηλώσεων της.

   Εάν τα μέλη μιας κοινωνίας διαφοροποιούνται σε διάφορες επαγγελματικές ομάδες, και κάποια επαγγέλματα θεωρούνται πιο τιμητικά από άλλα, εάν τα μέλη μιας επαγγελματικής ομάδας διαιρούνται σε αφεντικά με διαφορετική εξουσία και σε μέλη που υποτάσσονται στα αφεντικά, η ομάδα είναι επαγγελματικά διαστρωματωμένη, ανεξάρτητα από το αν τα αφεντικά εκλέγονται ή διορίζονται, αν η θέση τους αποκτάται μέσω κοινωνικής κληρονομικότητας ή προσωπικών επιτευγμάτων.

 

ΚΥΡΙΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗΣ

    Οι συγκεκριμένες μορφές κοινωνικής διαστρωμάτωσης είναι πολυάριθμες. Η πλειονότητά τους, ωστόσο, μπορεί να περιοριστεί σε τρεις κύριες κατηγορίες: την οικονομική, την πολιτική και την επαγγελματική διαστρωμάτωση.

    Ως γενικός κανόνας, αυτές οι μορφές σχετίζονται στενά η μία με την άλλη. Συνήθως, αυτοί που κατέχουν τα ανώτερα στρώματα σε έναν τομέα βρίσκονται επίσης και στα ανώτερα στρώματα και σε άλλους τομείς, και το αντίστροφο. Οι άνθρωποι που βρίσκονται στα ανώτερα οικονομικά επίπεδα βρίσκονται επίσης στα ανώτερα πολιτικά και επαγγελματικά στρώματα. Οι φτωχοί, ως κανόνας, είναι πολιτικά αποξενωμένοι και ζουν στα χαμηλότερα στρώματα της επαγγελματικής ιεραρχίας.

Αυτός είναι ο γενικός κανόνας, αν και υπάρχουν πολλές εξαιρέσεις σε αυτόν. Δεν είναι πάντα οι πλουσιότεροι άνθρωποι στην κορυφή της πολιτικής ή επαγγελματικής πυραμίδας. Και δεν είναι πάντα οι φτωχοί άνθρωποι οι χαμηλότεροι στην πολιτική ή επαγγελματική κατάταξη. Αυτό σημαίνει ότι η αλληλεπίδραση μεταξύ των τριών μορφών στρωμάτωσης είναι πολύ μακριά από το να είναι τέλεια. Τα στρώματα κάθε μορφής δεν συμπίπτουν εντελώς με τα υπόλοιπα.

   Υπάρχει πάντα κάποιος βαθμός επικάλυψης μεταξύ τους. Αυτό το γεγονός δεν μας επιτρέπει να αναλύσουμε συνοπτικά όλες τις τρεις θεμελιώδεις μορφές κοινωνικής διαστρωμάτωσης.

     Για μεγαλύτερη ακρίβεια, κάθε μορφή πρέπει να μελετηθεί ξεχωριστά. Η πραγματική εικόνα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε οποιαδήποτε κοινωνία είναι πολύπλοκη. Για να γίνει πιο ευκολότερη η ανάλυσή της, πρέπει να ληφθούν μόνο τα πιο θεμελιώδη χαρακτηριστικά. Πολλές λεπτομέρειες πρέπει να παραληφθούν, και η κατάσταση να απλοποιηθεί, χωρίς, όμως, να παραμορφωθεί. Αυτό γίνεται σε κάθε επιστήμη και πρέπει να γίνει ιδιαίτερα εδώ, όπου το πρόβλημα είναι τόσο σύνθετο και τόσο ελάχιστα μελετημένο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ρήση του Ρωμαίου "minima non curat praetor" είναι απολύτως δικαιολογημένη.

 

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ

ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΜΟΝΙΜΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ

ΚΑΘΕ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ

 

    Κάθε οργανωμένη κοινωνική ομάδα είναι πάντοτε ένα διαστρωματωμένο κοινωνικό σώμα. Δεν υπήρξε και δεν υπάρχει καμία μόνιμη κοινωνική ομάδα που να είναι "επίπεδη", και στην οποία όλα τα μέλη να είναι ίσα.

    Η μη-διαστρωματωμένη κοινωνία, με πραγματική ισότητα των μελών της, είναι ένας μύθος που ποτέ δεν έχει πραγματοποιηθεί στην ιστορία της ανθρωπότητας. Αυτή η δήλωση μπορεί να ακούγεται κάπως παράδοξη, αλλά είναι ακριβής.

   Οι μορφές και οι αναλογίες της διαστρωμάτωσης διαφέρουν, αλλά η ουσία της είναι μόνιμη, όσο αφορά οποιαδήποτε πιο ή λιγότερο μόνιμη και οργανωμένη κοινωνική ομάδα. Αυτό ισχύει όχι μόνο στην ανθρώπινη κοινωνία, αλλά ακόμη και στις φυτικές και ζωικές κοινότητες. Ας εξετάσουμε τις κύριες επιβεβαιώσεις.

 

 

 

Φυτικές και Ζωικές Κοινωνίες

 

 

Προ-εγγράμματες Ανθρώπινες Φυλές

— Εκτός ίσως από τις λίγες περιπτώσεις όπου τα μέλη ενός πληθυσμού ζουν απομονωμένα, όπου δεν υπάρχει μόνιμη κοινωνική ζωή και αλληλεπίδραση, και άρα δεν έχουμε κοινωνική οργάνωση με την πλήρη έννοια της λέξης, όταν αρχίζει η οργάνωση, οι πρωτόγονες κοινωνικές ομάδες παρουσιάζουν το χαρακτηριστικό της στρωμάτωσης.

Αυτό εκδηλώνεται με διάφορες μορφές:

   Πρώτον: Στην ύπαρξη των ομάδων φύλου και ηλικίας με διαφορετικά προνόμια και καθήκοντα.

    Δεύτερον: Στην ύπαρξη μιας προνομιούχας και επιδραστικής ομάδας των ηγετών της φυλής.

   Τρίτον: Στην ύπαρξη του πιο επιδραστικού αρχηγού ή αρχηγού της φυλής.

   Τέταρτον: Στην ύπαρξη των αποκλεισμένων και παρανόμων.

    Πέμπτον: Στην ύπαρξη της διαίρεσης εργασίας εντός και μεταξύ των φυλών.

    Έκτον: Στην ύπαρξη διαφορετικών οικονομικών προτύπων και στην οικονομική ανισότητα γενικότερα.

Παραδοσιακή Άποψη για τις Πρωτόγονες Ομάδες ως Κοινωνίες Κομμουνιστικού Τύπου

   Η παραδοσιακή άποψη για τις πρωτόγονες ομάδες ως κοινωνίες κομμουνιστικού τύπου, οι οποίες δεν έχουν εμπόριο ή ιδιωτική ιδιοκτησία, ή οικονομική ανισότητα, ή κληρονομιά περιουσίας, είναι πολύ μακριά από το σωστό.

   Η "πρωτόγονη οικονομία" (Urwirtschaft) δεν είναι ούτε μια οικονομία απομονωμένων ατόμων που αναζητούν τροφή (όπως πιστεύει ο K. Bucher), ούτε η οικονομία του κομμουνισμού ή της συλλογικής παραγωγής. Αυτό που πραγματικά έχουμε είναι μια οικονομία που αποτελείται από αλληλοεξαρτώμενα και οικονομικά δραστήρια άτομα και από τα μικρότερα μέρη της ομάδας που έχουν ένα σύστημα εμπορίου και ανταλλαγής μεταξύ τους.

   "Εάν σε πολλές φυλές η οικονομική διαφοροποίηση είναι πολύ μικρή και τα έθιμα αμοιβαίας βοήθειας πλησιάζουν τον κομμουνισμό, αυτό οφείλεται μόνο στη γενική φτώχεια της ομάδας. Αυτά τα γεγονότα στηρίζουν την άποψη ότι και οι πρωτόγονες ομάδες είναι διαστρωματωμένα σώματα."

Πιο Ανεπτυγμένες Κοινωνίες και Ομάδες

— Εάν δεν μπορούμε να βρούμε μια μη-στρωματωμένη κοινωνία στις πιο πρωτόγονες ομάδες, είναι μάταιο να προσπαθήσουμε να τη βρούμε σε πιο ανεπτυγμένες, μεγαλύτερες και σύνθετες κοινωνίες. Εδώ, χωρίς καμία εξαίρεση, το γεγονός της διαστρωμάτωσης είναι καθολικό. Οι μορφές και οι αναλογίες της διαφέρουν, αλλά η ουσία της υπήρχε παντού και σε όλες τις εποχές. Σε όλες τις γεωργικές και, ειδικότερα, βιομηχανικές κοινωνίες, η κοινωνική διαστρωμάτωση ήταν έντονη και σαφής. Οι σύγχρονες δημοκρατίες επίσης δεν αποτελούν εξαίρεση στον κανόνα. Παρόλο που στα συντάγματά τους αναφέρεται ότι "όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι", μόνο ένα εντελώς αφελές άτομο μπορεί να συμπεράνει από αυτό την ανυπαρξία κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε αυτές τις κοινωνίες.

Αρκεί να αναφέρουμε τις κατατάξεις: από τον Henry Ford σε έναν ζητιάνο; από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ σε έναν αστυνομικό; από έναν επιστάτη στον πιο υποτελή εργάτη; από τον πρόεδρο ενός πανεπιστημίου σε έναν καθαριστή; από έναν "LL.D." ή "Ph.D." σε έναν "B.A."; από μια "κυρίαρχη αρχή" σε έναν μέσο άνθρωπο; από τον ανώτατο διοικητή ενός στρατού σε έναν στρατιώτη; από τον πρόεδρο ενός διοικητικού συμβουλίου μιας επιχείρησης σε έναν απλό εργαζόμενο; από τον αρχισυντάκτη μιας εφημερίδας σε έναν απλό ρεπόρτερ; αρκεί να αναφέρουμε αυτές τις διάφορες βαθμίδες και κοινωνικές κατατάξεις για να δούμε ότι οι καλύτερες δημοκρατίες έχουν κοινωνική στρωμάτωση σχεδόν εξίσου με τις μη δημοκρατικές κοινωνίες.

   Δεν χρειάζεται να επιμείνουμε σε αυτά τα προφανή γεγονότα. Αυτό που πρέπει να τονιστεί εδώ είναι ότι όχι μόνο τα μεγάλα κοινωνικά σώματα, αλλά και οποιαδήποτε οργανωμένη κοινωνική ομάδα, μόλις οργανωθεί, είναι αναπόφευκτα διαστρωματωμένη σε κάποιο βαθμό.

    Κατατάξεις, ιεραρχίες, λαμπροί ηγέτες, σωρευτικές φιλοδοξίες — όλα αυτά εμφανίζονται αυθόρμητα όποτε οι άνθρωποι συγκεντρώνονται, είτε για παιχνίδι, είτε για αμοιβαία βοήθεια, είτε για εθελοντική ένωση, είτε για την μεγάλη αναγκαστική ένωση του Κράτους.

    Οικογένεια, εκκλησία, αίρεση, πολιτικό κόμμα, παρατάξεις, επιχειρηματική οργάνωση, συμμορία κακοποιών, συνδικαλιστική ένωση, επιστημονική εταιρεία — εν συντομία, οποιαδήποτε οργανωμένη κοινωνική ομάδα είναι στρωματωμένη σε αντάλλαγμα για την μονιμότητά της και την οργάνωσή της.

    Η οργάνωση ακόμα και ομάδων από ένθερμους ισοπεδωτές (levelers) και η μόνιμη αποτυχία όλων των προσπαθειών να δημιουργηθεί μια μη-διαστρωματωμένη ομάδα, μαρτυρούν την επικείμενη και αναπόφευκτη φύση της διαστρωμάτωσης σε μια οργανωμένη κοινωνική ομάδα.

    Αυτή η παρατήρηση μπορεί να φανεί κάπως παράξενη σε πολλούς ανθρώπους που, υπό την επήρεια επιφανειακών φράσεων, μπορεί να πιστεύουν ότι τουλάχιστον οι κοινωνίες των ισοπεδωτών είναι μη-διαστρωματωμένες. Αυτή η πίστη, όπως πολλές άλλες, είναι εντελώς λάθος. Διάφορες προσπάθειες εξόντωσης του κοινωνικού φεουδαλισμού είχαν επιτυχία, στις καλύτερες περιπτώσεις, μόνο στο να βελτιώσουν κάποιες ανισότητες και να αλλάξουν τις συγκεκριμένες μορφές της διαστρωμάτωσης. Ποτέ δεν κατόρθωσαν να εξαλείψουν την ίδια τη στρωμάτωση. Και η κανονικότητα με την οποία όλες αυτές οι προσπάθειες απέτυχαν ξανά, αποδεικνύει τον "φυσικό" χαρακτήρα της στρωμάτωσης.

    Ο Χριστιανισμός άρχισε την ιστορία του με μια προσπάθεια δημιουργίας μιας ίσης κοινωνίας. Πολύ σύντομα, ιδιαίτερα μετά το 313 μ.Χ., είχε ήδη μια περίπλοκη ιεραρχία, και σύντομα κατέληξε στη δημιουργία μιας τεράστιας πυραμίδας, με πολλούς βαθμούς και τίτλους, από τον παντοδύναμο πάπα μέχρι τον άνομο αιρετικό.

    Η ίδρυση των Fratres Minorum οργανώθηκε από τον Άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης πάνω στην αρχή της τέλειας ισότητας. Επτά χρόνια αργότερα η ισότητα εξαφανίστηκε.

    Χωρίς καμία εξαίρεση, όλες οι προσπάθειες των πιο ένθερμων ισοπεδωτών στην ιστορία όλων των χωρών είχαν την ίδια κατάληξη. Δεν κατάφεραν να το αποφύγουν ακόμη και όταν η παράταξη των ισοπεδωτών είχε νικήσει.

 Αν πολλές μορφές διαστρωμάτωσης καταστράφηκαν για μια στιγμή, κανονικά επανεμφανίστηκαν ξανά στην παλιά ή σε τροποποιημένη μορφή, συχνά να χτίζονται από τα ίδια τα χέρια των ισοπεδωτών.

    Οι σύγχρονες δημοκρατίες και οι Σοσιαλιστικές, Κομμουνιστικές, Συνδικαλιστικές και άλλες οργανώσεις, με το σύνθημα της "ισότητας", δεν παρουσιάζουν καμία εξαίρεση στον κανόνα.

 

Συνοψίζοντας:

   Η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι μια μόνιμη χαρακτηριστική ιδιότητα κάθε οργανωμένης κοινωνίας. "Ποικίλλοντας σε μορφή, η κοινωνική διαστρωμάτωση έχει υπάρξει σε όλες τις κοινωνίες που κήρυξαν την ισότητα των ανθρώπων." (Fourniere, E., La Sociocratie, σ. 117, 1910.)

   Ο φεουδαλισμός και η ολιγαρχία συνεχίζουν να υπάρχουν στην επιστήμη και τις τέχνες, στην πολιτική και τη διοίκηση, σε μια συμμορία κακοποιών, στις δημοκρατίες, ανάμεσα στους ισοπεδωτές, παντού.

    Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η διαστρωμάτωση ποσοτικά ή ποιοτικά είναι ταυτόσημη σε όλες τις κοινωνίες και σε όλες τις εποχές. Στις συγκεκριμένες μορφές της, τα ελαττώματα ή τα πλεονεκτήματά της, σίγουρα διαφέρει.

 

    Το πρόβλημα που θα συζητηθεί τώρα είναι αυτές οι ποσοτικές και ποιοτικές παραλλαγές.

 

[ Ποσοτική Ανάλυση ]

   Ας ξεκινήσουμε τώρα με την ποσοτική διάσταση της κοινωνικής στρωμάτωσης στις τρεις μορφές της: οικονομική, πολιτική και επαγγελματική. Αυτό είναι που εννοούμε με το ύψος και το προφίλ της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, και, αναλόγως, το ύψος και το προφίλ ενός "κοινωνικού οικοδομήματος". Πόσο ψηλό είναι; Πόση απόσταση υπάρχει από το κάτω μέρος μέχρι την κορυφή του κοινωνικού κώνου; Από πόσα επίπεδα είναι δομημένο; Είναι το προφίλ του απότομο, ή κλίνει σταδιακά;

    Αυτά είναι τα προβλήματα της ποσοτικής ανάλυσης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Ασχολείται, για να το πούμε έτσι, αποκλειστικά με την εξωτερική αρχιτεκτονική ενός κοινωνικού οικοδομήματος.

 

 

[ Ποιοτική Ανάλυση ]

 

   Η εσωτερική του δομή, στο σύνολό της, είναι το αντικείμενο της ποιοτικής ανάλυσης. Η μελέτη θα πρέπει να αρχίσει με το ύψος και το προφίλ της κοινωνικής πυραμίδας. Αφού, λοιπόν, εξετάσουμε το ύψος της, πρέπει να εισέλθουμε στην πυραμίδα και να διεξάγουμε μια έρευνα για την εσωτερική οργάνωσή της από την άποψη της διαστρωμάτωσης.

 

 

 

 

 

 

 

 

  Οι αναφορές του Pitirim Sorokin για την κοινωνική διαστρωμάτωση στο δωδεκάτομο μνημειώδες έργο του για τον "Πολιτισμό". 

    Ο Pitirim Sorokin, γνωστός για το έργο του στην κοινωνιολογία, κυρίως μέσω του δωδεκάτομου έργου του με τίτλο Social and Cultural Dynamics, έθεσε τις βάσεις για τη μελέτη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε συνάρτηση με τον πολιτισμό. Αν και το έργο είναι αρκετά εκτενές και εξειδικευμένο, θα παραθέσω τα κύρια αποσπάσματα που αφορούν την κοινωνική διαστρωμάτωση από κάθε τόμο και την απόδοσή τους στα νέα ελληνικά.

    Παρακάτω, παρατίθεται μια σύντομη ανασκόπηση του έργου του Sorokin με το θέμα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, στα αγγλικά και στα νέα ελληνικά.

 

Volume I: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“The stratification of society is a fundamental characteristic of all human societies, irrespective of their stage of development. Even in the most egalitarian societies, social stratification is a ubiquitous and inevitable phenomenon. It appears in many forms, including economic, political, and cultural divisions, and is deeply rooted in the social fabric of every civilization.”

Greek Translation:

«Η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό όλων των ανθρώπινων κοινωνιών, ανεξαρτήτως του σταδίου ανάπτυξής τους. Ακόμα και στις πιο ισοπεδωτικές κοινωνίες, η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι ένα πανταχού παρόν και αναπόφευκτο φαινόμενο. Εμφανίζεται σε πολλές μορφές, περιλαμβανομένων των οικονομικών, πολιτικών και πολιτιστικών διαχωρισμών, και είναι βαθιά ριζωμένη στον κοινωνικό ιστό κάθε πολιτισμού.»

 

Volume II: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“The processes of social stratification in a society undergo complex transformations as it moves through different stages of cultural and economic development. The deeper the integration of individuals within the social structure, the more evident the stratification becomes. This dynamic is especially evident during periods of transition from one cultural phase to another.”

Greek Translation:

«Οι διαδικασίες κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε μια κοινωνία υφίστανται πολύπλοκες μεταμορφώσεις καθώς αυτή προχωρά σε διάφορα στάδια πολιτιστικής και οικονομικής ανάπτυξης. Όσο πιο βαθιά είναι η ενσωμάτωση των ατόμων στη κοινωνική δομή, τόσο πιο εμφανής γίνεται η στρωμάτωση. Αυτή η δυναμική είναι ιδιαίτερα εμφανής κατά τις περιόδους μετάβασης από μια πολιτιστική φάση σε άλλη.»

 

Volume III: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“Stratification affects all aspects of life, including marriage, education, and social mobility. In every society, those at the top have greater control over resources, knowledge, and power, which reinforces their social standing and perpetuates inequality.”

Greek Translation:

«Η διαστρωμάτωση επηρεάζει όλες τις πτυχές της ζωής, περιλαμβανομένων του γάμου, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής κινητικότητας. Σε κάθε κοινωνία, αυτοί που βρίσκονται στην κορυφή έχουν μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στους πόρους, τη γνώση και την εξουσία, γεγονός που ενισχύει τη κοινωνική τους θέση και διαιωνίζει τις ανισότητες.»

 

Volume IV: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“In times of social crisis or rapid cultural transformation, the existing social structures are often disrupted, leading to shifts in the stratification system. Such moments of upheaval can create new forms of inequality, while dissolving old ones.”

Greek Translation:

«Σε περιόδους κοινωνικής κρίσης ή ταχείας πολιτιστικής μεταμόρφωσης, οι υφιστάμενες κοινωνικές δομές διαταράσσονται συχνά, οδηγώντας σε αλλαγές στο σύστημα διαστρωμάτωσης. Τέτοιες στιγμές αναταραχής μπορούν να δημιουργήσουν νέες μορφές ανισότητας, ενώ παράλληλα διαλύουν παλιές.»

 

Volume V: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“Stratification is not a static condition but a dynamic process. As societies evolve, new elites emerge, and old ones are either displaced or integrated into new structures of power. The tension between old and new elites is one of the primary drivers of social change.”

Greek Translation:

«Η διαστρωμάτωση δεν είναι μια στατική κατάσταση αλλά μια δυναμική διαδικασία. Καθώς οι κοινωνίες εξελίσσονται, νέες ελίτ εμφανίζονται και οι παλιές είτε απομακρύνονται είτε ενσωματώνονται σε νέες δομές εξουσίας. Η ένταση μεταξύ των παλιών και νέων ελίτ είναι ένας από τους κύριους παράγοντες που οδηγούν στην κοινωνική αλλαγή.»

 

Volume VI: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“The concept of social mobility, often viewed as a measure of equality, is itself deeply tied to the structure of social stratification. In societies with rigid stratification systems, mobility is limited and highly dependent on one’s social origin and position.”

Greek Translation:

«Η έννοια της κοινωνικής κινητικότητας, η οποία συχνά θεωρείται μέτρο ισότητας, είναι ουσιαστικά βαθιά συνδεδεμένη με τη δομή της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Σε κοινωνίες με άκαμπτα συστήματα διαστρωμάτωσης, η κινητικότητα είναι περιορισμένη και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική προέλευση και τη θέση κάποιου.»

 

Volume VII: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“Cultural dynamics and social stratification are inseparable. The evolution of cultural values and norms often reflects and reinforces the stratification of society, as dominant groups establish cultural standards that serve to legitimize their social positions.”

Greek Translation:

«Η πολιτιστική δυναμική και η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι αδιαίρετες. Η εξέλιξη των πολιτιστικών αξιών και προτύπων συχνά αντανακλά και ενισχύει την διαστρωμάτωση της κοινωνίας, καθώς οι κυρίαρχες ομάδες καθιερώνουν πολιτιστικά πρότυπα που εξυπηρετούν την νομιμοποίηση των κοινωνικών τους θέσεων.»

 

Volume VIII: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“As a society modernizes, the complexity and depth of its stratification intensify. New forms of inequality arise, based on factors like education, access to technology, and global economic participation.”

Greek Translation:

«Καθώς μια κοινωνία εκσυγχρονίζεται, η πολυπλοκότητα και το βάθος της διαστρωμάτωσης εντείνονται. Νέες μορφές ανισότητας αναδύονται, βασισμένες σε παράγοντες όπως η εκπαίδευση, η πρόσβαση στην τεχνολογία και η παγκόσμια οικονομική συμμετοχή.»

 

Volume IX: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“In advanced societies, stratification becomes more subtle, with divisions not only along economic and political lines, but also in terms of cultural tastes, lifestyles, and access to social networks.”

Greek Translation:

«Στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, η διαστρωμάτωση γίνεται πιο λεπτή, με διαχωρισμούς όχι μόνο σε οικονομικές και πολιτικές γραμμές, αλλά και όσον αφορά τα πολιτιστικά γούστα, τους τρόπους ζωής και την πρόσβαση σε κοινωνικά δίκτυα.»

 

Volume X: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“The elimination of stratification is not an achievable goal, as even the most radical attempts to create a classless society result in the creation of new forms of inequality. Stratification is an enduring feature of all complex societies.”

Greek Translation:

«Η εξάλειψη της διαστρωμάτωσης δεν είναι εφικτός στόχος, καθώς ακόμη και οι πιο ριζοσπαστικές προσπάθειες δημιουργίας μιας κοινωνίας χωρίς τάξεις οδηγούν στη δημιουργία νέων μορφών ανισότητας. Η διαστρωμάτωση είναι ένα ανθεκτικό χαρακτηριστικό όλων των σύνθετων κοινωνιών.»

 

Volume XI: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“The study of social stratification is essential for understanding the structure and functioning of any society. Without considering the layers of society and their interrelations, it is impossible to grasp the dynamics of social change.”

Greek Translation:

«Η μελέτη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης είναι απαραίτητη για την κατανόηση της δομής και της λειτουργίας οποιασδήποτε κοινωνίας. Χωρίς να ληφθούν υπόψη τα επίπεδα της κοινωνίας και οι αλληλεπιδράσεις τους, είναι αδύνατο να κατανοήσουμε τη δυναμική της κοινωνικής αλλαγής.»

 

Volume XII: Social and Cultural Dynamics

English Excerpt:

“In the final analysis, the persistence of social stratification is a reflection of the deeper, unchangeable laws of human society. These laws dictate the nature of social relations and the inevitability of hierarchical structures in any society.”

Greek Translation:

«Στην τελική ανάλυση, η επιμονή της κοινωνικής διαστρωμάτωσης είναι μια αντανάκλαση των βαθύτερων, αμετάβλητων νόμων της ανθρώπινης κοινωνίας. Αυτοί οι νόμοι καθορίζουν τη φύση των κοινωνικών σχέσεων και την αναπόφευκτη ύπαρξη ιεραρχικών δομών σε κάθε κοινωνία.»

 

 

   Η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι μια θεμελιώδης και διαρκής πραγματικότητα των κοινωνιών, η οποία διαπνέει τη δομή και τη λειτουργία κάθε κοινωνικής οντότητας, ανεξαρτήτως της ανάπτυξής της. Η επιστημονική ανάλυση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης δεν περιορίζεται μόνο στην αναγνώριση των τάξεων και των στρωμάτων, αλλά επεκτείνεται στις διαδικασίες που καθορίζουν και αναπαράγουν αυτές τις ιεραρχικές διαρθρώσεις.

   Το έργο του Pitirim Sorokin, στο πλαίσιο της θεωρίας του για την κοινωνική και πολιτισμική δυναμική, αναδεικνύει την κοινωνική διαστρωμάτωση ως αναπόσπαστο στοιχείο κάθε οργανωμένης κοινωνίας, εμβαθύνοντας στην πολυπλοκότητα των αιτίων, των μορφών και των επιπτώσεών της σε διάφορους τομείς, όπως η πολιτική, η οικονομία, η κουλτούρα, και η κοινωνική κινητικότητα. Για τον Sorokin, η διαστρωμάτωση είναι αναγκαία για την κατανόηση της κοινωνικής οργάνωσης και του τρόπου που εξελίσσεται κάθε κοινωνία στο διάβα του χρόνου.

 

Η Θεωρητική Προσέγγιση

της Κοινωνικής Διαστρωμάτωσης από τον Sorokin

    Στο έργο του, ο Sorokin υποστηρίζει ότι η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι ένα δυναμικό φαινόμενο που ενυπάρχει σε κάθε κοινωνία, με τη μορφή ιεραρχικών διαρθρώσεων που διαφοροποιούνται ανάλογα με τις συνθήκες, τις πολιτισμικές αξίες και τους κοινωνικοπολιτικούς μηχανισμούς κάθε εποχής. Η διαστρωμάτωση δεν αποτελεί απλώς μία ταξινόμηση ή κατάταξη των ατόμων ή των ομάδων σε κοινωνικούς τύπους, αλλά αντανακλά την παράλληλη ανάπτυξη των εξουσιαστικών σχέσεων, της κοινωνικής κινητικότητας, καθώς και των πολιτιστικών και οικονομικών διαδικασιών.

 

1. Διάκριση και Επιβολή της Εξουσίας

    Ο Sorokin τονίζει ότι η εξουσία είναι ένας από τους κύριους καθοριστικούς παράγοντες της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Η κατανομή της εξουσίας σε κάθε κοινωνία καθορίζει τις ιεραρχικές σχέσεις και τις κοινωνικές διαφοροποιήσεις, διαμορφώνοντας έτσι τις κατώτερες και ανώτερες τάξεις. Η πολιτική και οικονομική εξουσία δεν κατανέμονται ισότιμα σε κάθε μέλος της κοινωνίας, αλλά επικεντρώνονται σε συγκεκριμένες ομάδες που απολαμβάνουν ιδιαίτερα προνόμια και πόρους.

    Στο πλαίσιο αυτής της θεώρησης, η κοινωνική διαστρωμάτωση δεν είναι απλώς μια απόκριση στις υλικές ανάγκες των ανθρώπων, αλλά και μια κοινωνική ανάγκη που απορρέει από τη θέσπιση ιεραρχιών εξουσίας που σταθεροποιούνται μέσα στον χρόνο. Η καθορισμένη θέση των ατόμων στην κοινωνική ιεραρχία επηρεάζει την πρόσβασή τους στους πόρους, τις ευκαιρίες και τα μέσα κοινωνικοπολιτικής συμμετοχής.

 

2. Η Διαστρωμάτωση στις Πολιτιστικές Δομές

   Ο Sorokin αναγνωρίζει επίσης ότι οι πολιτιστικές και κοινωνικές αξίες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των διαστρωματώσεων. Τα άτομα δεν διαφοροποιούνται μόνο μέσω των οικονομικών και πολιτικών παραμέτρων, αλλά και μέσω των πολιτιστικών προτύπων που καθορίζουν την κοινωνική τους θέση. Η κοινωνική κατανομή της γνώσης, των πολιτιστικών αγαθών και των κοινωνικών πρακτικών αναπαράγει τα υπάρχοντα κοινωνικά στρώματα και διαμορφώνει τα διαρθρωτικά εμπόδια για τη κοινωνική κινητικότητα.

    Ειδικότερα, ο Sorokin αναφέρει ότι στην κατηγορία των "ελίτ" κατατάσσονται εκείνοι που κατέχουν την πολιτισμική εξουσία και την ικανότητα να διαμορφώνουν τα κοινωνικά πρότυπα. Αντίστοιχα, οι κατώτερες τάξεις στερούνται πρόσβασης σε αυτούς τους πολιτιστικούς πόρους και περιορίζονται στην κοινωνική και πολιτική τους θέση.

 

3. Η Εξέλιξη και Οι Μεταβολές στη Διαστρωμάτωση

    Η κοινωνική διαστρωμάτωση, σύμφωνα με τον Sorokin, δεν είναι στατική, αλλά δυναμική και υπόκειται σε μεταβολές κατά τη διάρκεια των πολιτιστικών και κοινωνικών μεταβολών. Η κοινωνική κινητικότητα (social mobility), αν και περιορισμένη σε πολλά πλαίσια, αποτελεί έναν παράγοντα που μπορεί να προκαλέσει μεταβολές στην κοινωνική ιεραρχία. Ωστόσο, οι προσπάθειες κατάργησης της διαστρωμάτωσης, όπως εκείνες των επαναστάσεων ή των κοινωνικών κινημάτων, έχουν συχνά ως αποτέλεσμα την αναπαραγωγή νέων μορφών διαστρωμάτωσης και εξουσιαστικών ιεραρχιών, χωρίς να καταργούν το φαινόμενο στην ουσία του.

 

Επιστημονική Ανάλυση

των Θεμελιωδών Παραμέτρων

της Κοινωνικής Διαστρωμάτωσης

 

1. Ποσοτική Ανάλυση

    Η ποσοτική ανάλυση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης επικεντρώνεται στην ύψος και το προφίλ των κοινωνικών στρωμάτων και ιεραρχιών. Τα βασικά ερωτήματα περιλαμβάνουν την εκτίμηση της απόστασης από το κατώτερο επίπεδο στην κορυφή του κοινωνικού "κώνο" και την αναγνώριση της αντίληψης της κοινωνικής απόστασης. Ταυτόχρονα, η ποσοτική ανάλυση αφορά την ανάλυση των ιστορικών και γεωγραφικών μεταβολών της κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε σχέση με την οικονομική ανάπτυξη, τις πολιτικές μεταρρυθμίσεις και τις κοινωνικές αναταράξεις.

2. Ποιότητα και Πολυπλοκότητα των Διαστρωματώσεων

    Η ποιοτική ανάλυση αφορά τη διερεύνηση των διαρθρωτικών και πολιτιστικών επιπέδων της διαστρωμάτωσης. Εδώ, οι παρατηρήσεις εστιάζονται στη σύνθεση των στρωμάτων, τις σχέσεις εξουσίας και τους μηχανισμούς αναπαραγωγής της κοινωνικής ανισότητας, όπως η εκπαίδευση, η κατοχή πόρων και η πολιτιστική  παραγωγή.

    Το έργο του Sorokin αναδεικνύει ότι, σε κάθε ιστορική περίοδο, οι κοινωνικοπολιτικές δομές και οι πολιτιστικές αξίες καθορίζουν τη δομή της διαστρωμάτωσης και την κοινωνική «κάστα», προσαρμόζοντας την κοινωνία στις εκάστοτε ανάγκες της. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διαφόρων επιπέδων της διαστρωμάτωσης (οικονομικό, πολιτικό, πολιτιστικό) δημιουργούν έναν πολύπλοκο ιστό εξουσίας, ο οποίος, ενώ προσαρμόζεται στις εκάστοτε συνθήκες, παραμένει σταθερός σε επίπεδο κοινωνικής διαφοροποίησης και ιεραρχίας.

Συμπεράσματα

   Η κοινωνική διαστρωμάτωση, όπως την εννοεί ο Sorokin, είναι ένα σύνθετο και αδιάσπαστο φαινόμενο που καθορίζει τη δομή των κοινωνιών σε κάθε επίπεδο: από την οικονομία και την πολιτική, μέχρι την κουλτούρα και τις κοινωνικές αξίες. Η διαστρωμάτωση ενυπάρχει σε όλες τις κοινωνικές μορφές και έχει καταστεί αδιαμφισβήτητο χαρακτηριστικό του ανθρώπινου πολιτισμού. Το έργο του Sorokin παρέχει μία συνολική θεωρητική βάση για την κατανόηση των δομών εξουσίας και των κοινωνικών διαρθρώσεων, υπογραμμίζοντας τη διαρκή ανάγκη αναγνώρισης και μελέτης αυτών των φαινομένων στις κοινωνίες του παρελθόντος και του παρόντος.

 

  Πώς εμπλέκονται οι πολιτιστικές αξίες (cultural values) στην οργάνωση, λειτουργία και αναπαραγωγή της διαστρωμάτωσης σύμφωνα με τον Sorokin. To αναλύει αυτό στο έργο του; Και αμέσως μετά τις πολιτιστικές αξίες πώς συνδέονται οι αισθητικές αξίες μιας διστρωματωμένης κοινωνίας.

    Η σχέση μεταξύ πολιτιστικών αξιών και κοινωνικής διαστρωμάτωσης είναι θεμελιώδης στην ανάλυση του Pitirim Sorokin. Στο έργο του, αναδεικνύει τη σημασία των πολιτιστικών αξιών ως καθοριστικό παράγοντα για την οργάνωση, τη λειτουργία και την αναπαραγωγή των κοινωνικών ιεραρχιών και των διαρθρωμένων τάξεων στην κοινωνία. Επίσης, εξετάζει πώς οι αισθητικές αξίες εντάσσονται στην διαστρωμάτωση, λειτουργώντας ως εργαλείο αναπαραγωγής των κοινωνικών διαφορών και των ιεραρχικών σχέσεων μέσα σε μία κοινωνία.

Πολιτιστικές Αξίες και Κοινωνική Διαστρωμάτωση

    Ο Sorokin θεωρεί ότι οι πολιτιστικές αξίες καθορίζουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η κοινωνική διαστρωμάτωση. Αυτές οι αξίες, που περιλαμβάνουν ηθικές, θρησκευτικές, ιδεολογικές και πολιτισμικές αντιλήψεις, καθοδηγούν τις αντιλήψεις για την κοινωνική τάξη και τη θέση του ατόμου σε αυτήν.

 

 

Αποσπάσματα από το έργο του Pitirim Sorokin 

σχετικά με την εμπλοκή των πολιτιστικών αξιών 

στην κοινωνική διαστρωμάτωση:

 

Αποσπάσματα (στα Αγγλικά):

"Cultural values, both ethical and ideological, have a central role in organizing and perpetuating social stratification. They are not merely reflective of pre-existing social realities, but actively shape them by providing the conceptual and normative frameworks through which societies justify and legitimate their hierarchies. These values establish what is deemed acceptable, virtuous, or desirable within each social class, thus solidifying the boundaries between different strata of society."

"In a stratified society, cultural values serve as the bedrock of social differentiation. The values associated with the upper classes often emphasize individualism, achievement, and wealth as markers of superiority, while those of the lower classes may stress community, solidarity, and shared sacrifice as virtues. These value systems not only differentiate the classes but also perpetuate their separation by creating distinct social roles and expectations."

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Οι πολιτιστικές αξίες, τόσο οι ηθικές όσο και οι ιδεολογικές, διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην οργάνωση και την αναπαραγωγή της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Δεν αντανακλούν απλώς τις προϋπάρχουσες κοινωνικές πραγματικότητες, αλλά τις διαμορφώνουν ενεργά, παρέχοντας τα εννοιολογικά και κανονιστικά πλαίσια μέσα από τα οποία οι κοινωνίες δικαιολογούν και νομιμοποιούν τις ιεραρχίες τους. Αυτές οι αξίες καθορίζουν τι θεωρείται αποδεκτό, αρεστό ή επιθυμητό σε κάθε κοινωνική τάξη, ενδυναμώνοντας έτσι τα όρια μεταξύ των διαφορετικών στρωμάτων της κοινωνίας."

"Σε μια διαστρωματωμένη κοινωνία, οι πολιτιστικές αξίες αποτελούν το θεμέλιο της κοινωνικής διαφοροποίησης. Οι αξίες που συνδέονται με τις ανώτερες τάξεις συχνά τονίζουν τον ατομικισμό, την επιτυχία και τον πλούτο ως δείκτες υπεροχής, ενώ εκείνες των κατώτερων τάξεων ενδέχεται να επικεντρώνονται στην κοινότητα, την αλληλεγγύη και την κοινή θυσία ως αρετές. Αυτά τα συστήματα αξιών δεν διαφοροποιούν μόνο τις τάξεις, αλλά και αναπαράγουν τη διάκριση τους, δημιουργώντας διακριτούς κοινωνικούς ρόλους και προσδοκίες."

Αισθητικές Αξίες και Διαστρωμάτωση

    Οι αισθητικές αξίες στην κοινωνία, σύμφωνα με τον Sorokin, συνδέονται στενά με τις πολιτιστικές αξίες και λειτουργούν ως μέρος του μηχανισμού αναπαραγωγής της διαστρωμάτωσης. Οι αισθητικές αξίες αφορούν τις αντιλήψεις για την ομορφιά, την τέχνη και την πολιτισμική εκφραστικότητα και διαμορφώνουν τις προσδοκίες και τα πρότυπα που κάθε κοινωνική τάξη έχει για τη «στιλπνότητα» και τη «σοβαρότητα» της τέχνης και της κουλτούρας.

 

Αποσπάσματα από το έργο του Sorokin σχετικά με τις αισθητικές αξίες:

Αποσπάσματα (στα Αγγλικά):

"In a stratified society, aesthetic values are deeply intertwined with social stratification. The higher classes tend to define what is considered high art, what is 'cultured', 'refined', and 'elite'. These aesthetic values serve not only as cultural markers but also as instruments of social differentiation, distinguishing the taste and cultural consumption of the elite from the tastes and consumption patterns of the lower classes."

"Art and beauty, in a stratified society, are not merely expressions of creativity; they are deeply embedded in the social order. The cultural preferences and aesthetic judgments of the elite often determine what is regarded as worthy of admiration, and this in turn reinforces their position at the top of the social hierarchy. On the other hand, the lower classes are often associated with a different set of aesthetic values, which are deemed 'vulgar' or 'primitive', and are relegated to the lower echelons of cultural appreciation."

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Σε μια διαστρωματωμένη κοινωνία, οι αισθητικές αξίες είναι στενά συνδεδεμένες με την κοινωνική διαστρωμάτωση. Οι ανώτερες τάξεις τείνουν να ορίζουν τι θεωρείται υψηλή τέχνη, τι είναι 'πολιτισμένο', 'εκλεπτυσμένο' και 'ελιτιστικό'. Αυτές οι αισθητικές αξίες δεν λειτουργούν μόνο ως πολιτιστικά σημάδια, αλλά και ως εργαλεία κοινωνικής διαφοροποίησης, διακρίνοντας τη γεύση και την πολιτιστική κατανάλωση της ελίτ από τις προτιμήσεις και τα καταναλωτικά πρότυπα των κατώτερων τάξεων."

"Η τέχνη και η ομορφιά, σε μια διαστρωματωμένη κοινωνία, δεν είναι απλώς εκφράσεις δημιουργικότητας· είναι βαθιά ενσωματωμένες στην κοινωνική τάξη. Οι πολιτιστικές προτιμήσεις και οι αισθητικές κρίσεις της ελίτ συχνά καθορίζουν τι θεωρείται άξιο θαυμασμού, και αυτό με τη σειρά του ενισχύει τη θέση τους στην κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας. Από την άλλη πλευρά, οι κατώτερες τάξεις συχνά συνδέονται με έναν διαφορετικό σύνολο αισθητικών αξιών, οι οποίες θεωρούνται 'χυδαίες' ή 'πρωτόγονες' και υποβιβάζονται στα κατώτερα επίπεδα της πολιτιστικής εκτίμησης."

 

Σύνδεση Πολιτιστικών και Αισθητικών Αξιών

    Η σύνδεση των πολιτιστικών αξιών με τις αισθητικές αξίες στην κοινωνική διαστρωμάτωση δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, στον οποίο οι πολιτιστικές αξίες ενισχύουν τη διαστρωμάτωση, ενώ οι αισθητικές αξίες λειτουργούν ως εργαλείο αναπαραγωγής της ιεραρχίας. Στην ανώτερη κοινωνική τάξη, οι αισθητικές αξίες που καθορίζονται από τις κυρίαρχες πολιτιστικές αξίες συνδέονται με την έννοια της «εκλεπτυσμένης» και «υψηλής» τέχνης, η οποία διαχωρίζει τους ανθρώπους και δημιουργεί ένα αυστηρό πλαίσιο για την πολιτιστική κατανάλωση. Αντίθετα, οι αισθητικές αξίες των κατώτερων τάξεων θεωρούνται συχνά «λάϊτ» ή «δημοφιλείς» και απορρίπτονται ως λιγότερο αξιόλογες ή ακόμη και «χυδαίες».

    Αυτή η διάκριση ενισχύει την κοινωνική διαστρωμάτωση, καθώς οι κοινωνικές τάξεις θεωρούν τις αισθητικές τους προτιμήσεις ως τεκμήρια των διαφορετικών τους κοινωνικών θέσεων, και ταυτόχρονα αυτές οι αξίες αναπαράγονται και εδραιώνονται μέσα από την εκπαίδευση, τα μέσα ενημέρωσης, και την πολιτιστική παραγωγή.

 

Συμπεράσματα

    Η ανάλυση του Pitirim Sorokin αναδεικνύει τη δυναμική σχέση μεταξύ πολιτιστικών και αισθητικών αξιών και της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Αυτές οι αξίες δεν είναι απλώς πολιτιστικά ή καλλιτεχνικά φαινόμενα, αλλά παίζουν κεντρικό ρόλο στην οργάνωση και αναπαραγωγή της κοινωνικής τάξης και στην διαιώνιση των ιεραρχικών σχέσεων στις κοινωνίες.

 

 

   Κριτική στις θέσεις του Sorokin πάνω στο συγκεκριμένο θέμα από άλλους μεγάλους κοινωνιολόγους, πολιτικούς επιστήμονες και κοινωνικούς στοχαστές. Κατάταξη χρονολογική από τον αρχαιότερο προς τον νεώτερο.

    Η κριτική στις θέσεις του Pitirim Sorokin για την κοινωνική διαστρωμάτωση, τη σχέση των πολιτιστικών και αισθητικών αξιών με την κοινωνική τάξη, και την αναπαραγωγή των κοινωνικών ιεραρχιών από άλλους μεγάλους κοινωνιολόγους, πολιτικούς επιστήμονες και κοινωνικούς στοχαστές είναι πλούσια και ποικιλόμορφη. Εδώ παρατίθεται μια σειρά από ονόματα και έργα με την κατάταξή τους χρονολογικά, πρώτα στα Αγγλικά και στη συνέχεια η μετάφρασή τους στα Ελληνικά.

 

1. Karl Marx

Works: Capital (1867), The Communist Manifesto (1848)

    Ο Karl Marx υποστηρίζει ότι η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι αποτέλεσμα της ταξικής πάλης, στην οποία οι υλικές συνθήκες και οι παραγωγικές δυνάμεις είναι οι καθοριστικοί παράγοντες για την κοινωνική ιεραρχία, αντιτιθέμενος στις θεωρίες του Sorokin που ενσωματώνουν ηθικές και πολιτιστικές αξίες στην ανάλυση της διαστρωμάτωσης. Για τον Marx, οι πολιτιστικές αξίες είναι απλώς το ανώτατο επίπεδο των κοινωνικών σχέσεων, που εξυπηρετούν τις συμφέροντα της κυρίαρχης τάξης (ruling class).

 

2. Max Weber

Works: The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1905), Economy and Society (1922)

    Ο Max Weber συμφωνεί με τον Sorokin ότι η κοινωνική διαστρωμάτωση δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά και πολιτιστική και ιδεολογική. Ωστόσο, η προσέγγισή του για την κοινωνική κατηγοριοποίηση βασίζεται περισσότερο σε κοινωνικές αξίες και ηθικές παραδόσεις που σχετίζονται με τη θρησκεία, την πολιτική και τις οικονομικές αντιφάσεις (όπως στην περίπτωση της προτεσταντικής ηθικής). Ο Weber επικρίνει την υπερεκτίμηση της ηθικής διάστασης και προτιμά να επικεντρωθεί στη κατανόηση της εξουσίας και των κοινωνικών σχέσεων.

 

3. Émile Durkheim

Works: The Division of Labor in Society (1893), The Rules of Sociological Method (1895)

   Ο Émile Durkheim συμφωνεί με την ύπαρξη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, αλλά τονίζει την ανάγκη για μια κοινωνική συναίνεση γύρω από τις κοινές αξίες και κανόνες της κοινωνίας. Η κριτική του αφορά την τάση του Sorokin να υπερτονίζει τις πολιτιστικές αξίες ως ριζικές αιτίες της διαστρωμάτωσης, ενώ ο Durkheim αναγνωρίζει ότι η διαστρωμάτωση προκύπτει από την εκλεπτυσμένη λειτουργία της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και τη διαδικασία καταμερισμού εργασίας (division of labour).

 

4. Antonio Gramsci

Works: Prison Notebooks (1929-1935)

    Ο Antonio Gramsci εστιάζει στην έννοια της ηγεμονίας και την ιδεολογία ως μέσα αναπαραγωγής της κοινωνικής τάξης. Αν και ο Gramsci συμφωνεί με τον Sorokin για τη σημασία των πολιτιστικών αξιών, αναγνωρίζει ότι οι αξίες αυτές δεν είναι απλώς "αντικειμενικές" αλλά κατασκευάζονται μέσω ενός συνεχούς πολιτικού και κοινωνικού αγώνα. Εστιάζει στη δύναμη της πολιτιστικής ηγεμονίας στην αναπαραγωγή της διαστρωμάτωσης, υποστηρίζοντας ότι οι κυρίαρχες τάξεις ελέγχουν τον πολιτισμό και την ηθική, εδραιώνοντας την εξουσία τους μέσω αυτών.

 

5. Pierre Bourdieu

Works: Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste (1979)

    Ο Pierre Bourdieu συμφωνεί με την προσέγγιση του Sorokin ότι οι πολιτιστικές αξίες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική διαστρωμάτωση. Όμως, αντί να χρησιμοποιεί τον όρο πολιτιστικές αξίες, ο Bourdieu μιλά για πολιτιστικό κεφάλαιο που επηρεάζει τις κοινωνικές τάξεις. Το πολιτιστικό κεφάλαιο, σύμφωνα με τον Bourdieu, αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα και οι κοινωνικές ομάδες χρησιμοποιούν την τέχνη, την εκπαίδευση και τις κουλτούρες για να διατηρήσουν και να αναπαράγουν τη θέση τους στην κοινωνική ιεραρχία.

 

    Αυτοί οι στοχαστές και οι κριτικές τους προς τις θέσεις του Pitirim Sorokin αποκαλύπτουν μια ποικιλία προσεγγίσεων που συνδέουν την κοινωνική διαστρωμάτωση με τις πολιτιστικές αξίες, ιδεολογίες και κοινωνικές σχέσεις. Αν και ο Sorokin επισημαίνει τη σημασία των πολιτιστικών αξιών, οι παραπάνω κοινωνιολόγοι υπογραμμίζουν την ανάγκη να κατανοήσουμε τον κοινωνικό σχηματισμό μέσω υλικών όρων, πολιτικής εξουσίας και κοινωνικών αγώνων.

 

    Γιατι ο Pierre Bourdieu ενώ διείδε τις σχέσεις που αναλύει ο Sorokin, (βλέπε το έργο του "Distinction" ή τους γνωστούς όρους του συμβολικό ή πολιτιστικό κεφάλαιο) οι κριτικοί δεν τόνισαν τη σχέση του Pierre Bourdieu με τον Sorokin; Υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία πάνω σε αυτό;

      Η σχέση του Pierre Bourdieu με τον Pitirim Sorokin δεν έχει συχνά τονιστεί με έμφαση από τους κριτικούς, παρά τις εμφανείς συγγένειες και συνδέσεις μεταξύ των θεωριών τους. Παρά το γεγονός ότι οι δύο στοχαστές αναλύουν παρόμοια θέματα σχετικά με την κοινωνική διαστρωμάτωση, τις πολιτιστικές αξίες και τη δραστηριότητα των κοινωνικών τάξεων, αρκετοί λόγοι συντελούν στο γεγονός ότι αυτή η σύνδεση παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητη.

    Ακολουθούν μερικά από τα βασικά σημεία που εξηγούν γιατί αυτή η σχέση δεν έχει τονιστεί αρκετά και τα στοιχεία που ίσως συνδέουν τις θεωρίες του Bourdieu και του Sorokin:

 

1. Διαφορετική Υποκείμενη Θεωρία για την Κοινωνία και τον Πολιτισμό

   Ο Sorokin αναπτύσσει τη θεωρία του γύρω από μια πολυδιάστατη κατανόηση της κοινωνίας, εστιάζοντας στην αλληλεπίδραση των πολιτιστικών αξιών με τη διαστρωμάτωση. Η ανάλυσή του περιλαμβάνει διαφορετικούς τύπους αξιών (αξίες πίστης, αισθητικές αξίες κ.λπ.) και την επίδρασή τους στην κοινωνική ιεραρχία. Αντιθέτως, ο Bourdieu, ενώ αναγνωρίζει την ύπαρξη πολιτιστικών αξιών, τις συσχετίζει με το πολιτιστικό κεφάλαιο και τον τρόπο που το κεφάλαιο αυτό δημιουργεί και αναπαράγει τις κοινωνικές τάξεις. Για τον Bourdieu, οι αξίες λειτουργούν μέσω του συμβολικού κεφαλαίου και όχι ως αυτόνομες αξίες που σχηματίζουν την κοινωνική διαστρωμάτωση.

/ - Sorokin: Πολιτιστικές αξίες ως κατηγορίες ηθικής και αισθητικής που επηρεάζουν την κοινωνική τάξη.

/ - Bourdieu: Πολιτιστικό και συμβολικό κεφάλαιο ως μηχανισμοί αναπαραγωγής κοινωνικής ανισότητας και ταξικής διαφοροποίησης μέσω της τέχνης, της εκπαίδευσης και των «ευγενών» πολιτιστικών πρακτικών.

   Επομένως, ο Bourdieu δίνει έμφαση στον ιδεολογικό και υλικό χαρακτήρα του πολιτιστικού κεφαλαίου, πράγμα που κάνει τις θεωρίες του πιο εστιασμένες στην κοινωνική κινητικότητα και την αναπαραγωγή της κοινωνικής τάξης, ενώ ο Sorokin επικεντρώνεται σε μια περισσότερο φιλοσοφική και πολιτισμική προσέγγιση των αξιών.

 

2. Διαφορετική Αντίληψη για την Αναπαραγωγή της Κοινωνικής Διαστρωμάτωσης

   Ο Sorokin υποστηρίζει ότι η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι συνυφασμένη με την πολιτιστική ισορροπία των κοινωνιών, η οποία καθορίζεται από το σύστημα αξιών και τις αντιφάσεις των πολιτιστικών παραδόσεων.

   Αντίθετα, ο Bourdieu θεωρεί ότι η κοινωνική διαστρωμάτωση αναπαράγεται μέσω του συμβολικού κεφαλαίου και της εκπαίδευσης, δηλαδή μέσω πρακτικών που συνδέονται άμεσα με την κοινωνική θέση και την εξουσία.

   Αν και οι δύο εντοπίζουν την παιδεία, την κουλτούρα και την τέχνη ως κρίσιμα εργαλεία για την κοινωνική ιεραρχία, ο Bourdieu επικεντρώνεται πιο συγκεκριμένα στις πρακτικές και στα εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την αναπαραγωγή αυτών των ιεραρχιών.

/ - Sorokin: Πολιτιστικές αξίες ως κατηγορίες που διέπουν την κοινωνική διαστρωμάτωση.

/ - Bourdieu: Συμβολικό κεφάλαιο και εκπαιδευτικά συστήματα ως μηχανισμοί αναπαραγωγής της κοινωνικής διαστρωμάτωσης.

   Το γεγονός ότι ο Bourdieu επικεντρώνεται στον υλιστικό χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων και των μηχανισμών επιβράβευσης μέσω του συμβολικού κεφαλαίου, τονίζει μια πιο πρακτική και υλική πλευρά των κοινωνικών τάξεων, ενώ ο Sorokin προσεγγίζει το θέμα από μια περισσότερο μεταφυσική και φιλοσοφική πλευρά.

 

3. Η Έλλειψη Συνειδητοποίησης της Σύνδεσης μεταξύ τους

    Παρόλο που οι θεωρίες του Sorokin και του Bourdieu επικεντρώνονται στις κοινωνικές ιεραρχίες και την αναπαραγωγή τους μέσω των πολιτιστικών αξιών, δεν υπήρξε ιδιαίτερη συζήτηση για τη σύνδεση αυτών των θεωριών, ίσως λόγω της διαφορετικής θεωρητικής τους βάσης. Ο Sorokin ήταν πιο κοντά σε μια υλιστική ανάλυση των αξιών, ενώ ο Bourdieu χρησιμοποιούσε το θεωρητικό πλαίσιο της συμβολικής εξουσίας και της κοινωνικής αναπαραγωγής.

    Η θεωρία του Bourdieu θεωρείται περισσότερο σύγχρονη και επιστημονικά θεμελιωμένη, εστιάζοντας στην κοινωνική κινητικότητα, τον περιορισμό του κοινωνικού χώρου και την ανάπτυξη του πολιτιστικού κεφαλαίου, κάτι που συχνά κατανοείται ως πιο ρεαλιστικό και σύγχρονο μοντέλο για την κοινωνική διαστρωμάτωση.

 

4. Η Θεωρία του Πολιτιστικού Κεφαλαίου ως Ανεξάρτητη Προσέγγιση

   Η έννοια του πολιτιστικού κεφαλαίου (cultural capital) στον Bourdieu είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή εξηγεί πώς οι πολιτιστικές αξίες λειτουργούν και αναπαράγουν τις κοινωνικές τάξεις μέσω της εκπαίδευσης, της κοινωνικής αναγνώρισης και του καθορισμού της αξίας του πολιτιστικού περιεχομένου. Ενώ η θεωρία του Sorokin ενσωματώνει τις αξίες αυτές ως στοιχεία του κοινωνικού ιστού, ο Bourdieu τις μετατρέπει σε ένα κοινωνικό εργαλείο που χρησιμοποιείται για να διατηρηθεί η κοινωνική διαστρωμάτωση.

    Ο Bourdieu θεωρεί την πολιτιστική κατηγορία ως παράγοντα κοινωνικής διαφοροποίησης και αναπαραγωγής, κάτι που ίσως να είναι πιο κοντά σε κοινωνιολογικές πρακτικές παρά σε μια φιλοσοφική ανάλυση των αξιών όπως κάνει ο Sorokin.

 

5. Η Προσέγγιση του Bourdieu για τη Στρατηγική της Κοινωνικής Ανισότητας

    Ο Bourdieu εστιάζει περισσότερο στην αναπαραγωγή της κοινωνικής ανισότητας (reproduction of social inequality) και τις στρατηγικές επιβίωσης των κυρίαρχων τάξεων μέσω των μηχανισμών του πολιτιστικού κεφαλαίου. Ενώ ο Sorokin θεωρεί τις πολιτιστικές αξίες ως μηχανισμούς διαστρωμάτωσης, ο Bourdieu δείχνει πώς η κουλτούρα και η παιδεία γίνονται πεδία κοινωνικής μάχης, με την εξουσία των κυρίαρχων τάξεων να αναπαράγεται συνεχώς μέσω αυτών.

 

Συμπέρασμα:

    Η σύνδεση μεταξύ Sorokin και Bourdieu δεν έχει τονιστεί επαρκώς από τους κριτικούς, ενδεχομένως λόγω της διαφοράς στις θεωρητικές τους προσεγγίσεις και της διαφορετικής έμφασης που δίνουν στις πολιτιστικές αξίες και τη λειτουργία τους στην κοινωνική διαστρωμάτωση. Ο Sorokin επικεντρώνεται στην ιδεολογία των αξιών ως καθοριστικά στοιχεία της κοινωνικής ιεραρχίας, ενώ ο Bourdieu θεωρεί αυτές τις αξίες ως εργαλεία αναπαραγωγής κοινωνικών ανισοτήτων, εστιάζοντας σε πιο συγκεκριμένα κοινωνικά πεδία και μηχανισμούς επιβολής εξουσίας.

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 11 Δεκεμβρίου 2024 :  

Pitirim Sorokin

Social Stratification

κοινωνική διαστρωμάτωση

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]