Ελένης εγκώμιον του Γοργία Μέρος Α' Αρχαιογνωσία Ρητορική ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Ελένης εγκώμιον του Γοργία

Μέρος Α΄

Αρχαιογνωσία

Ρητορική

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

 

   Το "Ελένης Εγκώμιον" είναι ένα από τα πιο γνωστά έργα του Γοργία, του Σοφιστή και ρήτορα του 5ου αιώνα π.Χ.

 

1. Χρονολόγηση του έργου

Το έργο χρονολογείται γύρω στο 400 π.Χ

 

2. Υπόθεση του έργου

    Η υπόθεση του "Ελένης Εγκώμιον" είναι μια υπεράσπιση της Ελένης της Τροίας, η οποία έχει κατηγορηθεί από πολλούς για την καταστροφή της Τροίας και για την αιτία του πολέμου, εξαιτίας της σχέσης της με τον Πάρη.

   Στο έργο, ο Γοργίας αναπτύσσει μια ρητορική υπεράσπιση της Ελένης, προσπαθώντας να δείξει ότι δεν ήταν υπεύθυνη για όσα συνέβησαν.

    Πιο συγκεκριμένα, ο Γοργίας ισχυρίζεται ότι η Ελένη δεν είχε καμία ηθική ευθύνη για την καταστροφή της Τροίας και τις συνέπειες του πολέμου, καθώς οι ενέργειές της καθορίστηκαν από δυνάμεις πέρα από τον έλεγχό της. Προβάλλει διάφορες αιτίες για τη στάση της Ελένης, όπως η βία, η αγάπη, η λόγια πειθώ ή η θέληση των θεών, παρουσιάζοντας την ως θύμα αυτών των ισχυρών εξωτερικών δυνάμεων.

 

3. Κειμενικό είδος

   Το έργο ανήκει στο είδος της επιδεικτικής ρητορείας και πιο ειδικά στο ρητορικό εγκώμιον, δηλαδή ένα είδος λόγου που χρησιμοποιείται για να υμνήσει ή να υπερασπιστεί κάποιο πρόσωπο ή θέμα.

   Το "Ελένης Εγκώμιον" δεν είναι απλά μια υπεράσπιση, αλλά ταυτόχρονα και μια άσκηση στη ρητορική τέχνη, με χρήση λογικών επιχειρημάτων, συναισθηματικής απεύθυνσης και αντιθετικών σχέσεων. Η μορφή του έργου είναι πειθώ μέσω της λογικής (λόγος), της συναισθηματικής φόρτισης και της ισχυρής έκφρασης.

 

  Στο «Ελένης εγκώμιον» ο Γοργίας θέλει να αποδείξει ότι είναι άδικος ο ψόγος (μώμος) κατά της Ελένης, «ήτις είτ’ ερασθείσα είτε λόγω πεισθείσα είτε βία αρπασθείσα είτε υπό θείας ανάγκης αναγκασθείσα έπραξεν ά έπραξεν». Ο Γοργίας υποδεικνύει ότι οι κρίσεις μας δεν στηρίζονται σε αντικειμενικές αλήθειες αλλά σε αναπόδεικτες και συχνά αλληλοαναιρούμενες αντιλήψεις και προκαταλήψεις.

    Στο "Ελένης Εγκώμιον", ο Γοργίας αναπτύσσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και φιλοσοφική υπεράσπιση της Ελένης της Τροίας, αναδεικνύοντας την αναγκαιότητα να αμφισβητήσουμε τις αυθαίρετες κατηγορίες και τα εκ των προτέρων συμπεράσματα που συχνά διαμορφώνουν τις αντιλήψεις μας για τα γεγονότα και τα πρόσωπα.

 

    Ο Γοργίας επιχειρεί να αποδείξει ότι ο ψόγος (μώμος) προς την Ελένη δεν είναι δίκαιος, επειδή βασίζεται σε άδικες κατηγορίες και κατασκευασμένες αντιλήψεις. Επιχειρηματολογεί με τέσσερις βασικές αιτίες για τις οποίες η Ελένη δεν μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνη για την καταστροφή της Τροίας και τις συνέπειες του Τρωϊκού Πολέμου. Οι αιτίες αυτές είναι:

/ - 1. Η Ελένη ερασθείσα:

  Δηλαδή, μπορεί να ερωτεύτηκε τον Πάρη και να ακολούθησε τη δική του επιθυμία, χωρίς να έχει πλήρη έλεγχο πάνω στη συναισθηματική της ζωή. Ο Γοργίας δείχνει ότι η αγάπη μπορεί να είναι τόσο ισχυρή που καθιστά την ανθρώπινη βούληση αδύναμη να αντισταθεί.

/ - 2. Η Ελένη πεισθείσα από λόγο:

  Εδώ, ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ελένη μπορεί να πείστηκε από λόγια και επιχειρήματα του Πάρη ή άλλων, παρασυρόμενη από την πειθώ και την ρητορική του. Ο λόγος, σύμφωνα με τον Γοργία, έχει δύναμη να επηρεάζει την κρίση και τη δράση των ανθρώπων, ακόμα και αν δεν έχουν πλήρη επίγνωση των συνεπειών.

/ - 3. Η Ελένη αρπασθείσα υπό βίας:

  Στην περίπτωση αυτή, ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ελένη μπορεί να οδηγήθηκε σε φυγή με τη βία, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να αντισταθεί ή να αντιδράσει.

/ - 4. Η Ελένη αναγκασθείσα υπό θείας ανάγκης:

  Ο Γοργίας δεν αποκλείει την ύπαρξη θεϊκής παρέμβασης στην απόφαση της Ελένης, τονίζοντας ότι η ανθρώπινη βούληση ενδέχεται να είναι υπαρκτή, αλλά εν τέλει περιορίζεται από θεϊκές επιταγές και αποφάσεις.

 

   Αυτή η υπερασπιστική ρητορική του βασίζεται στην έννοια ότι η ανθρώπινη βούληση δεν είναι πάντα ελεύθερη, και ότι η αιτία της πράξης μπορεί να έγκειται σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως το πάθος, η πειθώ, η βία ή ακόμα και η θεία επιταγή. Επομένως, η Ελένη δεν φέρει πλήρη ευθύνη για τα δεινά που υπέστη η Τροία, καθώς οι πράξεις της μπορούν να εξηγηθούν μέσω αυτών των εξωτερικών δυνάμεων.

 

Κρίση και Υποκειμενικότητα

   Ο Γοργίας επισημαίνει επίσης ότι οι κρίσεις μας για τα γεγονότα δεν είναι πάντα αντικειμενικές ή βασισμένες σε αδιαμφισβήτητες αλήθειες. Αντιθέτως, διαμορφώνονται από υποκειμενικές αντιλήψεις, προκαταλήψεις και αναπόδεικτες πεποιθήσεις, οι οποίες συχνά αλληλοαναιρούνται ή είναι ασταθείς. Αυτή η σκέψη προαναγγέλλει τη μελλοντική εξέλιξη της φιλοσοφίας, ιδίως στον τομέα της θεωρίας της γνώσης (επιστημολογία) και της ρητορικής.

    Ο Γοργίας, με την υπεράσπισή του της Ελένης, αναδεικνύει τη δυνατότητα της ρητορικής να πείσει το κοινό για την αλήθεια ή την αθωότητα κάποιου, παρά το γεγονός ότι η "αλήθεια" μπορεί να είναι εξαιρετικά σχετική και ευμετάβλητη.

    Με αυτή την έννοια, το έργο του "Ελένης Εγκώμιον" δεν αφορά μόνο την υπεράσπιση της Ελένης, αλλά και μια βαθύτερη φιλοσοφική ανάλυση για τη φύση της αλήθειας, του λόγου και της δικαιοσύνης. Ο Γοργίας δείχνει ότι οι ανθρώπινες κρίσεις και οι καταδίκες δεν είναι πάντα αποτέλεσμα αντικειμενικών ή αμερόληπτων κριτηρίων, αλλά συχνά διαμορφώνονται από προσωπικές αντιλήψεις και ερμηνείες.

    Αυτή η θεώρηση του Γοργία είναι μια από τις πιο ρηξικέλευθες συνεισφορές στην κλασική ρητορική και φιλοσοφία και ανοίγει το δρόμο για την αμφισβήτηση των απόλυτων αληθειών, την ανάπτυξη της σχετικότητας στις έννοιες της ηθικής και της δικαιοσύνης, και τη σημασία της ρητορικής στην κατεύθυνση της διαμόρφωσης της κοινής γνώμης.

 

4. Χαρακτήρες και Πρόσωπα στο έργο

   Οι κύριοι χαρακτήρες του έργου είναι οι εξής:

/ - Ελένη: Η βασική πρωταγωνίστρια του έργου. Παρουσιάζεται όχι ως υπεύθυνη για τις συνέπειες του Τρωϊκού Πολέμου, αλλά ως μια γυναίκα που υπήρξε θύμα είτε του πόθου είτε της πειθούς ή άλλων εξωτερικών δυνάμεων.

/ - Γοργίας: Ο ίδιος ο ρήτορας, που αναλαμβάνει την υπεράσπιση της Ελένης με σκοπό να αποδείξει τη θεϊκή ή αναγκαία φύση των πράξεών της και να την απαλλάξει από την κατηγορία της προδοσίας. (υποτίθεται ως είδος δίκης αμέσως μετά τον Τρωϊκό πόλεμο).

    Το έργο αποτελεί μια ρητορική άσκηση, στην οποία ο Γοργίας, μέσω των λόγων του, προσπαθεί να δείξει πώς η τέχνη της ρητορικής μπορεί να πείσει το κοινό για την αθωότητα της Ελένης, κάνοντάς την να φαίνεται θύμα των περιστάσεων.

 

 

Τα μέρη του έργου. Η δομή του έργου. Πρόλογος, κυρίως θέμα, επίλογος.

    Το έργο "Ελένης Εγκώμιον" του Γοργία έχει μια ξεκάθαρη δομή και διαρθρώνεται σε τρία βασικά μέρη: τον πρόλογο, το κυρίως θέμα και τον επίλογο. Αυτή η δομή αποκαλύπτει τη ρητορική στρατηγική του Γοργία και το πώς θέτει το επιχείρημα της υπεράσπισης της Ελένης με σκοπό να πείσει το κοινό. Ας δούμε τα μέρη αυτά αναλυτικά:

 

1. Πρόλογος

    Ο πρόλογος του έργου είναι σύντομος, αλλά θεμελιώδης για την κατανόηση του σκοπού του Γοργία. Στο πρώτο αυτό μέρος, ο Γοργίας παρουσιάζει το θέμα του εγκωμίου και εξηγεί την ανάγκη να υπερασπιστεί την Ελένη απέναντι στις κατηγορίες και τον ψόγο που δέχεται για την καταστροφή της Τροίας. Αναφέρεται στη μεγάλη αδικία που έχει γίνει εις βάρος της Ελένης και εξηγεί ότι θα ακολουθήσει το επιχείρημα με βάση τη ρητορική τέχνη, την οποία και θεωρεί ικανή να ανατρέψει τις παραπλανητικές και αδικαιολόγητες κρίσεις που υπάρχουν γύρω από το πρόσωπό της.

    Στον πρόλογο, ο Γοργίας δεν αναφέρει ακριβώς την ίδια τη μορφή του εγκωμίου αλλά τονίζει τον σκοπό του έργου: να καταρρίψει τον μώμο (ψόγο) που έχει καταληφθεί από την Ελένη, επισημαίνοντας ότι η κρίση για τις πράξεις της δεν είναι ορθή.

 

2. Κυρίως Θέμα

    Το κυρίως θέμα του έργου είναι η υπεράσπιση της Ελένης. Στο κεντρικό μέρος του λόγου, ο Γοργίας παραθέτει και αναλύει τέσσερις πιθανές αιτίες για τις οποίες η Ελένη δεν μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνη για τα δεινά που υπέστη η Τροία. Αυτές οι αιτίες είναι:

/ - Η Ελένη ερασθείσα:

   Ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ελένη ενδέχεται να ερωτεύτηκε τον Πάρη και, ως αποτέλεσμα, παρασύρθηκε από την ισχυρή δύναμη του πάθους και της αγάπης. Εδώ, αναδεικνύεται η ιδέα ότι η ανθρώπινη βούληση μπορεί να είναι αδύναμη μπροστά σε τέτοιες έντονες συναισθηματικές δυνάμεις.

/ - Η Ελένη πεισθείσα από λόγο:

   Εδώ, ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ελένη μπορεί να υπήρξε θύμα της πειθούς και της ρητορικής του Πάρη ή άλλων. Ο λόγος και η ρητορική έχουν τη δύναμη να πείσουν και να παρασύρουν τους ανθρώπους σε ενέργειες που δεν θα έκαναν από μόνοι τους.

/ - Η Ελένη αρπασθείσα υπό βίας:

   Ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ελένη ίσως να απήχθη και να αναγκάστηκε να φύγει με τον Πάρη, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να αντισταθεί. Η βία και η απειλή είναι παράγοντες που καταλύουν την ελευθερία της βούλησης.

/ - Η Ελένη αναγκασθείσα υπό θείας ανάγκης:

   Ο Γοργίας δεν αποκλείει την πιθανότητα οι θεοί να παρενέβηκαν στις ενέργειες της Ελένης, εξαναγκάζοντάς την να δράσει με έναν τρόπο που ήταν πέρα από τη θέλησή της.

    Αυτές οι αιτίες επιδιώκουν να δείξουν ότι η Ελένη δεν είχε πλήρη ευθύνη για τις πράξεις της, καθώς οι εξωτερικοί παράγοντες (πάθος, πειθώ, βία, θεία βούληση) καθόρισαν τη συμπεριφορά της.

   Στο κυρίως θέμα, ο Γοργίας παρουσιάζει αυτά τα επιχειρήματα με τη βοήθεια της ρητορικής, ενσωματώνοντας παραδείγματα και επιχειρηματολογία που δείχνουν πώς η ρητορική δύναμη του λόγου μπορεί να επηρεάσει την κρίση των ανθρώπων.

 

3. Επίλογος

   Στον επίλογο, ο Γοργίας συνοψίζει τη θέση του και κάνει έκκληση προς το κοινό να αποδεχτεί την υπεράσπιση της Ελένης. Επισημαίνει ότι είναι ανάγκη να επανεξετάσουμε τις κρίσεις μας και να μην καταλήγουμε σε άδικες κατηγορίες χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τους εξωτερικούς παράγοντες που μπορεί να έχουν επηρεάσει τη συμπεριφορά ενός ατόμου.

   Επιπλέον, ο Γοργίας υπενθυμίζει ότι η ρητορική μπορεί να αναδείξει διαφορετικές όψεις της αλήθειας, γεγονός που κάνει την ανθρώπινη κρίση συχνά αβέβαιη και ασταθή.

    Στον επίλογο, γίνεται σαφές ότι η υπεράσπιση της Ελένης δεν αφορά μόνο την αποδοχή της αθωότητάς της, αλλά και τη μεγαλύτερη ιδέα ότι οι κρίσεις μας είναι συχνά προϊόντα του λόγου και της πειθούς, όχι πάντα αντικειμενικές αλήθειες.

 

 

Συνοψίζοντας τη Δομή:

 

Πρόλογος:

  Παρουσίαση του θέματος και του σκοπού του έργου (υπεράσπιση της Ελένης και αποδοχή της αδικίας των κατηγοριών).

Κυρίως Θέμα:

   Παρουσίαση των τεσσάρων αιτίων για τα οποία η Ελένη δεν ευθύνεται για τα δεινά της Τροίας, και αναγνώριση της δύναμης της ρητορικής και των εξωτερικών παραμέτρων (πάθος, πειθώ, βία, θεία βούληση).

Επίλογος:

   Σύνοψη και έκκληση για αναθεώρηση των κρίσεων και αποδοχή της δύναμης της ρητορικής.

    Αυτή η δομή δείχνει την εξαιρετική ρητορική ικανότητα του Γοργία να αναπτύσσει μια πειστική υπεράσπιση μέσω λογικών και συναισθηματικών επιχειρημάτων, καθώς και την καλλιέργεια της σκέψης γύρω από την υποκειμενικότητα των κρίσεων.

 

5. Θέματα και στυλ

    Στο έργο αυτό, ο Γοργίας παρουσιάζει ένα σύνολο θεμάτων που αναφέρονται στο πεδίο της ηθικής και της ελευθερίας βούλησης:

    Η έννοια της ελευθερίας και της εξωτερικής επιρροής:

   Το έργο αναδεικνύει τη σχέση της ανθρώπινης βούλησης με τις εξωτερικές δυνάμεις όπως η θεία βούληση, ο πόθος ή η πειθώ. Ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ελένη δεν είχε έλεγχο πάνω στις ενέργειές της.

   Η δύναμη της ρητορικής:

   Ο Γοργίας δείχνει πώς η πειθώ μέσω του λόγου μπορεί να διαμορφώσει και να αναδείξει την αλήθεια σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Το έργο υπογραμμίζει τη σημασία της ρητορικής στην πολιτική και στην κοινωνική ζωή, καθώς και τη δύναμή της να επηρεάσει την κοινή γνώμη.

   Αυτό το έργο είναι σημαντικό όχι μόνο για την υπεράσπιση της Ελένης αλλά και για τον τρόπο που αναδεικνύει τις δυνατότητες της ρητορικής ως εργαλείου πειθούς και μεταμόρφωσης της πραγματικότητας.

 

 

Ρητά αρχαίων σοφών που αναφέρει ο Γοργίας στο έργο του "Ελένης εγκώμιον".

    Στο "Ελένης Εγκώμιον" του Γοργία, υπάρχουν αρκετά σημεία που αναφέρονται σε γνωστά ρητά αρχαίων σοφών και φιλόσοφων, τα οποία χρησιμοποιεί για να ενισχύσει τα επιχειρήματά του σχετικά με την ανθρώπινη κρίση, τις επιθυμίες, και τις συνέπειες των πράξεων.

   Ο Γοργίας, ως σοφιστής και ρήτορας, δεν φοβόταν να χρησιμοποιήσει ρητά και σοφιστικά λογικά παραδείγματα από άλλες πηγές για να υποστηρίξει τη θέση του, και έτσι στο έργο του, ενσωματώνει κάποιες από τις βασικές διδασκαλίες των αρχαίων σοφών. Αν και το έργο δεν έχει πλήρη αναφορά σε συγκεκριμένα ρητά με αυστηρή παράθεση, μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιες κεντρικές φιλοσοφικές έννοιες και ρητά που ταιριάζουν με τη σκέψη του Γοργία και των σοφιστών.

1. Ρητό του Ηράκλειτου:

Αρχαίο κείμενο (στα Ελληνικά):

"Πάντα ῥεῖ"

(Πάντα ῥέει)

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Τα πάντα ρέουν."

    Το ρητό αυτό αποδίδεται στον Ηράκλειτο και αναφέρεται στην αέναη ροή και αλλαγή των πάντων στη ζωή. Ο Γοργίας το χρησιμοποιεί για να δείξει τη ρευστότητα των καταστάσεων και την αβεβαιότητα των ανθρώπινων κρίσεων. Δηλαδή, ό,τι φαίνεται σήμερα αλήθεια ή πραγματικότητα, μπορεί να αλλάξει στο μέλλον και να ανατραπεί.

   Πλαίσιο στο έργο:

   Το ρητό του Ηράκλειτου "Πάντα ῥεῖ" (τα πάντα ρέουν) αναφέρεται στο γεγονός ότι όλα στον κόσμο υπόκεινται σε διαρκή αλλαγή. Ο Γοργίας το ενσωματώνει στο επιχείρημά του για την αβεβαιότητα και τη ρευστότητα των ανθρώπινων κρίσεων και των αξιωμάτων που επηρεάζονται από τα συμφραζόμενα και την αντίληψη του κάθε ατόμου.

Πρωτότυπο:

"Πάντα ῥεῖ καὶ οὐδὲν μένει."

(Από τον Ηράκλειτο)

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Τα πάντα ρέουν και τίποτα δεν μένει."

 

  Χώρος στο έργο:

  Ο Γοργίας αναφέρει την ιδέα του Ηράκλειτου κατά την υπεράσπισή του για τη ρευστότητα της ανθρώπινης κρίσης. Η φράση αυτή συνδέεται με το επιχείρημά του ότι η αλήθεια και οι αντιλήψεις για τα πράγματα δεν είναι σταθερές και μπορούν να αλλάξουν με την πάροδο του χρόνου, την αλλαγή των συνθηκών ή των αντιλήψεων.

Απάντηση του Γοργία:

   Ο Γοργίας προχωράει λέγοντας ότι, λόγω της συνεχούς αλλαγής, δεν μπορεί να υπάρξει απόλυτη και σταθερή αλήθεια, γιατί κάθε κατάσταση είναι ενδεχόμενο να μεταβληθεί με την πάροδο του χρόνου.

 

Χώρος στο έργο:

  Το ρητό εμφανίζεται κατά την υπεράσπιση της Ελένης, όταν ο Γοργίας μιλά για την αλληλεπίδραση της ανθρώπινης κρίσης και της εκδοχής των γεγονότων.

Πρωτότυπο (γραμμές πριν και μετά):

"Ἀλλὰ καὶ τὰς ἄλλας ἀνάγκας οὐκ ἄλλως ἤλπισεν ἢ τὰς ἐν τοῖς ἀνθρώποις ὀρθὰς καὶ νόμιμας, ἐν οἷς ἡ αἰτία ἡ αἰτία ἐστιν ἐν τῷ λόγῳ· ἵνα δὲ ἡ ἀλήθεια ἀλλαγῇ καὶ διαλέγῃ· πάντα ῥεῖ."
     (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 13)

Μετάφραση:

"Όμως και τις άλλες ανάγκες τις έφερνε κανείς με τρόπο που δεν θα έλπιζε ποτέ κάποιος να τα δει έτσι, το ρόλο της αιτίας που εμφανίζεται στον λόγο, ώστε η αλήθεια να μεταβάλλεται και να διαλέγεται συνεχώς, όλα ρέουν."

Εξήγηση:
   Ο Γοργίας ενσωματώνει το ρητό του Ηράκλειτου για να επισημάνει ότι οι αντιλήψεις, οι λόγοι και οι κρίσεις συνεχώς μεταβάλλονται, όπως και η ίδια η αλήθεια.

   Η ρευστότητα αυτή δημιουργεί αβεβαιότητα και σχετικότητα, η οποία αναδεικνύει τη δυσκολία εξαγωγής απόλυτων αληθειών.

 

 

 

2. Ρητό του Πρωταγόρα:

Αρχαίο κείμενο (στα Ελληνικά):

"Ἀνθρώποις μέτρον πάντων ὄντων"

(Ἀνθρώποις μέτρον πάντων ὄντων ἐστίν.)

 

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

  "Ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων."

 

   Αυτό το ρητό αποδίδεται στον Πρωταγόρα. Στην ουσία, ο Πρωταγόρας υποστηρίζει ότι η αλήθεια είναι υποκειμενική και εξαρτάται από την αντίληψη του κάθε ανθρώπου. Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτή τη φιλοσοφία για να στηρίξει την ιδέα του ότι οι κρίσεις των ανθρώπων για τα γεγονότα δεν βασίζονται σε αντικειμενικές αλήθειες, αλλά σε υποκειμενικές αντιλήψεις και προσωπικές ερμηνείες.

 

   Πλαίσιο στο έργο:

   Το ρητό "Ἀνθρώποις μέτρον πάντων ὄντων" (Ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων) αποδίδεται στον Πρωταγόρα και αναφέρεται στην υποκειμενικότητα της αλήθειας. Ο Γοργίας το χρησιμοποιεί για να υποστηρίξει ότι οι αντιλήψεις μας για την αλήθεια και τη δικαιοσύνη είναι προσωπικές και εξαρτώνται από τον καθένα. Δηλαδή, αυτό που θεωρείται "αλήθεια" για έναν άνθρωπο, δεν είναι απαραίτητα αλήθεια για κάποιον άλλον.

 

Πρωτότυπο:

"Ἀνθρώποις μέτρον πάντων ὄντων ἐστίν."
(Από τον Πρωταγόρα)

 

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων."

 

Χώρος στο έργο:

   Ο Γοργίας αναφέρει το ρητό του Πρωταγόρα για να ενισχύσει την άποψή του ότι οι κρίσεις για την Ελένη (όπως και για άλλους ανθρώπους) δεν είναι αντικειμενικές, αλλά αποτελούν προϊόν προσωπικών αντιλήψεων. Επομένως, η αλήθεια για τη συμπεριφορά της Ελένης μπορεί να διαφέρει ανάλογα με την οπτική του καθενός.

 

Απάντηση του Γοργία:

   Ο Γοργίας συμφωνεί με τη σκέψη του Πρωταγόρα ότι η αλήθεια είναι υποκειμενική και εξαρτάται από την αντίληψη του καθενός. Αυτό ενισχύει την άποψή του ότι η κατηγορία κατά της Ελένης μπορεί να βασίζεται σε εσφαλμένες ή παραμορφωμένες αντιλήψεις.

 

 

Χώρος στο έργο:

   Ο Γοργίας το χρησιμοποιεί για να δείξει ότι δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια για τα γεγονότα, και επομένως οι κατηγορίες κατά της Ελένης είναι υποκειμενικές, ανάλογα με την αντίληψη του καθενός.

Πρωτότυπο (γραμμές πριν και μετά):

"Ἐπειδὴ οὖν οὐκ ἐν τῷ ἀληθοῦς λόγῳ ἁπλῶς ἐστιν ἡ κατηγορία, ἀλλὰ ἐν τῇ πειθοῦς καὶ ἰδιώτης ἀνάγκη, ἀνθρώποις μέτρον πάντων ὄντων ἐστίν."
    (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 6)

Μετάφραση:

"Επομένως, η κατηγορία δεν βρίσκεται απλώς στον αληθή λόγο, αλλά στην πειθώ και την ανάγκη που δημιουργείται από τον καθένα, για αυτό ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων."

Εξήγηση:
Ο Γοργίας συμφωνεί με τον Πρωταγόρα ότι η αλήθεια είναι υποκειμενική και εξαρτάται από την προσωπική αντίληψη του καθενός. Οι κρίσεις για την Ελένη είναι διαφορετικές ανάλογα με τη θέση, την αντίληψη και τη γνώμη του καθενός.

 

 

 

3. Ρητό του Σωκράτη (μέσω Πλάτωνα):

Αρχαίο κείμενο:

"Οὐδὲν ἐστιν ἱκανὸν ἐκ τῶν αἰσθήσεων"

 

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Τίποτα δεν είναι αξιόπιστο από τις αισθήσεις."

   Αυτό το απόσπασμα αποδίδεται στον Σωκράτη, ο οποίος μιλά για τη φύση της αλήθειας και της γνώσης. Ο Γοργίας το χρησιμοποιεί για να επισημάνει ότι οι ανθρώπινες αντιλήψεις και κρίσεις, όπως αυτές που βασίζονται στην οπτική αντίληψη ή τη γεύση, δεν είναι απόλυτες και μπορούν να παραπλανήσουν, καθιστώντας αβέβαιες τις αποφάσεις και τις δικαιολογίες μας.

Πλαίσιο στο έργο:

  Αυτό το ρητό αναφέρεται στην αναξιοπιστία των αισθήσεων ως μέσο για την επίτευξη αληθινής γνώσης. Στο έργο του, ο Γοργίας χρησιμοποιεί την ιδέα αυτή για να δείξει ότι οι κρίσεις μας και οι αντιλήψεις μας για τα γεγονότα δεν είναι πάντα αξιόπιστες και πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη. Οι αισθήσεις, όπως η όραση ή η ακοή, μπορούν να παραπλανήσουν και να οδηγήσουν σε λάθος συμπεράσματα.

 

Χώρος στο έργο:

   Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτό το ρητό για να υπογραμμίσει ότι οι κρίσεις για τις πράξεις της Ελένης δεν είναι πάντα αξιόπιστες, καθώς βασίζονται σε εξωτερικές αντιλήψεις που ενδέχεται να παραπλανήσουν, και συνεπώς η δίκαιη αξιολόγησή της απαιτεί βαθύτερη κατανόηση πέρα από τις αισθητηριακές εντυπώσεις.

 

Απάντηση του Γοργία:

   Ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη αντίληψη και οι αισθήσεις είναι περιορισμένες και αναξιόπιστες, γι' αυτό και δεν μπορούμε να καταλήξουμε σε σταθερές κρίσεις για την Ελένη χωρίς να λάβουμε υπόψη μας τους εξωτερικούς παράγοντες που την επηρεάζουν.

 

Πλαίσιο στο έργο:

  Ο Γοργίας αναφέρει αυτό το ρητό του Σωκράτη για να υπογραμμίσει ότι οι αισθήσεις, που συχνά επηρεάζουν τις κρίσεις μας, δεν είναι αξιόπιστες και μπορούν να παραπλανήσουν.

 

Χώρος στο έργο:

  Η αναφορά σε αυτό το ρητό γίνεται όταν ο Γοργίας τονίζει την αναξιοπιστία των εξωτερικών αντιλήψεων για την κατανόηση της αλήθειας.

 

Πρωτότυπο (γραμμές πριν και μετά):

"Ἐν τούτοις ἡ αἴσθησις οὐκ ἔχει λόγον ἀληθείας, ἀλλὰ παραπλάνησιν τῆς ἀληθείας, ἐπεὶ οὐδὲν ἐστιν ἱκανὸν ἐκ τῶν αἰσθήσεων."

    (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 9)

 

Μετάφραση:

"Σε αυτά τα ζητήματα, η αίσθηση δεν έχει λόγο αληθείας, αλλά παραπλανά την αλήθεια, καθώς τίποτα δεν είναι αξιόπιστο από τις αισθήσεις."

 

Εξήγηση:
    Ο Γοργίας τονίζει ότι η γνώση που προέρχεται από τις αισθήσεις δεν είναι αξιόπιστη και δεν μπορεί να αποτελέσει τη βάση για οριστικές κρίσεις. Έτσι, όταν κρίνονται οι πράξεις της Ελένης, οι εξωτερικές αντιλήψεις και οι αισθήσεις δεν μπορούν να οδηγήσουν σε ακριβή συμπεράσματα για την αλήθεια.

 

 

 

 

4. Ρητό του Πλάτωνα

 

Αρχαίο κείμενο:

"Ἐν ἀρχῇ ἐστιν ἡ αἰτία, ἀλλὰ ἡ συνέπεια οὐκ ἔχει λόγον."

 

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Η αιτία βρίσκεται στην αρχή, αλλά η συνέπεια δεν έχει λόγο."

 

   Αυτό το απόσπασμα αποδίδεται στον Πλάτωνα και αναφέρεται στο γεγονός ότι τα αποτελέσματα ή οι συνέπειες μιας πράξης δεν είναι πάντα ξεκάθαρες ή προβλέψιμες. Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτή την ιδέα για να υποστηρίξει ότι η αλήθεια ή η δικαιοσύνη δεν είναι πάντα προφανής, καθώς οι συνέπειες μιας πράξης μπορούν να είναι σύνθετες και να επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες.

 

Πλαίσιο στο έργο:

   Το ρητό αυτό αναφέρεται στο γεγονός ότι η αιτία των πράξεων και οι συνέπειές τους δεν είναι πάντα σαφείς ή λογικές. Ο Γοργίας το χρησιμοποιεί για να δείξει ότι οι πράξεις της Ελένης (ή οποιουδήποτε άλλου) δεν είναι πάντα αποτέλεσμα καθαρών ή σταθερών κινήτρων, και η εκτίμησή τους μπορεί να αλλάξει ανάλογα με το πώς τις ερμηνεύει κανείς.

 

Χώρος στο έργο:

     Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτή τη σκέψη για να δείξει ότι οι πράξεις της Ελένης μπορεί να έχουν ξεκινήσει με έναν συγκεκριμένο λόγο ή αιτία, αλλά οι συνέπειές τους μπορεί να είναι πιο περίπλοκες και μη λογικές.

 

Απάντηση του Γοργία:

    Ο Γοργίας αναγνωρίζει ότι οι συνέπειες των πράξεων δεν είναι πάντα απόλυτα συνδεδεμένες με την αρχική πρόθεση ή τον λόγο, και ότι συχνά οι εξωτερικοί παράγοντες (όπως η πειθώ ή η βία) μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται μια κατάσταση.

 

Πλαίσιο στο έργο:

  Αυτό το ρητό ενσωματώνεται για να επισημάνει ότι οι αιτίες των πράξεων μπορεί να είναι σαφείς, αλλά οι συνέπειες συχνά δεν είναι λογικές ή προβλέψιμες.

 

Χώρος στο έργο:

  Ο Γοργίας το αναφέρει ως μέρος της προσπάθειάς του να εξηγήσει τις πράξεις της Ελένης και να τονίσει ότι δεν πρέπει να κρίνουμε μόνο από τις συνέπειες, αλλά από τις συνθήκες και τις αιτίες που τις προκάλεσαν.

 

Πρωτότυπο :

"Ἀλλὰ ὁ λόγος ἔχειν συνέπειαν ἐν ἀρχῇ, ἀλλὰ ἡ συνέπεια οὐκ ἔχει λόγον, ἢν μὴ ὁ λόγος εὐρίσκεται."
    (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 7)

 

Μετάφραση:

"Όμως ο λόγος έχει συνέπεια στην αρχή, αλλά η συνέπεια δεν έχει λόγο, αν δεν βρεθεί ο σωστός λόγος για αυτήν."

 

Εξήγηση:
   Ο Γοργίας αναγνωρίζει ότι, ενώ μπορεί να υπάρχουν αιτίες πίσω από τις πράξεις, οι συνέπειες τους δεν είναι πάντα λογικές ή αναμενόμενες. Αυτό επηρεάζει την κρίση που μπορούμε να έχουμε για τις πράξεις της Ελένης και την ανάγκη να εξετάσουμε τις αιτίες πριν καταλήξουμε σε συμπεράσματα.

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Ρητό του Αισχύλου:

Αρχαίο κείμενο:

"Ἀναγκαῖον ἐστιν ἀκούειν"

 

Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά:

"Είναι αναγκαίο να ακούμε."

    Ο Γοργίας αναφέρει το ρητό αυτό, για να υπογραμμίσει τη σημασία της ακρόασης και της ανάλυσης του λόγου, προκειμένου να διαμορφώσουμε τις σωστές κρίσεις. Ο λόγος, κατά τον Γοργία, έχει τη δύναμη να επηρεάσει και να μεταμορφώσει τις ανθρώπινες σκέψεις και πράξεις.

 

 

 

 

 

 

Συμπέρασμα:

   Τα ρητά και οι ιδέες που χρησιμοποιεί ο Γοργίας στο "Ελένης Εγκώμιον" προέρχονται από τις διδασκαλίες σημαντικών φιλοσόφων και σοφών της εποχής του. Αυτά τα ρητά ενσωματώνονται στον λόγο του για να ενισχύσουν την κεντρική του θέση: ότι οι ανθρώπινες κρίσεις και οι αντιλήψεις για την ηθική και τη δικαιοσύνη δεν είναι πάντα αντικειμενικές, αλλά εξαρτώνται από τον λόγο και τις προσωπικές ερμηνείες του καθενός. Ο Γοργίας χρησιμοποιεί τη ρητορική του ικανότητα για να δείξει την υποκειμενικότητα της αλήθειας και της ηθικής.

 

 

 

 

 

   Εκτός από ρητά προερχόμενα από αυθεντίες, ο Γοργίας ενθέτει στην ανάλυσή του και κοινούς τόπους του "κοινού νου" (π.χ. παροιμίες, αποφθέγματα αγνώστων). 

   Στο έργο του Γοργία "Ελένης Εγκώμιον", πέρα από τα γνωστά ρητά και τις παραπομπές σε σοφούς φιλοσόφους, ο Γοργίας χρησιμοποιεί και κοινούς τόπους ή κλισέ του καθημερινού λόγου και της κοινής αντίληψης της εποχής του. Αυτοί οι τόποι συχνά περιλαμβάνουν παροιμίες ή αποφθέγματα, τα οποία είναι διαδεδομένα στο κοινό και εκφράζουν κοινές πεποιθήσεις.

   Ας δούμε μερικά από τα παραδείγματα κοινού νου που ενσωματώνει ο Γοργίας στο έργο του:

 

 

/ - Παροιμία 1:

"Ἐν ἀγῶνι ὁ παλαιὸς φέρει νίκην."

 

Πλαίσιο στο έργο:

   Ο Γοργίας αναφέρει αυτή την παροιμία ως μέρος της συζήτησης για την εξουσία και τη δύναμη του λόγου να επηρεάζει τους ανθρώπους. Αναφέρεται στον αντίκτυπο του λόγου και στην ικανότητα του να πείθει τους ακροατές. Η φράση αυτή υπογραμμίζει την ιδέα ότι στην "μάχη" (είτε στη ρητορική είτε σε άλλες καταστάσεις) η εμπειρία και η σοφία του παλαιού (του έμπειρου) οδηγούν συνήθως στη νίκη.

 

Πρωτότυπο :

"Ὅπως καὶ ἡ [ὁ] ἀγὼν τοῦ λόγου ἐν ἀξίᾳ, ἐν ἀγῶνι ὁ παλαιὸς φέρει νίκην."

   (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 7)

 

Μετάφραση:

   "Όπως και στον αγώνα του λόγου, έτσι και στον αγώνα γενικά, ο παλαιός φέρνει τη νίκη."

 

Κεφάλαιο/Παράγραφος:
   Αυτό το απόσπασμα εμφανίζεται στην παράγραφο 7 του έργου, όταν ο Γοργίας αναφέρεται στη δύναμη της ρητορικής και της πειθούς.

 

 

Εξήγηση:
Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτή την παροιμία για να ενισχύσει την άποψή του ότι η ρητορική δεν είναι μια απλή ικανότητα, αλλά μια τέχνη που απαιτεί εμπειρία και γνώση. Παρότι ο λόγος μπορεί να επηρεάσει το κοινό, είναι η εμπειρία του ρήτορα που καθορίζει το αποτέλεσμα της συζήτησης ή της σύγκρουσης. Αυτό υπογραμμίζει την αξία της ρητορικής τέχνης και την υπεροχή του έμπειρου ομιλητή.

   Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτή την παροιμία για να υπογραμμίσει την αξία της εμπειρίας και της σοφίας στην ρητορική και στην έκφραση. Ο "παλαιός" εδώ μπορεί να αναφέρεται σε κάποιον που έχει την πείρα και τη γνώση για να επηρεάσει αποτελεσματικά το κοινό και να επιτύχει το στόχο του.

 

 

 

/ - Παροιμία 2:

"Ἐκ τοῦ ἄπειρου ὁ ἀγαθὸς λόγος."

 

Πλαίσιο στο έργο:

   Αυτή η φράση αναφέρεται στην ικανότητα του λόγου να προέρχεται από αμέτρητες πηγές και να παραμένει ισχυρός, όπως και η εξαιρετική δύναμη του λόγου να επηρεάζει τους ανθρώπους και να τους καθοδηγεί σε πράξεις. Ο Γοργίας την χρησιμοποιεί για να δείξει ότι οι λόγοι που επιτυγχάνουν είναι αυτοί που πηγάζουν από βάθος σκέψης, έστω και αν αυτή η σκέψη δεν είναι πάντοτε προφανής.

 

Πρωτότυπο :

"Ἐκ τοῦ ἄπειρου ὁ ἀγαθὸς λόγος, ὡς καὶ ἡ δύναμις αὐτοῦ ἐν παντὶ ἀνθρώπῳ."

   (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 14)

 

Μετάφραση:

"Από το άπειρο προέρχεται ο καλός λόγος, όπως και η δύναμή του σε κάθε άνθρωπο."

 

Κεφάλαιο/Παράγραφος:
   Αυτό το απόσπασμα βρίσκεται στην παράγραφο 14 του έργου, όταν ο Γοργίας αναφέρεται στη δύναμη του λόγου και τη δυνατότητα του να επηρεάζει τους ανθρώπους και τις αποφάσεις τους.

 

Εξήγηση:
   Η παροιμία χρησιμοποιείται για να τονίσει την έννοια του λόγου ως κάτι που πηγάζει από ένα απέραντο βάθος γνώσης και σοφίας. Ο Γοργίας θέλει να υποστηρίξει ότι ο λόγος που έχει βάθος και ποιότητα μπορεί να πείσει τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως των διαφορών τους ή των αντιφάσεων που μπορεί να υπάρχουν στις αντιλήψεις τους.

   Εδώ ο Γοργίας προσπαθεί να δείξει ότι ο λόγος, όταν είναι καλός, μπορεί να προέλθει από απέραντη γνώση και να έχει επιρροή σε κάθε άνθρωπο, ανεξαρτήτως του πλαισίου ή των περιστάσεων.

 

 

/ - Παροιμία 3:

"Ἀνθρώπῳ τὸ ὁρᾶν ἐστι καὶ τὸ ἀκούειν."

 

Πλαίσιο στο έργο:

   Ο Γοργίας αναφέρεται στην ανθρώπινη φύση και στις δύο βασικές αισθήσεις που επηρεάζουν την κρίση μας, την όραση και την ακοή. Αυτό το ρητό χρησιμοποιείται για να υπογραμμίσει τον περιορισμό του ανθρώπινου νου και τις αντιφάσεις που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση των αισθήσεων με τη λογική.

 

Πρωτότυπο :

"Ἀλλὰ καὶ τὸ ὁρᾶν καὶ τὸ ἀκούειν εἰς ἄνθρωπον ἐστίν, οὐχ ὡς ἡ ἀλήθεια."

   (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 10)

 

Μετάφραση:

"Αλλά και το να βλέπει και το να ακούει ανήκει στον άνθρωπο, όχι όπως η αλήθεια."

 

 

Κεφάλαιο/Παράγραφος:
   Αυτό το απόσπασμα προέρχεται από την παράγραφο 10 του έργου, όταν ο Γοργίας αναφέρεται στη σχετικότητα των αισθήσεων και την αδυναμία τους να φτάσουν στην απόλυτη αλήθεια.

 

Εξήγηση:
   Ο Γοργίας θέλει να δείξει ότι οι αισθήσεις, αν και σημαντικές για την αντίληψη του κόσμου, είναι περιορισμένες και δεν μπορούν να καταλήξουν στην απόλυτη αλήθεια. Επομένως, οι κρίσεις μας βασίζονται συχνά σε αμφίβολες ή παραπλανητικές εντυπώσεις, και όχι σε πραγματικά αδιάσειστα δεδομένα.

   Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτή τη φράση για να τονίσει ότι οι αισθήσεις, όπως η όραση και η ακοή, είναι περιορισμένες και δεν μπορούν να φτάσουν στην αλήθεια με την ίδια ακρίβεια που επιτυγχάνουν η λογική και η αναλυτική σκέψη.

 

 

 

/ - Παροιμία 4:

"Οὐκ ἀγαθὸς ὁ λόγος ὁ συνδυαστικὸς."

 

Πλαίσιο στο έργο:

   Αυτή η φράση καταδεικνύει μια κοινή αντίληψη στην αρχαία Ελλάδα για τους λόγους που δεν είναι καθαροί ή απλοί, αλλά περιλαμβάνουν περίπλοκες συνδυασμένες ιδέες. Ο Γοργίας το χρησιμοποιεί για να υποστηρίξει τη δύναμη του απλού, καθαρού λόγου που επικοινωνεί αμέσως και χωρίς παρανοήσεις.

 

Πρωτότυπο :

"Οὐκ ἀγαθὸς ὁ λόγος ὁ συνδυαστικὸς, ἀλλὰ ὁ καθαρὸς καὶ ἐυθύς."

   (Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, 16)

 

Μετάφραση:

"Δεν είναι καλός ο λόγος ο συνδυαστικός, αλλά ο καθαρός και ευθύς."

 

Κεφάλαιο/Παράγραφος:
   Αυτό το απόσπασμα προέρχεται από την παράγραφο 16, όπου ο Γοργίας προσπαθεί να δείξει τη σημασία της σαφήνειας και της απλότητας στον λόγο, ειδικά όταν αυτός χρησιμοποιείται για να πείσει.

 

Εξήγηση:
   Ο Γοργίας θέλει να υπογραμμίσει ότι ο καλός λόγος δεν είναι ο περίπλοκος ή συνδυαστικός λόγος, αλλά ο καθαρός και άμεσος, που μπορεί να γίνει κατανοητός χωρίς περιστροφές ή αμφιβολίες. Αυτό είναι σημαντικό για την αποτελεσματικότητα του λόγου στην πειθώ.

   Ο Γοργίας εκφράζει την άποψη ότι ο πιο αποτελεσματικός λόγος είναι ο άμεσος και καθαρός, χωρίς περιττές συνδυασμένες και περίπλοκες ιδέες, οι οποίες ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση.

 

 

 

Συμπεράσματα:

   Αυτά τα παραδείγματα κοινού νου και παροιμιών ενσωματώνονται στο έργο του Γοργία για να ενισχύσουν την επιχειρηματολογία του και να κάνουν τον λόγο του πιο προσιτό και κατανοητό για το κοινό της εποχής. Χρησιμοποιεί κοινές ρήσεις που ήταν ευρέως γνωστές και αποδεκτές για να επισημάνει τις αντιφάσεις του κόσμου, τις ανθρώπινες αντιλήψεις και την αμφισημία των πράξεων, ειδικά όσον αφορά την Ελένη και τις πράξεις της.

   Ο Γοργίας χρησιμοποιεί αυτές τις παροιμίες για να υποστηρίξει τη δύναμη του λόγου, να αναδείξει την υποκειμενικότητα της αλήθειας και να προσφέρει κριτική σε ορισμένες παραδοσιακές αντιλήψεις για τη γνώση και την αντίληψη. Οι κοινές ρήσεις που χρησιμοποιεί συνδέονται με τις αρχές της ρητορικής και της αλήθειας και ενισχύουν την κεντρική του επιχειρηματολογία για την αναγκαιότητα μιας πιο λογικής και ρητορικά επιτυχημένης προσέγγισης.

 

 

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 29 Ιουνίου 2025 :  

Ελένης εγκώμιον του Γοργία

Μέρος Α΄

Αρχαιογνωσία

Ρητορική

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]