Τα απολυταρχικά συστήματα και η διατροφή Λίγα γνωστά σχόλια ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Τα απολυταρχικά συστήματα και η διατροφή

Λίγα γνωστά σχόλια

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

Τα απολυταρχικά πολιτικά συστήματα και η διατροφή.

Η συνάρτηση με τον "απομονωτισμό".

Η συνάρτηση με την "στέρηση ως κοινή υπακοή όλων".

Η συνάρτηση με την ελευθερία των ελίτ στην διατροφή.

Η συνάρτηση με το "ο έλεγχος των πόρων ισούται με τον έλεγχο των υπηκόων".

 

 

    Η διατροφή στα απολυταρχικά πολιτικά συστήματα δεν αποτελεί απλώς ζήτημα βιολογικής επιβίωσης, αλλά κρίσιμο εργαλείο άσκησης εξουσίας, κοινωνικής πειθάρχησης και συμβολικής κυριαρχίας. Ο τρόπος παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης της τροφής συνδέεται άμεσα με βασικές αρχές της απολυταρχίας: τον απομονωτισμό, τη στέρηση ως μηχανισμό υπακοής, την προνομιακή θέση των ελίτ και τον έλεγχο των πόρων.

 

1. Συνάρτηση με τον απομονωτισμό

   Ο απομονωτισμός —εσωτερικός ή εξωτερικός— ενισχύει την εξάρτηση του πληθυσμού από το κράτος για βασικά αγαθά, με κυριότερο την τροφή.

Εξωτερικός απομονωτισμός: Περιορισμός εισαγωγών, αυτάρκεια ή εξαναγκασμένη αυτάρκεια. Το κράτος παρουσιάζεται ως ο μοναδικός εγγυητής επιβίωσης.

Εσωτερικός απομονωτισμός: Περιορισμός μετακίνησης, διάλυση τοπικών αγορών, αντικατάσταση ανεξάρτητων δικτύων διανομής από κρατικούς μηχανισμούς.

   Η διατροφή γίνεται έτσι μέσο ελέγχου της πληροφορίας και της πραγματικότητας, «αυτό που υπάρχει» είναι μόνο ό,τι το κράτος επιτρέπει να υπάρχει.

 

2. Συνάρτηση με τη «στέρηση ως κοινή υπακοή όλων»

    Η γενικευμένη στέρηση δεν είναι πάντα αποτυχία του συστήματος· συχνά είναι δομικό χαρακτηριστικό. Η κοινή στέρηση δημιουργεί μια τεχνητή ισότητα προς τα κάτω. Η πείνα ή η διαρκής έλλειψη απορροφά την κοινωνική ενέργεια, περιορίζοντας την πολιτική δράση. Η επιβίωση αντικαθιστά την κριτική σκέψη ως πρωταρχική μέριμνα.

    Η στέρηση λειτουργεί και συμβολικά: «Αφού όλοι στερούμαστε, κανείς δεν αδικείται». Έτσι, η υπακοή μετατρέπεται σε κοινή εμπειρία και σχεδόν σε ηθικό καθήκον.

 

3. Συνάρτηση με την ελευθερία των ελίτ στη διατροφή

    Σε αντίθεση με τη μαζική στέρηση, οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ απολαμβάνουν διατροφική ελευθερία και αφθονία. Πρόσβαση σε ποιοτικά, σπάνια ή εισαγόμενα τρόφιμα. Υπάρχουν ιδιωτικά δίκτυα παραγωγής και διανομής. Η διατροφή γίνεται σύμβολο εξουσίας και διαφοροποίησης. Αυτή η αντίθεση δεν είναι απλώς υλική αλλά και πολιτισμική. Οι ελίτ «τρέφονται αλλιώς» επειδή ανήκουν αλλού. Η ανισότητα νομιμοποιείται σιωπηρά ως φυσική συνέπεια της ιεραρχίας.

 

4. «Ο έλεγχος των πόρων ισούται με τον έλεγχο των υπηκόων»

   Η φράση αυτή συνοψίζει τον πυρήνα της απολυταρχικής λογικής. Η τροφή είναι ο πιο άμεσος και αδιαπραγμάτευτος πόρος. Όποιος ελέγχει την πρόσβαση στην τροφή, ελέγχει τη ζωή, καθορίζει την επιβίωση, επιβραβεύει και τιμωρεί. Η διανομή τροφίμων γίνεται πολιτική πράξη, επιβράβευση πιστών, αποκλεισμός «ανεπιθύμητων», εκβιασμός μέσω δελτίων, ποσοστώσεων, αδειών. Η πείνα δεν είναι απλώς αποτέλεσμα εξουσίας — είναι γλώσσα της εξουσίας.

 

   Στα απολυταρχικά πολιτικά συστήματα, η διατροφή μετατρέπεται από κοινωνικό αγαθό σε μηχανισμό ελέγχου. Ο απομονωτισμός δημιουργεί εξάρτηση, η στέρηση καλλιεργεί υπακοή, η διατροφική ελευθερία των ελίτ εδραιώνει την ιεραρχία και ο έλεγχος των πόρων ολοκληρώνει την κυριαρχία. Η εξουσία δεν κυβερνά μόνο με νόμους ή βία — κυβερνά και με τον έλεγχο και τη διαχείριση της τροφής.

 

Η θεωρία του Giorgio Agamben

   Ο Giorgio Agamben (γεν. 1942), Ιταλός φιλόσοφος, eπικεντρώνεται όχι στο ποιος κυβερνά, αλλά στο πώς η ζωή καθίσταται κυβερνήσιμη.

   Ο Αγκάμπεν αναπτύσσει τη θεωρία του κυρίως στο πολύτομο έργο Homo Sacer (ο ιερός άνθρωπος), 1995.

Πρωτότυπος τίτλος:

Homo Sacer. Il potere sovrano e la nuda vita
(Homo Sacer. Η κυρίαρχη εξουσία και η γυμνή ζωή), 1995.

 

Οι κεντρικοί όροι της θεωρίας του:

 

1. Nuda vita (γυμνή ζωή)

   Η ζωή απογυμνωμένη από πολιτικά, κοινωνικά και νομικά δικαιώματα, περιορισμένη στη βιολογική επιβίωση. Η διατροφή εδώ είναι όρος επιβίωσης, όχι δικαίωμα. Στα απολυταρχικά συστήματα. Ο υπήκοος υπάρχει στο βαθμό που τρέφεται για να συνεχίσει να υπάρχει.

   Η έννοια της nuda vita (γυμνή ζωή) περιγράφει τη ζωή που έχει απογυμνωθεί από πολιτικούς, κοινωνικούς και νομικούς προσδιορισμούς και περιορίζεται στην απλή βιολογική ύπαρξη. Σε αυτό το επίπεδο, η ζωή δεν προστατεύεται ως δικαίωμα, αλλά διατηρείται μόνο στον βαθμό που είναι λειτουργική για την εξουσία.

   Η διατροφή, στο πλαίσιο αυτό, δεν νοείται ως κοινωνικό αγαθό αλλά ως ελάχιστη συνθήκη συνέχισης της ύπαρξης. Ο πληθυσμός δεν τρέφεται για να ευημερεί, αλλά για να επιβιώνει. Η στέρηση δεν αναιρεί τη ζωή, αλλά τη διατηρεί σε ένα διαρκές κατώφλι, όπου η πολιτική διεκδίκηση καθίσταται αδύνατη. Η πείνα ή η ελλιπής διατροφή δεν λειτουργεί ως εξαίρεση, αλλά ως κανονικότητα.

 

2. Homo sacer (ιερός/καταραμένος άνθρωπος)

   Πρόκεται για ρωμαϊκή έννοια: μπορεί να σκοτωθεί χωρίς να θεωρείται φόνος αλλά δεν μπορεί να θυσιαστεί. Η ζωή είναι εκτεθειμένη στην εξουσία, χωρίς πολιτική αξία. Η πείνα, η στέρηση και ο έλεγχος της τροφής δεν είναι έγκλημα, είναι μέθοδος διαχείρισης,

   Ο homo sacer, μια έννοια από το ρωμαϊκό δίκαιο, είναι εκείνος που μπορεί να θανατωθεί χωρίς αυτό να θεωρείται φόνος, αλλά δεν μπορεί να θυσιαστεί. Στη σύγχρονη ανάγνωση του Αγκάμπεν, ο homo sacer είναι το υποκείμενο που βρίσκεται πλήρως εκτεθειμένο στην εξουσία.

    Η στέρηση τροφής ή η συστηματική υποσιτιστική πολιτική δεν εμφανίζεται ως άμεση θανατική πράξη, αλλά ως απόσυρση φροντίδας. Η εξουσία δεν σκοτώνει· επιτρέπει να πεθαίνει κανείς αργά. Η πείνα, επομένως, δεν είναι έγκλημα, αλλά μέθοδος διαχείρισης πληθυσμών.

 

3. Sovranità (κυριαρχία)

   Ο κυρίαρχος είναι αυτός που αποφασίζει για την εξαίρεση. Δηλαδή, ποιος τρώει, ποιος στερείται, ποιος «εξαιρείται» από την κανονική διανομή πόρων

    Ο Αγκάμπεν υιοθετεί και ριζοσπαστικοποιεί τον ορισμό του Καρλ Σμιτ σύμφωνα με τον οποίο κυρίαρχος είναι εκείνος που αποφασίζει για την εξαίρεση. Η κυριαρχία εκδηλώνεται όχι μόνο μέσω νόμων, αλλά κυρίως μέσω αποφάσεων που αναστέλλουν την κανονικότητα.

    Στο επίπεδο της διατροφής, η κυριαρχική απόφαση αφορά την πρόσβαση ή μη στους πόρους,

την ιεράρχηση αναγκών, την εξαίρεση συγκεκριμένων ομάδων από τη διανομή. Η τροφή καθίσταται έτσι πεδίο άσκησης κυριαρχίας, όπου ο έλεγχος των πόρων ισοδυναμεί με έλεγχο των σωμάτων.

 

4. Stato di eccezione (κατάσταση εξαίρεσης)

Stato di eccezione (2003)

(Κατάσταση εξαίρεσης)

    Η εξαίρεση δεν είναι προσωρινή, γίνεται μόνιμη μορφή διακυβέρνησης. Η στέρηση τροφής μπορεί να παρουσιαστεί ως έκτακτη ανάγκη, ως κρίση, ως αναγκαίο μέτρο, ενώ στην πραγματικότητα είναι σταθερός μηχανισμός ελέγχου.

   Η κατάσταση εξαίρεσης στον Αγκάμπεν δεν αποτελεί προσωρινή παρέκκλιση από τον κανόνα, αλλά τείνει να μετατραπεί σε μόνιμη μορφή διακυβέρνησης. Η στέρηση τροφής, οι ελλείψεις και η δελτιοποίηση παρουσιάζονται ως αναγκαία μέτρα λόγω κρίσεων, απειλών ή απομονωτισμού.

   Ωστόσο, η εξαίρεση αυτή παγιώνεται. Η κοινωνία μαθαίνει να ζει σε συνθήκες ελάχιστης επιβίωσης, ενώ η εξουσία νομιμοποιείται ως διαχειριστής της ανάγκης. Η πείνα δεν είναι πλέον σύμπτωμα αποτυχίας, αλλά γίνεται τεχνική διακυβέρνησης.

 

5. Dispositivo – Η τροφή ως μηχανισμός εξουσίας

(dispositivo – Che cos’è un dispositivo?)

    Ο Αγκάμπεν ορίζει ως dispositivo κάθε υλικό ή άυλο σύνολο πρακτικών που κατευθύνει, ρυθμίζει και ελέγχει τη συμπεριφορά των υποκειμένων. Η διατροφή, στο απολυταρχικό πλαίσιο, λειτουργεί ακριβώς ως τέτοιος μηχανισμός. Η διανομή τροφίμων, οι ποσοστώσεις, τα δελτία, οι προνομιακές παροχές στις ελίτ συγκροτούν ένα πλέγμα εξουσίας που παράγει υπακοή χωρίς άμεση καταστολή. Η ελευθερία των ελίτ στη διατροφή λειτουργεί ως ορατό σύμβολο της εξαίρεσής τους από τη γυμνή ζωή.

 

Ο Αγκάμπεν και ο έλεγχος των πόρων

   Ο Αγκάμπεν δεν γράφει ειδικά για τη διατροφή, αλλά η θεωρία του εφαρμόζεται άμεσα. Η τροφή (αλυσίδα τροφοδοσίας) είναι βιοπολιτικός μηχανισμός. Η εξουσία δεν χρειάζεται να σκοτώσει, αρκεί να ρυθμίζει την επιβίωση. Η τροφή δεν προσφέρεται ως δικαίωμα αλλά ως όρος υπακοής

Αυτό εντάσσεται στη λογική της  biopolitica (βιοπολιτικής). Η εξουσία αποφασίζει όχι μόνο πώς ζεις αλλά πόσο λίγο μπορείς να ζεις

   Για τον Αγκάμπεν η εξουσία δεν κυβερνά πρωτίστως μέσω νόμων, αλλά μέσω της διαχείρισης της ζωής στο κατώφλι της επιβίωσης. Η τροφή, η στέρηση και ο έλεγχος των πόρων δεν είναι απλώς πολιτικές επιλογές, αλλά οντολογικές συνθήκες κυριαρχίας

    Η διατροφή, ως βασικότερος πόρος ζωής, μετατρέπεται σε κατεξοχήν βιοπολιτικό εργαλείο. Ο έλεγχος των πόρων ισοδυναμεί με έλεγχο των υπηκόων, όχι επειδή επιβάλλεται άμεσα, αλλά επειδή διαμορφώνει τις συνθήκες εντός των οποίων η ζωή μπορεί απλώς να συνεχίζεται. Στα απολυταρχικά συστήματα, η πείνα δεν είναι ατύχημα της εξουσίας· είναι η ίδια η μορφή της.

 

 

Η εξαίρεση των ελίτ

Οι εξαιρέσεις των ελίτ από τον αυστηρό έλεγχο και περιορισμό της τροφής και των απολαύσεων στα απολυταρχικά συστήματα.

.

 

Ι. Η εξαίρεση των ελίτ ως δομικό στοιχείο της απολυταρχίας

   Στα απολυταρχικά πολιτικά συστήματα, η αυστηρή ρύθμιση της τροφής, της κατανάλωσης και των απολαύσεων αφορά τον πληθυσμό ως σύνολο, αλλά όχι καθολικά. Οι πολιτικές, στρατιωτικές ή ιδεολογικές ελίτ εξαιρούνται συστηματικά από αυτούς τους περιορισμούς. Η εξαίρεση αυτή δεν αποτελεί αντίφαση του συστήματος· αποτελεί τη συνθήκη της λειτουργίας του.

    Στη λογική της κυριαρχίας, όπως την αναλύει ο Αγκάμπεν, η εξαίρεση δεν είναι παραβίαση του κανόνα αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο κανόνας θεμελιώνεται. Οι ελίτ δεν υπόκεινται στη στέρηση, διότι ακριβώς ενσαρκώνουν εκείνους που αποφασίζουν για αυτήν.

   Η διατροφική ελευθερία των ελίτ επιτελεί τρεις βασικές λειτουργίες:

Συμβολική: επιβεβαιώνει ορατά την ιεραρχία.

Πολιτική: εξασφαλίζει την αφοσίωση των φορέων της εξουσίας.

Βιοπολιτική: διαχωρίζει τη «ζωή που αξίζει να ζει» από τη «ζωή που απλώς επιτρέπεται να επιβιώνει».

 

ΙΙ. Τροφή, απόλαυση και πολιτική νομιμοποίηση των ελίτ

   Η απόλαυση (ποιοτική τροφή, αλκοόλ, πολυτέλεια, τελετουργικά γεύματα) δεν είναι απλώς προνόμιο· είναι τεκμήριο κυριαρχίας. Η εξουσία εμφανίζεται όχι μόνο ως ικανή να επιβάλλει στέρηση, αλλά και ως ικανή να εγγυάται αφθονία — έστω για λίγους.

   Η αντίθεση μεταξύ λιτότητας του λαού και αφθονίας των ελίτ λειτουργεί πειθαρχικά. Δείχνει τι κερδίζεται με την υπακοή και τι χάνεται με την απόκλιση. Η εξαίρεση, επομένως, δεν ακυρώνει τη στέρηση· την καθιστά επιθυμητή ή τουλάχιστον ανεκτή.

   Η εξαίρεση των ελίτ από τον διατροφικό και απολαυστικό περιορισμό δεν είναι ηθική αποτυχία της απολυταρχίας αλλά δομική της αρχή. Μέσω αυτής η στέρηση κανονικοποιείται, η ιεραρχία γίνεται ορατή (και ενδεχομένως ελκυστική αφού διασφαλίζει προνόμια απολαύσεων), η εξουσία ενσαρκώνεται στο σώμα. Η απολυταρχία δεν κυβερνά μόνο περιορίζοντας· κυβερνά δείχνοντας ποιος μπορεί ακόμη να απολαμβάνει.

 

 

 

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 11 Ιανουαρίου 2026 :  

Τα απολυταρχικά συστήματα και η διατροφή

Λίγα γνωστά σχόλια

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]