ο ηρωϊσμός στις κοινωνίες αφθονίας Λίγα σχόλια ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Ο ηρωϊσμός στις κοινωνίες αφθονίας

Λίγα σχόλια

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

 

 

Ο ηρωϊσμός στις κοινωνίες αφθονίας

 

Γιατι ο ηρωϊσμός και ο αγώνας για την υπεράσπιση της πατρίδας υποβαθμίζεται ή εξαλείφεται από τον κοινωνικό, πολιτικό λόγο και τα έργα της βιομηχανίας της μαζικής κουλτούρας σε κοινωνίες υπεραφθονίας και κατανάλωσης.

   Δεν υπάρχει μία μόνο αιτία· πρόκειται για συνδυασμό δομικών, ιδεολογικών και πολιτισμικών μεταβολών που χαρακτηρίζουν τις κοινωνίες υπεραφθονίας και κατανάλωσης. Μερικοί από τους λόγους:

1. Μετατόπιση αξιών: από το συλλογικό στο ατομικό

    Σε κοινωνίες σχετικής ασφάλειας και υλικής ευημερίας, η επιβίωση του συνόλου δεν βιώνεται ως άμεσο διακύβευμα. Έτσι ο ηρωισμός, που προϋποθέτει θυσία για κάτι ανώτερο από το άτομο, χάνει τη βιωματική του αναγκαιότητα, κυριαρχούν αξίες αυτοπραγμάτωσης, κατανάλωσης, προσωπικής ευτυχίας και ατομικών δικαιωμάτων, η πατρίδα παύει να λειτουργεί ως υπαρξιακό πλαίσιο και μετατρέπεται σε αφηρημένο ή «προαιρετικό» σημείο αναφοράς.

2. Ιστορικό τραύμα και καχυποψία προς τα «μεγάλα αφηγήματα»

   Οι εμπειρίες του 20ού αιώνα (παγκόσμιοι πόλεμοι, εθνικισμοί, ολοκληρωτισμοί) δημιούργησαν δυσπιστία απέναντι σε έννοιες όπως «πατρίδα», «θυσία», «ηρωισμός», που συνδέθηκαν με μαζική βία, μια μετανεωτερική κουλτούρα που αποδομεί τα μεγάλα συλλογικά αφηγήματα και προτιμά την ειρωνεία, την αμφισημία και τον σχετικισμό, την τάση να παρουσιάζεται ο ήρωας όχι ως πρότυπο, αλλά ως ύποπτη ή επικίνδυνη φιγούρα.

3. Η λογική της αγοράς και η μαζική κουλτούρα

   Η βιομηχανία της μαζικής κουλτούρας λειτουργεί με όρους εμπορευσιμότητας και ταύτισης με το «εγώ» του καταναλωτή, άμεσης απόλαυσης και συναισθηματικής κατανάλωσης, όχι μακροπρόθεσμης ηθικής δέσμευσης, μετατροπής του ηρωισμού σε αισθητικό θέαμα (superheroes, action movies), απογυμνωμένο από πραγματικό πολιτικό ή πατριωτικό περιεχόμενο. Ο ήρωας γίνεται προϊόν, όχι φορέας αξιών.

4. Πολιτική ουδετεροποίηση και φόβος κοινωνικού διχασμού

   Στον δημόσιο λόγο ο πατριωτισμός συχνά ταυτίζεται (δικαίως ή αδίκως) με ακραίες ή αποκλειστικές ιδεολογίες. Οι πολιτικές ελίτ προτιμούν «ουδέτερες» έννοιες (ανεκτικότητα, πολυπολιτισμικότητα, δικαιώματα) που προκαλούν λιγότερες συγκρούσεις. Ο ηρωικός λόγος θεωρείται μη συμβατός με την τεχνοκρατική διαχείριση της πολιτικής.

5. Απουσία υπαρξιακής απειλής

     Ιστορικά, ο ηρωισμός ανθεί όταν υπάρχει σαφής απειλή (πόλεμος, κατοχή, επιβίωση), το «εμείς» τότε είναι αναγκαίο για να επιβιώσει το «εγώ». Σε κοινωνίες ειρήνης και αφθονίας όμως η θυσία μοιάζει παράλογη ή υπερβολική και ο ηρωισμός αντιμετωπίζεται ως κατάλοιπο «πρωτόγονων» εποχών.

    Ο ηρωισμός και ο αγώνας για την πατρίδα δεν εξαφανίζονται επειδή «δεν έχουν αξία», αλλά επειδή οι κοινωνικές συνθήκες δεν τους καθιστούν αναγκαίους. Συγκρούονται με την κυρίαρχη λογική της κατανάλωσης, της ατομικότητας και της αποϊδεολογικοποίησης. Η σύγχρονη κουλτούρα δυσκολεύεται να νοηματοδοτήσει τη θυσία χωρίς να τη θεωρήσει απειλή.

 

 Από ποιες μορφές ηρωϊσμού ή ψευδο-ηρωϊσμού υποκαθίσταται ο παραδοσιακός ηρωϊσμός στο θέαμα αυτών των κοινωνιών, δεδομένου ότι χωρίς ηρωϊσμό δεν μπορεί να σταθεί κοινωνικό αφήγημα (ή ιδεολογία) σε κανένα πολιτικό ή πολιτιστικό σύστημα.

  Αν ο παραδοσιακός ηρωισμός αποσύρεται, ποιος τον αντικαθιστά και με ποιους όρους; Στις κοινωνίες του θεάματος και της κατανάλωσης, ο ηρωισμός δεν εξαφανίζεται· μεταμφιέζεται. Παίρνει μορφές λειτουργικές για το σύστημα, αλλά συχνά απογυμνωμένες από υπαρξιακό βάθος και συλλογικό προσανατολισμό. Μορφές αυτού του τύπου μπορεί να είναι:

1. Ο «ήρωας της επιτυχίας» (achievement hero)

   Αυτή είναι η πιο κυρίαρχη μορφή υποκατάστασης. Ενδεικτικά: επιχειρηματίας, start-upper, influencer, celebrity. Είναι ένας ηρωισμός χωρίς θυσία για το κοινό· θυσία μόνο για την προσωπική άνοδο. Η αρετή αντικαθίσταται από την αποτελεσματικότητα. Το «αγωνίζομαι» σημαίνει «ανεβαίνω».

   Πρόκειται για ατομοκεντρικό ψευδο-ηρωισμό, συμβατό με την αγορά και την ιδεολογία της αυτοβελτιστοποίησης.

2. Ο ηθικός ήρωας της «σωστής πλευράς της ιστορίας»

    Μια μορφή συμβολικού ηρωισμού χωρίς ρίσκο. Ο ήρωας ορίζεται από τη σωστή γνώμη, όχι από την πράξη. Ηθική ανωτερότητα μέσω λόγου, μέσω θέσης, μέσω ταυτότητας. Τα κοινωνικά δίκτυα εδώ λειτουργούν ως το πεδίο του «αγώνα».

  Κατ’ ουσίαν είναι ένας ηρωισμός δηλωτικός, όπου η δημόσια στάση υποκαθιστά την προσωπική ευθύνη και τη θυσία.

3. Ο τραυματισμένος ήρωας / ήρωας-θύμα

   Είναι κεντρικός στον σύγχρονο πολιτισμό. Το τραύμα αντικαθιστά το ανδραγάθημα. Η αναγνώριση έρχεται μέσω της ευαλωτότητας. Το θύμα καθίσταται ηθικά άτρωτο.  Δεν πρόκειται για ανηθικό σχήμα, αλλά για μετατόπιση του ηρωισμού από τη δράση στην εμπειρία. Το πάσχειν υπερισχύει του πράττειν.

4. Ο φαντασιακός υπερήρωας (escapist hero)

    Κυρίαρχος τύπος στη βιομηχανία του θεάματος. Διαθέτει υπεράνθρωπες δυνάμεις. Δεν είναι μιμητικός ήρωας. Σχεδόν μοναδικός, πάντως διαφορετικός από όλους εμάς τους υπόλοιπους. Η σύγκρουση αποπολιτικοποιείται (παρότι διαθέτει και κοινωνικά μηνύματα). Ο ηρωισμός εκτονώνεται φαντασιακά, ώστε να μη διεκδικεί θέση στην πραγματικότητα.

5. Ο τεχνοκρατικός ήρωας

   Εμφανίζεται ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης. Είναι ο ειδικός, ο επιστήμονας, ο διαχειριστής. Η σωτηρία έρχεται μέσω διαδικασιών, όχι αξιών. Η ευθύνη μεταβιβάζεται στη γνώση, όχι στο ήθος. Είναι ένας τύπος ηρωϊσμού χωρίς μεγαλείο.

6. Ο «μικρός καθημερινός ήρωας»

    Είναι η πιο αποπολιτικοποιημένη μορφή. «Ήρωας είναι όποιος κάνει τη δουλειά του». Εδώ έχουμε ακύρωση του εξαιρετικού

  Φαινομενικά είναι θετική μορφή, αλλά λειτουργεί συχνά ως εξουδετέρωση της απαίτησης για πραγματική υπέρβαση.

7. Ο καταγγελτικός αντι-ήρωας

   Δημοφιλής στη σύγχρονη αφήγηση. Κυνικός, απογοητευμένος, ηθικά αμφίσημος. Αποδομεί τα πάντα, αλλά δεν οικοδομεί τίποτα. Είναι επαναστατικός στο ύφος, όχι όμως στη πράξη.

   Στις κοινωνίες της υπεραφθονίας ο ηρωισμός αποσπάται από το συλλογικό πεπρωμένο, εσωτερικεύεται, εμπορευματοποιείται ή θεαματοποιείται, μετατρέπεται από πράξη υπέρβασης σε ταυτότητα, θέαμα ή αφήγημα αυτοδικαίωσης. Το κοινωνικό σύστημα διατηρεί τον ηρωισμό, αλλά μόνο εφόσον δεν απειλεί την κανονικότητα, δεν απαιτεί θυσία, δεν συγκροτεί ισχυρό «εμείς».

 

Ο τύπος του κοινωνικού ήρωα, αυτού που αγωνίζεται ή τελικά σώζει σε περίοδο ειρήνης την κοινωνία, τις ομάδες, μικρές ή μεγάλες. Τα κοινά σημεία και οι διαφορές του με τον ήρωα υπέρ πατρίδος.

   Το ζήτημα αφορά δύο συγγενείς αλλά μη ταυτόσημες μορφές ηρωισμού, που απαντούν σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες και οργανώνουν διαφορετικά το συλλογικό φαντασιακό.

  Τα κοινά σημεία των δύο τύπων ηρωισμού

   Ο κοινωνικός ήρωας (σε καιρό ειρήνης) και ο ήρωας υπέρ πατρίδος μοιράζονται βασικά δομικά στοιχεία όπως υπέρβαση του ιδιωτικού συμφέροντος. Και οι δύο δρουν πέρα από την ατομική ωφέλεια. Χαρακτηρίζονται από ανάληψη κινδύνου ή κόστους. Ο κίνδυνος μπορεί να είναι φυσικός, κοινωνικός, ηθικός ή υπαρξιακός. Η ηρωϊκή τους πράξη δεν αφορά μόνο τον εαυτό ή το άμεσο περιβάλλον. Και οι δύο συγκροτούν πρότυπο, μνήμη και νόημα για την κοινότητα.

Χωρίς αυτά, δεν μιλάμε για ηρωισμό αλλά για επιτυχία, αρετή ή απλή καλοσύνη.

 Οι διαφορές των δύο τύπων ηρωϊσμού:

1. Το είδος του «συλλογικού»

   Στον Ήρωα υπέρ πατρίδος το συλλογικό είναι ιστορικό, συμβολικό και διαγενεακό. Η πατρίδα περιλαμβάνει παρελθόν, παρόν και μέλλον. Η ηρωϊκή πράξη εγγράφεται σε μακρά αφήγηση (μνήμη, θυσία, συνέχεια)

   Στον Κοινωνικό ήρωα το συλλογικό είναι λειτουργικό και παροντικό. Συχνά αφορά συγκεκριμένες ομάδες, θεσμούς ή κρίσεις. Η ηρωϊκή έχει άμεσο, πρακτικό αποτέλεσμα

2. Η σχέση με τη βία και τον θάνατο

  Στον Ήρωα υπέρ πατρίδος ο θάνατος είναι ενδεχόμενο ή και ολοκλήρωση του ηρωισμού. Η θυσία μπορεί να είναι απόλυτη. Η βία (όταν υπάρχει) νομιμοποιείται ως έσχατο μέσο

  Στον Κοινωνικό ήρωα, που στοχεύει στη διατήρηση της ζωής και της κοινωνικής συνοχής, ο  θάνατος είναι αποτυχία, όχι κορύφωση. Η βία αποφεύγεται ή καταγγέλλεται

   Ο πρώτος είναι τραγικός ήρωας· ο δεύτερος είναι ηθικός ήρωας.

3. Το πεδίο δράσης

  Στον ήρωα υπέρ πατρίδος για να υπάρξει ενεργοποίηση πρέπει να υπάρχει έκτακτη κατάσταση (πόλεμος, κατοχή, απειλή ύπαρξης), δηλαδή αναστολή κανονικότητας. Ο ήρωας αυτού του τύπου λειτουργεί στο καθαρό δίπολο φίλος–εχθρός.

   Αντιθέτως ο κοινωνικός ήρωας αναδύεται σε καθεστώς κανονικότητας. Η δράση του είναι εντός των ορίων των θεσμών. Ο αντίπαλος είναι συχνά αόρατος (αδικία, αδιαφορία, δομές)

4. Η αναγνώριση και η μνήμη

   Ο Ήρωας υπέρ πατρίδος τιμάται συλλογικά και διαχρονικά. Εγγράφεται σε μνημεία, τελετές, εθνικές αφηγήσεις. Γίνεται σύμβολο

  Ο Κοινωνικός ήρωας αναγνωρίζεται συχνά πρόσκαιρα. Η μνήμη του είναι εύθραυστη. Κινδυνεύει να απορροφηθεί από την καθημερινότητα.

5. Η πηγή νομιμοποίησης

    Ο Ήρωας υπέρ πατρίδος αντλεί νομιμοποίηση από την ιστορία, την ταυτότητα, το «ιερό», από κάποια μεγαλύτερη ομάδα.

   Ο Κοινωνικός ήρωας νομιμοποιείται από αποτελέσματα, συναίνεση, ηθικό λόγο. Η πράξη του αξιολογείται διαρκώς. Υπάρχει το ενδεχόμενο αργότερα από τους μετέπειτα η αξία του και η συμβολή του να υποβαθμιστεί ή να αξιολογηθεί διαφορετικά.  

   Ο κοινωνικός ήρωας δεν είναι αποδυναμωμένη εκδοχή του ήρωα υπέρ πατρίδος, αλλά προσαρμογή του ηρωικού σχήματος σε συνθήκες ειρήνης, μετατόπιση από τον τραγικό στον ηθικο-πρακτικό ορίζοντα, έχει το χαρακτηριστικό της αντικατάστασης της θυσίας της ζωής με μακρά φθορά του εαυτού (χρόνος, κοινωνικό κόστος, μοναξιά).

    Ωστόσο όταν ο κοινωνικός ηρωισμός αποκοπεί πλήρως από το πατριωτικό και ιστορικό υπόστρωμα, κινδυνεύει να γίνει τεχνική φροντίδας χωρίς νόημα· και όταν ο πατριωτικός ηρωισμός αποκοπεί από τον κοινωνικό, κινδυνεύει να γίνει συμβολική βία χωρίς ανθρωπιά.

 

Ο πολιτικός ακτιβιστής ως είδος κοινωνικού ήρωα.

   Ο πολιτικός ακτιβιστής μπορεί να είναι είδος κοινωνικού ήρωα, αλλά δεν είναι κατ’ ανάγκην. Η διάκριση είναι κρίσιμη, γιατί ο ακτιβισμός είναι μορφή δράσης, ενώ ο κοινωνικός ηρωισμός είναι ηθικο-υπαρξιακή κατηγορία.

   Πότε ο πολιτικός ακτιβιστής είναι κοινωνικός ήρωας

   Ο ακτιβιστής προσεγγίζει τον κοινωνικό ήρωα όταν συντρέχουν τα εξής:

1. Ανάληψη πραγματικού κόστους

Προσωπικός κίνδυνος (νομικός, επαγγελματικός, κοινωνικός). Μακροχρόνια φθορά χωρίς εγγύηση επιτυχίας. Απώλεια προνομίω, όχι απλώς χρόνου ή άνεσης. Χωρίς κόστος, δεν υπάρχει ηρωισμός.

2. Προσανατολισμός στο κοινό καλό, όχι στην ταυτότητα

   Όταν ο σκοπός υπερβαίνει την ομάδα του ίδιου. Δεν πρόκειται για μορφή αυτοεπιβεβαίωσης ή «ηθικής επίδειξης». Το αίτημα είναι καθολικό. Όταν ο κοινωνικός ήρωας δεν μάχεται για το «εμείς εναντίον των άλλων», αλλά για το δικαιότερο για όλους.

3. Δράση εντός κανονικότητας με ρήξη

   Όταν δεν λειτουργεί ως τεχνικός του συστήματος. Αμφισβητεί δομές εξουσίας ή κανονικότητες αλλά δεν επιδιώκει την καταστροφή του κοινωνικού ιστού. Ο κοινωνικός ήρωας βρίσκεται στο όριο: ούτε διαχειριστής, ούτε μηδενιστής.

4. Ηθική αυτοδέσμευση

   Όταν υπάρχει συνέπεια λόγων και πράξεων. Αντοχή στη μοναξιά και την αποτυχία. Δέσμευση που δεν εξαρτάται από αναγνώριση. Εδώ πλέον ο ακτιβιστής παύει να είναι «ρόλος» και γίνεται υποκείμενο ευθύνης.

 

Πότε ο πολιτικός ακτιβιστής δεν είναι κοινωνικός ήρωας

1. Όταν ο ακτιβισμός είναι χαμηλού ρίσκου

   Όπως συμβολικές πράξεις χωρίς συνέπειες, «ακτιβισμός του καναπέ» ή καθαρά ψηφιακός. Δράση που δεν διακινδυνεύει τίποτα ουσιώδες. Πρόκειται περισσότερο για ηθική κατανάλωση, όχι ηρωισμό.

2. Όταν λειτουργεί ως εκπρόσωπος ταυτότητας

   Όταν ο αγώνας γίνεται μέσο αυτοορισμού. Η ηθική αξία προϋπάρχει της πράξης («είμαι στη σωστή πλευρά»). Ο αντίπαλος δαιμονοποιείται απόλυτα. Αυτό παράγει πολωτικό ψευδο-ηρωισμό.

3. Όταν απολαμβάνει συστημική προστασία

   Όπως θεσμική επιβράβευση, χορηγίες, καριέρα. Αυτός είναι ένας τύπος ακτιβισμού συμβατού με κυρίαρχες ελίτ. Εδώ το ρίσκο είναι ελεγχόμενο και αναστρέψιμο. Αλλά ηρωισμός χωρίς επισφάλεια είναι οξύμωρο.

4. Όταν υποκαθιστά την πράξη με τον λόγο

   Όταν προβαίνει σε αταγγελία χωρίς ανάληψη ευθύνης. Όταν (επι)κρίνει ς επίκληση κρίσης χωρίς να προείνει οικοδόμηση λύσεων

   Ο πολιτικός ακτιβιστής γίνεται κοινωνικός ήρωας μόνο όταν ο αγώνας του παύει να είναι μέσο αυτοπροσδιορισμού και γίνεται ανάληψη ευθύνης για έναν κόσμο που δεν τον ανταμείβει. Διαφορετικά, παραμένει αναγκαίος ίσως για τη δημόσια σφαίρα, αλλά όχι ηρωικός.

 

"Πότε ο κοινωνικός ήρωας απορρίπτει τον ακτιβισμό και για ποιούς λόγους"

   Ο κοινωνικός ήρωας δεν είναι κατ’ ανάγκην ακτιβιστής· συχνά μάλιστα απορρίπτει τον ακτιβισμό, ακριβώς για να διασώσει τον ηρωικό του χαρακτήρα. Μερικές από τις αιτίες:

1. Όταν ο ακτιβισμός γίνεται ρόλος και όχι πράξη

   Ο κοινωνικός ήρωας απορρίπτει τον ακτιβισμό όταν η δράση έχει προκαθορισμένο σενάριο, οι θέσεις είναι προδιαγεγραμμένες, η ταυτότητα προηγείται της ευθύνης. Ο ήρωας δρα επειδή δεν μπορεί να πράξει αλλιώς, όχι επειδή «ανήκει» σε ένα στρατόπεδο. Ο ακτιβισμός εδώ εκπίπτει σε τελετουργία ένταξης. Ο κοινωνικός ήρωας δεν επιτελεί, απαντά.

2. Όταν ο ακτιβισμός υποκαθιστά την πράξη με τον λόγο

   Ο κοινωνικός ήρωας αποσύρεται όταν η καταγγελία γίνεται αυτοσκοπός, η ηθική αξία εξαντλείται στη δήλωση, η δράση μετριέται σε ορατότητα, όχι σε αποτέλεσμα ή κόστος.

   Ο κοινωνικός ήρωας δρα σιωπηλά, συχνά χωρίς κοινό. Εκεί που ο ακτιβιστής μιλά, ο κοινωνικός ήρωας αντέχει.

3. Όταν ο ακτιβισμός απαλλάσσει από προσωπική ευθύνη

   Ο κοινωνικός ήρωας απορρίπτει τον ακτιβισμό όταν η ευθύνη διαχέεται στο συλλογικό («το κίνημα»), η αποτυχία δεν βαραίνει κανέναν συγκεκριμένα, η πράξη δεν έχει πρόσωπο.

    Ο κοινωνικός ήρωας υπογράφει με το όνομά του, φέρει το βάρος των συνεπειών, δεν κρύβεται πίσω από συνθήματα. Η ηρωική του πράξη είναι αδιαμεσολάβητη.

4. Όταν ο ακτιβισμός γίνεται ηθική αυτάρκεια

    Ο κοινωνικός ήρωας απορρίπτει τον ακτιβισμό όταν το να «είσαι στη σωστή πλευρά» αρκεί, τότε η αρετή γίνεται προνόμιο ταυτότητας, η αυτοκριτική εκλείπει.

    Ο κοινωνικός ήρωας γνωρίζει ότι μπορεί να σφάλλει, η πράξη του δεν είναι καθαρή, το κόστος μπορεί να είναι μάταιο. Ο ακτιβισμός τείνει στην ηθική βεβαιότητα. Ο κοινωνικός ήρωας ζει μέσα στην τραγική αμφιβολία.

5. Όταν ο ακτιβισμός εργαλειοποιεί τον Άλλον

   Ο κοινωνικός ήρωας αποσύρεται όταν οι «αδύναμοι» γίνονται σύμβολα, ο πόνος μετατρέπεται σε επιχείρημα, η βοήθεια περνά μέσα από πολιτική αξιοποίηση. Ο κοινωνικός ήρωας βοηθά συγκεκριμένα πρόσωπα, όχι αφηρημένες κατηγορίες. Ο ακτιβισμός συχνά χρειάζεται μάζες· ο κοινωνικός ήρωας χρειάζεται πρόσωπο.

6. Όταν ο ακτιβισμός είναι συμβατός με την κανονικότητα

   Ο κοινωνικός ήρωας απορρίπτει τον ακτιβισμό όταν το σύστημα τον αντέχει εύκολα, η (πολιτική) δράση δεν διακινδυνεύει τίποτα ουσιώδες, η «αντίσταση» γίνεται θεσμικά ασφαλής. Ο ήρωας δεν αναζητά ρήξη για τη ρήξη, αλλά δεν εμπιστεύεται έναν αγώνα χωρίς κόστος.

7. Όταν το μέσο καταστρέφει τον σκοπό

   Ο κοινωνικός ήρωας απορρίπτει τον ακτιβισμό όταν η βία, ο εξευτελισμός ή το ψεύδος γίνονται αποδεκτά, όταν ο άνθρωπος χάνεται πίσω από τον σκοπό, όταν η «νίκη» απαιτεί ηθική αυτοακύρωση. Ο κοινωνικός ήρωας δέχεται να χάσει παρά να σωθεί ως κάτι που δεν είναι.

   Ο κοινωνικός ήρωας απορρίπτει τον ακτιβισμό όχι επειδή ο ήρωας είναι α-πολιτικός, αλλά επειδή ο ακτιβισμός συχνά οργανώνει την πράξη ώστε να μην είναι τραγική, ενώ ο ηρωισμός γεννιέται ακριβώς από την τραγικότητα της ευθύνης. Ο κοινωνικός ήρωας δρα χωρίς βεβαιότητα, αναλαμβάνει κόστος χωρίς υπόσχεση δικαίωσης, και συχνά μένει μόνος, εκεί όπου ο ακτιβισμός χρειάζεται πλήθος.

 

 Ο ηρωϊσμός είναι αδιαμεσολάβητος.

Τι σημαίνει «αδιαμεσολάβητος ηρωϊσμός»

1. Δεν προηγείται θεσμός, ρόλος ή ταυτότητα

   Ο ήρωας δεν ενεργεί ως εκπρόσωπος ούτε κόμματος, ούτε κινήματος, ούτε ιδεολογίας, ούτε κοινωνικού ρόλου. Η πράξη δεν αντλεί τη νομιμοποίησή της από έξω. Η πράξη είναι η νομιμοποίηση.

2. Η ευθύνη δεν διαχέεται

   Στον ηρωισμό δεν υπάρχει «συλλογική κάλυψη», δεν υπάρχει «γραμμή», δεν υπάρχει «πλαίσιο που με προστατεύει». Ο ήρωας φέρει το βάρος ολόκληρο, δεν μπορεί να το μοιραστεί, δεν μπορεί να το αποδώσει αλλού.

   Αυτό είναι το αντίθετο της διαμεσολαβημένης πολιτικής δράσης.

3. Η απόφαση προηγείται της αφήγησης

    Ο ηρωισμός συμβαίνει πριν την ερμηνεία, τη δικαίωση, την ένταξη σε αφήγημα. Η πράξη δεν είναι «μήνυμα», δεν είναι «παράδειγμα», δεν είναι «στρατηγική». Αυτά έρχονται εκ των υστέρων, αν έρθουν.

4. Δεν υπάρχει εγγύηση νοήματος

   Ο ήρωας δρα χωρίς βεβαιότητα επιτυχίας, ιστορική δικαίωση, ηθική ασφάλεια. Ο ηρωισμός μπορεί να αποτύχει, μπορεί να παρεξηγηθεί, μπορεί να χαθεί στη σιωπή. Αν υπήρχε εγγύηση, δεν θα ήταν ηρωισμός.

5. Η σχέση με τον Άλλον είναι άμεση

   Ο ηρωισμός δεν περνά από αφηρημένες κατηγορίες όπως «λαός», «τάξη», «ταυτότητα». Ο ήρωας βλέπει αυτόν τον άνθρωπο, αυτή τη στιγμή, αυτή την ανάγκη. Η πράξη είναι πρόσωπο με πρόσωπο.

 

   Ο ακτιβισμός χρειάζεται διαμεσολάβηση (οργάνωση, λόγο, σύμβολα), επιδιώκει αναπαραγωγιμότητα, προστατεύει τον φορέα μέσω συλλογικότητας.

   Ο ηρωισμός είναι μοναδικός, όχι αναπαραγώγιμος, είναι επισφαλής, όχι ασφαλής, είναι ατομικός ως ευθύνη, όχι ως σκοπός. Γι’ αυτό κάθε φορά που ο ηρωισμός οργανώνεται πλήρως, παύει να είναι ηρωισμός.

   Ο ηρωϊσμός είναι αδιαμεσολάβητος γιατί προηγείται της ιδεολογίας, προηγείται του θεσμού, προηγείται της αφήγησης, και δεν μεταβιβάζει την ευθύνη. Είναι η στιγμή όπου το υποκείμενο στέκεται μόνο του απέναντι στο αναγκαίο.

 

Γιατι ο κοινωνικός αναχωρητής δεν είναι ήρωας.

   Ο κοινωνικός αναχωρητής (αυτός που αποσύρεται συνειδητά από την κοινωνική πράξη για λόγους ηθικούς, πνευματικούς ή πολιτικούς) δεν είναι ήρωας, όχι επειδή στερείται αξίας, αλλά επειδή ακυρώνει τον ίδιο τον όρο του ηρωισμού.

1. Ο ηρωισμός προϋποθέτει έκθεση – ο αναχωρητής την αρνείται

    Ο ήρωας εκτίθεται στο ρίσκο, παραμένει μέσα στον κόσμο, δέχεται να πληγεί από την πραγματικότητα. Ο κοινωνικός αναχωρητής αποσύρεται για να διασώσει την ακεραιότητά του, ελαχιστοποιεί την έκθεση, μετατρέπει τη στάση του σε άρνηση συμμετοχής.

   Η αποχώρηση μπορεί να είναι ηθική, αλλά δεν είναι ηρωική, γιατί ο ηρωισμός είναι πάντα πράξη εντός του κόσμου.

2. Ο αναχωρητής αποφεύγει την τραγικότητα της ευθύνης

   Ο ηρωισμός γεννιέται από το αδιέξοδο, δεν επιτρέπει καθαρή λύση, απαιτεί δράση με ενοχή.

    Ο κοινωνικός αναχωρητής επιλέγει τη μη-δράση ως λύση, αποσύρεται για να μη μολυνθεί, μεταφέρει την ευθύνη στην ίδια την κοινωνία που εγκαταλείπει.

   Ο ήρωας δέχεται να λερωθεί. Ο αναχωρητής επιλέγει την καθαρότητα.

3. Ο ηρωισμός είναι σχέση με τον Άλλον – ο αναχωρητής τη διακόπτει

   Ο ήρωας απαντά σε συγκεκριμένους άλλους, αναλαμβάνει βάρος που δεν του ανήκει αποκλειστικά, δεν σώζει τον εαυτό του πρώτα.

   Ο κοινωνικός αναχωρητής προτάσσει τη σωτηρία της ψυχής, της συνείδησης ή της ακεραιότητάς του, μετατρέπει την κοινωνία σε αφηρημένο πρόβλημα, αποσύρεται από το πρόσωπο.

   Ηρωισμός χωρίς τον Άλλον δεν νοείται.

4. Η μη-πράξη δεν είναι ισοδύναμη της πράξης

   Στον ηρωισμό κάτι διακυβεύεται, κάτι μπορεί να χαθεί, η πράξη αλλάζει τον κόσμο, έστω ελάχιστα.

   Στην κοινωνική αναχώρηση (απομόνωση) ο κόσμος μένει όπως είναι, η στάση λειτουργεί κυρίως παραδειγματικά ή συμβολικά, το κόστος είναι κυρίως εσωτερικό.

   Ο ηρωισμός έχει εξωτερικό αποτύπωμα. Η αναχώρηση έχει εσωτερική ολοκλήρωση.

5. Ο κοινωνικός αναχωρητής αποσυνδέεται από το ιστορικό πεδίο

   Ο ήρωας δρα μέσα στην ιστορία, φέρει το βάρος της συγκυρίας, εγγράφεται σε χρόνο και μνήμη.

   Ο αναχωρητής επιλέγει τον άχρονο ή τον περιθωριακό χρόνο, αποσύρεται από τη σύγκρουση των δυνάμεων, αποϊστορικοποιεί τη στάση του.

6. Η αναχώρηση ακυρώνει την αδιαμεσολάβητη ευθύνη

   Ο ήρωας δεν μπορεί να επικαλεστεί ανωτερότητα, δεν έχει εξωτερικό άλλοθι.

   Ο κοινωνικός αναχωρητής επικαλείται την απόσταση ως ηθικό πλεονέκτημα, η μη-συμμετοχή γίνεται έμμεση κριτική χωρίς ρίσκο σύγκρουσης.

   Η απόσταση λειτουργεί ως έμμεση διαμεσολάβηση.

7. Η εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα

    Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η αναχώρηση πλησιάζει τον ηρωισμό, όπως όταν είναι αναγκαστική και όχι επιλογή, όταν συνοδεύεται από διαρκή προσφορά (π.χ. εξορία, μαρτυρία), όταν δεν διασώζει τον εαυτό αλλά τον εκθέτει αλλιώς. Αλλά τότε παύει να είναι απλή αναχώρηση.

   Ο κοινωνικός αναχωρητής δεν είναι ήρωας, γιατί ο ηρωισμός δεν είναι άρνηση του κόσμου, αλλά παραμονή μέσα σ’ αυτόν με κόστος.

   Η αναχώρηση μπορεί να είναι αξιοπρεπής, ηθικά υψηλή, πνευματικά αναγκαία, αλλά ο ηρωισμός είναι άλλο είδος αρετής: η αρετή της έκθεσης, όχι της απόσυρσης.

 

Είδη ψευδο-ηρωϊσμού (ηρωϊσμός για το θεαθήναι ή την επιβράβευση).

   Ο ψευδο-ηρωϊσμός δεν είναι απλώς «λιγότερος» ηρωισμός· είναι αντιστροφή του ηρωικού σχήματος. Διατηρεί την εικόνα της θυσίας, αλλά αφαιρεί το υπαρξιακό της ρίσκο και την αδιαμεσολάβητη ευθύνη. Ιδίως στις κοινωνίες του θεάματος, ο ψευδο-ηρωισμός οργανώνεται γύρω από το βλέμμα του Άλλου και την επιβράβευση.

Άτυπη τυπολογία ψευδο-ηρωϊσμού

1. Ο θεαματικός ηρωϊσμός

   (η πράξη υπάρχει για να φανεί)

Το ρίσκο υπολογίζεται επικοινωνιακά. Η αφήγηση είναι προαποφασισμένη. Χωρίς κοινό, δεν υπάρχει πράξη.

2. Ο ηθικός επιδεικτισμός

(virtue signaling)

   Η «σωστή στάση» υποκαθιστά την πράξη. Η ηθική αξία προϋπάρχει της ευθύνης. Η αρετή γίνεται σύμβολο ταυτότητας, όχι δοκιμασία.

3. Ο επιβραβεύσιμος ηρωϊσμός

(η πράξη γίνεται επένδυση)

   Προσδοκία επαίνου, θέσης, καριέρας. Σε αυτές τις περιπτώσεις το (αρχικό) κόστος είναι αναστρέψιμο. Η «θυσία» αποδίδει μέρισμα. Αλλά όμως αν υπάρχει απόδοση, δεν υπάρχει θυσία.

4. Ο συλλογικός ψευδο-ηρωϊσμός

(διάχυση ευθύνης)

    «Το κάναμε όλοι μαζί». Κανείς δεν φέρει το βάρος μόνος. Η αποτυχία δεν ανήκει σε κανέναν. Είναι ένας ηρωισμός χωρίς πρόσωπο (χωρίς την ατομική ευθύνη).

5. Ο ταυτοτικός ηρωϊσμός

(είμαι ήρωας επειδή ανήκω)

   Η ένταξη αρκεί για ηθική ανωτερότητα. Ο αγώνας γίνεται αυτοορισμός. Ο άλλος είναι απλώς «ο εχθρός». Η ταυτότητα ακυρώνει την προσωπική απόφαση.

6. Ο ασφαλής ηρωϊσμός

  (ηρωισμός χωρίς πραγματικό ρίσκο)

  Ένας ηρωϊσμός προστατευμένος από θεσμούς ή πλειοψηφίες. Συμβατός με την κανονικότητα. Η σύγκρουση σε αυτόν τον τύπο ηρωϊσμού είναι ελεγχόμενη. Αλλά ηρωισμός χωρίς επισφάλεια είναι διακόσμηση.

7. Ο ηρωϊσμός του θύματος

  (η παθητικότητα ως ανδραγάθημα)

   Το πάσχειν παρουσιάζεται ως πράξη. Η ευθύνη μετατίθεται αλλού

8. Ο ψηφιακός ηρωϊσμός

(click, post, share)

   Παρέχει άμεση ηθική ικανοποίηση αλλά συνήθως έχει μηδενικό κόστος. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι ταχύς ο κύκλος της λήθης. Ο ηρωισμός γίνεται στιγμιαία κατανάλωση.

9. Ο καταγγελτικός ηρωϊσμός

  (μόνιμη αγανάκτηση)

   Αδιάκοπη επίθεση χωρίς ανάληψη βάρους. Καμία πρόταση, μόνο αποκάλυψη. Η αγανάκτηση εμφανίζεται ως αρετή

10. Ο αναπαραγώγιμος ηρωϊσμός

(ηρωϊσμός με φόρμουλα, που πατά σε υποδείγματα)

    Τυποποιημένες πράξεις «αγώνα». Προβλέψιμα συναισθήματα. Μαζική αναπαραγωγή αυτού του τύπου ηρωϊσμού. Όμως ό,τι επαναλαμβάνεται εύκολα δεν είναι συνήθως ηρωικό.

 

   Ο ψευδο-ηρωϊσμός αναγνωρίζεται από τρία σημεία i) προηγείται η αναγνώριση της πράξης, ii) το κόστος είναι ελεγχόμενο ή αναστρέψιμο, iii) η ευθύνη δεν βαραίνει πρόσωπο αλλά ρόλο

    Ο αληθινός ηρωϊσμός δεν ζητά να φανεί, δεν εγγυάται ανταμοιβή, αφήνει το υποκείμενο εκτεθειμένο και μόνο.

 

 

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 14 Ιανουαρίου 2026 :  

Ο ηρωϊσμός στις κοινωνίες αφθονίας

Λίγα σχόλια

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]