το δημοσιογραφίζον δοκίμιο και η αποτυχία του
Λίγα Σχόλια
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ
Το δημοσιογραφίζον δοκίμιο επιχειρεί να δανειστεί από τη δημοσιογραφία τα χαρακτηριστικά που θεωρούνται ελκυστικά για το ευρύ κοινό: σύντομες και εύληπτες διατυπώσεις, εντυπωσιακούς τίτλους, οικείο λεξιλόγιο, γρήγορο ρυθμό, έντονες αντιθέσεις και συχνά μια εσκεμμένα προκλητική διατύπωση. Στόχος είναι, υποτίθεται, η προσέγγιση του αναγνώστη, η αύξηση της αναγνωσιμότητας και, κατ’ επέκταση, η μεγαλύτερη κυκλοφορία ή επισκεψιμότητα ενός εντύπου ή ηλεκτρονικού μέσου.
Η πρακτική αυτή δεν είναι κατ’ ανάγκην προβληματική. Η σαφήνεια, η ζωντάνια και η αποφυγή της περιττής δυσκολίας μπορούν πράγματι να κάνουν ένα δοκίμιο περισσότερο προσιτό.
Η αποτυχία αρχίζει όταν η επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα μετατρέπεται σε αυτοσκοπό. Τότε το κείμενο δεν προσπαθεί πλέον να οδηγήσει τον αναγνώστη σε μια βαθύτερη κατανόηση ενός ζητήματος, αλλά κυρίως να του προκαλέσει μια άμεση αντίδραση: έκπληξη, αγανάκτηση, συμφωνία, διαφωνία ή περιέργεια.
Έτσι, η δοκιμιακή επιχειρηματολογία μπορεί να υποχωρήσει μπροστά στο «πιασάρικο». Ο τίτλος γίνεται σημαντικότερος από την ιδέα, η εντύπωση σημαντικότερη από την τεκμηρίωση και η εύκολη γενίκευση σημαντικότερη από την πολυπλοκότητα του θέματος. Το κείμενο αποκτά τη μορφή δημοσιογραφικού σχολίου, χωρίς όμως να διαθέτει πάντοτε τα πλεονεκτήματα ούτε της καλής δημοσιογραφίας ούτε του γνήσιου δοκιμίου.
Η αντίφαση είναι χαρακτηριστική: σε μια προσπάθεια να πλησιάσει τον αναγνώστη, το δημοσιογραφίζον δοκίμιο μπορεί τελικά να τον υποτιμήσει. Προϋποθέτει ότι ο αναγνώστης ενδιαφέρεται μόνο για το γρήγορο, το εντυπωσιακό και το εύπεπτο. Όμως η αναγνωσιμότητα δεν ταυτίζεται με την απλοποίηση και η προσβασιμότητα δεν απαιτεί την πνευματική ευκολία. Ένα απαιτητικό επιχείρημα μπορεί να παρουσιαστεί με καθαρό και ζωντανό τρόπο χωρίς να μετατραπεί σε δημοσιογραφικό «σλόγκαν».
Το πρόβλημα, επομένως, δεν βρίσκεται στη χρήση δημοσιογραφικών τεχνικών καθαυτή. Βρίσκεται στην υποκατάσταση του περιεχομένου από την τεχνική της προσέλκυσης. Όταν η επιδίωξη των πωλήσεων, των κλικ ή της μεγαλύτερης κυκλοφορίας καθορίζει τη μορφή και τελικά τη σκέψη του κειμένου, το δοκίμιο κινδυνεύει να χάσει την αυτονομία του. Αντί να χρησιμοποιεί τη δημοσιογραφική αμεσότητα για να μεταφέρει μια σύνθετη ιδέα, χρησιμοποιεί τη σύνθετη ιδέα ως πρόσχημα για μια δημοσιογραφικά ελκυστική κατασκευή.
Η ουσιαστική πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι να γίνει το δοκίμιο «πιασάρικο» (catchy), αλλά να γίνει ενδιαφέρον χωρίς να γίνει επιφανειακό. Η πραγματική προσέγγιση του αναγνώστη δεν επιτυγχάνεται όταν του προσφέρεται απλώς αυτό που υποθέτουμε ότι θέλει να διαβάσει, αλλά όταν του προσφέρεται ένα κείμενο που σέβεται τη νοημοσύνη, τον χρόνο και την κριτική του ικανότητα.
Η βαθύτερη συνέπεια του φαινομένου δεν είναι μόνο ότι το δημοσιογραφίζον δοκίμιο μπορεί να αποτύχει αισθητικά ή επιχειρηματολογικά· υπάρχει ο κίνδυνος να αποξενώσει ακριβώς τους αναγνώστες που διαθέτουν υψηλότερες αναγνωστικές και κριτικές απαιτήσεις.
Όταν ένα δοκίμιο προσαρμόζει συστηματικά τη γλώσσα, τη σκέψη και τη δομή του στις απαιτήσεις της άμεσης εντύπωσης, υπάρχει ένας σοβαρός κίνδυνος: να χάσει τους εγγράμματους αναγνώστες του. Ο αναγνώστης που αναζητεί πυκνότητα σκέψης, ακρίβεια, τεκμηρίωση, γλωσσική ποιότητα και ουσιαστικό διάλογο με τις ιδέες αντιλαμβάνεται εύκολα την κατασκευή του «πιασάρικου» κειμένου. Και, όταν αυτή η πρακτική επαναλαμβάνεται, μπορεί απλώς να απομακρυνθεί.
Το παράδοξο είναι ότι η προσπάθεια προσέλκυσης περισσότερων αναγνωστών μπορεί να οδηγήσει σε ποιοτική συρρίκνωση του αναγνωστικού σώματος. Ένα έντυπο ή ηλεκτρονικό μέσο μπορεί να κερδίσει περιστασιακή προσοχή, κλικ ή πωλήσεις, αλλά συγχρόνως να χάσει ένα κοινό σταθερότερο και περισσότερο απαιτητικό, το οποίο αποτελεί μέρος της πνευματικής του ταυτότητας.
Ο εγγράμματος αναγνώστης δεν απορρίπτει κατ’ ανάγκην την απλότητα ή τη δημοσιογραφική αμεσότητα. Απορρίπτει, κυρίως, την προσποίηση της απλότητας όταν αυτή αποκρύπτει ένδεια σκέψης. Δεν ενοχλείται επειδή ένα κείμενο είναι κατανοητό· ενοχλείται όταν θεωρείται ότι για να είναι κατανοητό πρέπει να γίνει απλοϊκό. Δεν απαιτεί δυσνόητη γλώσσα, αλλά απαιτεί λόγο που να έχει κάτι ουσιαστικό να πει.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: για να αυξηθεί η αναγνωσιμότητα, το κείμενο απλουστεύεται· επειδή απλουστεύεται, απομακρύνει τους απαιτητικούς αναγνώστες· η απομάκρυνσή τους εκλαμβάνεται ως ένδειξη ότι το περιεχόμενο είναι «πολύ δύσκολο» για το κοινό· και, ως απάντηση, επιχειρείται ακόμη μεγαλύτερη απλοποίηση. Το μέσο δεν διευρύνει πραγματικά το κοινό του· ενδέχεται να αλλάζει το κοινό του.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο: η απώλεια των εγγράμματων αναγνωστών δεν αφορά μόνο τις πωλήσεις ενός εντύπου. Αφορά την ποιότητα του δημόσιου λόγου. Οι απαιτητικοί αναγνώστες λειτουργούν ως ένα είδος άτυπου αντίβαρου στην επιφανειακότητα: απαιτούν επιχειρήματα, διακρίσεις, αποδείξεις, γλωσσική ακρίβεια και πνευματική συνέπεια. Αν το δοκιμιακό κείμενο παύσει να απευθύνεται σε αυτούς, κινδυνεύει να χάσει ένα σημαντικό μέρος της λειτουργίας του.
Επομένως, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ένα δοκίμιο πρέπει να είναι «εύκολο» ή «δύσκολο», ούτε αν πρέπει να χρησιμοποιεί δημοσιογραφικές τεχνικές. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να είναι προσιτό χωρίς να είναι ρηχό, ζωντανό χωρίς να είναι φωνακλάδικο και κατανοητό χωρίς να είναι απλοϊκό. Εκεί κρίνεται η επιτυχία ή η αποτυχία του.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ
[ ανάρτηση 26 Σεπτεμβρίου 2026 :
το δημοσιογραφίζον δοκίμιο και η αποτυχία του
Λίγα Σχόλια
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου