υπερφυσικά όντα στον Ηρόδοτο Αρχαιογνωσία ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ Λίγα Σχόλια

 

υπερφυσικά όντα στον Ηρόδοτο

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Λίγα Σχόλια

 

 

 

παράξενες ιστορίες στον Ηρόδοτο

Παράξενες αφηγήσεις με υπερφυσικά όντα στον Ηρόδοτο

   Ο Ηρόδοτος (5ος αι. π.Χ.), στις Ιστορίες του, δεν καταγράφει μόνο πολέμους, βασιλείς και λαούς, αλλά και παράξενες διηγήσεις για θεούς, δαίμονες, χρησμούς, φαντάσματα, τερατώδη πλάσματα και ανεξήγητα θαύματα. Συχνά μεταφέρει όσα άκουσε από άλλους, χρησιμοποιώντας εκφράσεις όπως «λέγεται» ή «διηγούνται», χωρίς να εγγυάται πάντοτε την αλήθεια τους.

   Οι αφηγήσεις αυτές είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες, επειδή αποκαλύπτουν πώς οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν το υπερφυσικό και πώς συνέδεαν το παράξενο με τη θρησκεία, τη μοίρα και την ανθρώπινη ιστορία.

 

1. Ο γίγαντας που εμφανίστηκε στη μάχη του Μαραθώνα

Πηγή: Ιστορίαι 6.117

   Κατά τη διάρκεια της μάχης του Μαραθώνα, ο Αθηναίος Επίζηλος πολεμούσε γενναία, όταν ξαφνικά έχασε την όρασή του, χωρίς να έχει δεχτεί κάποιο χτύπημα. Αργότερα διηγήθηκε ότι είχε δει απέναντί του μια επιβλητική, υπερφυσική μορφή: έναν ψηλό οπλισμένο πολεμιστή, του οποίου η γενειάδα σκέπαζε την ασπίδα.

   Η μορφή προσπέρασε τον Επίζηλο και σκότωσε τον συμπολεμιστή του. Ο ίδιος, ωστόσο, τυφλώθηκε μόνιμα.

   Η αφήγηση μοιάζει με εμφάνιση φαντάσματος ή θεϊκού πολεμιστή στο πεδίο της μάχης. Ο Ηρόδοτος δεν κατονομάζει τη μορφή, αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα για την ταυτότητά της.

. Πρωτότυπο κείμενο Ηρόδοτος, Ιστορίαι 6.117

   Ἐν ταύτῃ τῇ ἐν Μαραθῶνι μάχῃ ἀπέθανον τῶν βαρβάρων κατὰ ἑξακισχιλίους καὶ τετρακοσίους ἄνδρας, Ἀθηναίων δὲ ἑκατὸν καὶ ἐνενήκοντα καὶ δύο· ἔπεσον μὲν ἀμφοτέρων τοσοῦτοι.

   Συνήνεικε δὲ αὐτόθι θῶμα γενέσθαι τοιόνδε· Ἀθηναῖον ἄνδρα Ἐπίζηλον τὸν Κουφαγόρεω ἐν τῇ συστάσι μαχόμενόν τε καὶ ἄνδρα γινόμενον ἀγαθὸν τῶν ὀμμάτων στερηθῆναι, οὔτε πληγέντα οὐδὲν τοῦ σώματος οὔτε βληθέντα, καὶ τὸ λοιπὸν τῆς ζόης διατελέειν ἀπὸ τούτου τοῦ χρόνου ἐόντα τυφλόν.

   Λέγειν δὲ αὐτὸν περὶ τοῦ πάθεος ἤκουσα τοιόνδε τινὰ λόγον· ἄνδρα οἱ δοκέειν ὁπλίτην ἀντιστῆναι μέγαν, τοῦ τὸ γένειον τὴν ἀσπίδα πᾶσαν σκιάζειν, τὸ δὲ φάσμα τοῦτο ἑωυτὸν μὲν παρεξελθεῖν, τὸν δὲ ἑωυτοῦ παραστάτην ἀποκτεῖναι.

   Ταῦτα μὲν δὴ Ἐπίζηλον ἐπυθόμην λέγειν.

. Μετάφραση

    Σε αυτή τη μάχη στον Μαραθώνα σκοτώθηκαν από τους βαρβάρους περίπου έξι χιλιάδες τετρακόσιοι άνδρες, ενώ από τους Αθηναίους εκατόν ενενήντα δύο. Τόσοι ήταν συνολικά οι νεκροί και από τις δύο πλευρές.

   Συνέβη, επίσης, εκεί να παρουσιαστεί το ακόλουθο παράδοξο περιστατικό: ένας Αθηναίος, ο Επίζηλος, γιος του Κουφαγόρα, ενώ πολεμούσε σώμα με σώμα και αποδεικνυόταν γενναίος άνδρας, έχασε την όρασή του, χωρίς να έχει δεχτεί κανένα χτύπημα σε οποιοδήποτε σημείο του σώματός του ούτε να έχει πληγωθεί από βλήμα. Από τότε και για το υπόλοιπο της ζωής του παρέμεινε τυφλός.

   Άκουσα τον ίδιο να διηγείται την ακόλουθη ιστορία σχετικά με αυτό που του συνέβη: του φάνηκε πως στάθηκε απέναντί του ένας ψηλός οπλίτης, του οποίου η γενειάδα σκίαζε ολόκληρη την ασπίδα. Αυτή η φασματική μορφή προσπέρασε τον ίδιο, αλλά σκότωσε τον συμπολεμιστή του που στεκόταν δίπλα του.

Αυτά, λοιπόν, έμαθα ότι διηγούνταν ο Επίζηλος.

. Ερμηνευτικά σχόλια

«θῶμα»: σημαίνει θαύμα, παράδοξο ή αξιοθαύμαστο γεγονός. Η λέξη δείχνει ότι ο Ηρόδοτος παρουσιάζει το περιστατικό ως κάτι που ξεφεύγει από τη συνηθισμένη εμπειρία.

«ὁπλίτην … μέγαν»: πρόκειται για έναν ψηλό, βαριά οπλισμένο πολεμιστή. Το κείμενο δεν αναφέρει ρητά ότι ήταν γίγαντας υπερφυσικής καταγωγής.

«τὸ φάσμα»: σημαίνει οπτασία ή φασματική εμφάνιση. Η λέξη είναι το ισχυρότερο στοιχείο που συνδέει την αφήγηση με το υπερφυσικό.

«ἤκουσα» και «ἐπυθόμην»: ο Ηρόδοτος διευκρινίζει ότι άκουσε τη διήγηση και πληροφορήθηκε τι έλεγε ο Επιζήλος. Δεν ισχυρίζεται ότι είδε ο ίδιος το περιστατικό.

   Η αφήγηση του Επιζήλου αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του υπερφυσικού στοιχείου στις Ιστορίες του Ηροδότου. Η μυστηριώδης μορφή, με τη γενειάδα που σκίαζε ολόκληρη την ασπίδα της, εμφανίζεται στη διάρκεια μιας ιστορικής μάχης και συνδέεται με ένα ανεξήγητο γεγονός: τη μόνιμη τύφλωση ενός πολεμιστή που δεν είχε τραυματιστεί.

   Ο Ηρόδοτος δεν κατονομάζει τη μορφή ούτε λέει ρητά ότι ήταν θεός, δαίμονας ή γίγαντας. Την αποκαλεί φάσμα, αφήνοντας ανοιχτή την ερμηνεία της εμφάνισής της.

 

2. Ο θεός Πάνας συναντά έναν Αθηναίο δρομέα

Πηγή: Ιστορίαι 6.105

   Πριν από τη μάχη του Μαραθώνα, οι Αθηναίοι έστειλαν τον ημεροδρόμο Φειδιππίδη στη Σπάρτη για να ζητήσει βοήθεια. Κατά τη δική του διήγηση, στα βουνά κοντά στην Τεγέα εμφανίστηκε μπροστά του ο θεός Πάνας.

   Ο Πάνας τον φώναξε με το όνομά του και τον ρώτησε γιατί οι Αθηναίοι δεν τον τιμούσαν, αφού ο ίδιος τους είχε βοηθήσει στο παρελθόν και θα τους βοηθούσε ξανά.

   Οι Αθηναίοι πίστεψαν την αφήγηση και, μετά τη νίκη τους, ίδρυσαν ιερό του Πανός κάτω από την Ακρόπολη. Τιμούσαν τον θεό με ετήσιες θυσίες και λαμπαδηδρομίες. Εδώ το υπερφυσικό δεν εμφανίζεται ως απειλή, αλλά ως παρέμβαση μιας θεότητας υπέρ μιας πόλης.

.Πρωτότυπο κείμενο Ηρόδοτος, Ιστορίαι 6.105.1–3

   Καὶ πρῶτα μὲν ἐόντες ἔτι ἐν τῷ ἄστεϊ οἱ στρατηγοὶ ἀποπέμπουσι ἐς Σπάρτην κήρυκα Φειδιππίδην Ἀθηναῖον μὲν ἄνδρα, ἄλλως δὲ ἡμεροδρόμην τε καὶ τοῦτο μελετῶντα· τῷ δή, ὡς αὐτός τε ἔλεγε Φειδιππίδης καὶ Ἀθηναίοισι ἀπήγγελλε, περὶ τὸ Παρθένιον ὄρος τὸ ὑπὲρ Τεγέης ὁ Πὰν περιπίπτει·

   βώσαντα δὲ τὸ οὔνομα τοῦ Φειδιππίδεω τὸν Πᾶνα Ἀθηναίοισι κελεῦσαι ἀπαγγεῖλαι, διʼ ὅ τι ἑωυτοῦ οὐδεμίαν ἐπιμελείην ποιεῦνται ἐόντος εὐνόου Ἀθηναίοισι καὶ πολλαχῇ γενομένου σφι ἤδη χρησίμου, τὰ δʼ ἔτι καὶ ἐσομένου.

   Καὶ ταῦτα μὲν Ἀθηναῖοι, καταστάντων σφι εὖ ἤδη τῶν πρηγμάτων, πιστεύσαντες εἶναι ἀληθέα ἱδρύσαντο ὑπὸ τῇ ἀκροπόλι Πανὸς ἱρόν, καὶ αὐτὸν ἀπὸ ταύτης τῆς ἀγγελίης θυσίῃσι ἐπετείοισι καὶ λαμπάδι ἱλάσκονται.

.Μετάφραση

  Οι στρατηγοί, ενώ βρίσκονταν ακόμη στην πόλη, έστειλαν πρώτα στη Σπάρτη ως αγγελιαφόρο τον Φειδιππίδη, έναν Αθηναίο, ο οποίος ήταν επίσης ημεροδρόμος και είχε ως επάγγελμα τις μεγάλες αποστάσεις.

   Καθώς λοιπόν, όπως διηγούνταν ο ίδιος ο Φειδιππίδης και όπως ανακοίνωσε στους Αθηναίους, βρισκόταν στην περιοχή του όρους Παρθενίου, πάνω από την Τεγέα, συνάντησε ξαφνικά τον θεό Πάνα.

   Ο Πάνας φώναξε δυνατά το όνομα του Φειδιππίδη και τον πρόσταξε να μεταφέρει στους Αθηναίους το μήνυμα και να τους ρωτήσει για ποιον λόγο δεν δείχνουν καμία φροντίδα για εκείνον, ενώ ο ίδιος διάκειται ευνοϊκά απέναντί τους, τους έχει ήδη βοηθήσει σε πολλές περιστάσεις και πρόκειται να τους βοηθήσει και στο μέλλον.

   Οι Αθηναίοι, όταν πλέον η κατάσταση είχε εξελιχθεί ευνοϊκά γι’ αυτούς, πίστεψαν ότι αυτά ήταν αληθινά. Έτσι, ίδρυσαν ιερό του Πανός κάτω από την Ακρόπολη και, από τότε που έλαβαν αυτό το μήνυμα, εξευμενίζουν τον θεό με ετήσιες θυσίες και με λαμπαδηδρομία.

.Ερμηνευτικά σχόλια

«ἡμεροδρόμην»: ο δρομέας μεγάλων αποστάσεων, ο οποίος μπορούσε να διανύει μεγάλες αποστάσεις μέσα σε μία ημέρα. Ο Φειδιππίδης είχε σταλεί ως αγγελιαφόρος στη Σπάρτη για να ζητήσει βοήθεια από τους Σπαρτιάτες.

«ὁ Πὰν περιπίπτει»: η φράση σημαίνει ότι ο Πάνας συναντά απροσδόκητα τον Φειδιππίδη. Η εμφάνιση του θεού παρουσιάζεται ως ξαφνικό και ασυνήθιστο γεγονός.

«βώσαντα … τὸ οὔνομα»: σημαίνει ότι ο Πάνας φώναξε δυνατά το όνομα του δρομέα. Η λεπτομέρεια αυτή δίνει στην εμφάνιση έναν ιδιαίτερα ζωντανό και προσωπικό χαρακτήρα.

«ἐόντος εὐνόου Ἀθηναίοισι»: ο Πάνας δηλώνει ότι είναι ευνοϊκά διακείμενος προς τους Αθηναίους και ότι τους έχει βοηθήσει στο παρελθόν.

«λαμπάδι»: αναφέρεται στη λαμπαδηδρομία, μια τελετουργική αγωνιστική δραστηριότητα με αναμμένες δάδες, η οποία πραγματοποιούνταν προς τιμήν του θεού.

. Γιατί είναι σημαντική αυτή η αφήγηση;

   Η ιστορία παρουσιάζει μια άμεση παρέμβαση του υπερφυσικού στην ανθρώπινη ιστορία. Ο Πάνας δεν εμφανίζεται ως απειλητικό πλάσμα, αλλά ως θεότητα που απαιτεί από τους ανθρώπους να αναγνωρίσουν την παρουσία και την προσφορά της.

   Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο Ηρόδοτος αποδίδει την πληροφορία στον ίδιο τον Φειδιππίδη: «ὡς αὐτός τε ἔλεγε Φειδιππίδης», δηλαδή «όπως διηγούνταν ο ίδιος ο Φειδιππίδης». Με αυτόν τον τρόπο, ο ιστορικός παρουσιάζει την προέλευση της μαρτυρίας, χωρίς να ισχυρίζεται ότι ήταν ο ίδιος αυτόπτης μάρτυρας.

   Η αφήγηση συνδέει επίσης τη θρησκευτική πίστη με τη συλλογική μνήμη της πόλης. Οι Αθηναίοι, αφού θεώρησαν αληθινό το μήνυμα του Πανός, ίδρυσαν ιερό προς τιμήν του και καθιέρωσαν τελετουργίες.

   Στο χωρίο 6.105 ο Ηρόδοτος διασώζει μια παράδοση σύμφωνα με την οποία ένας αρχαίος θεός εμφανίστηκε σε έναν άνθρωπο και απαίτησε να αναγνωριστεί η προστασία του προς την πόλη. Η διήγηση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το θείο και το υπερφυσικό εντάσσονται στην ιστορική αφήγηση του Ηροδότου.

 

3. Ο Αριστέας ο Προκοννήσιος: ο άνθρωπος που εξαφανίστηκε και επανεμφανίστηκε

Πηγή: Ιστορίαι 4.13–16

   Ο Αριστέας ήταν ποιητής από την Προκόννησο. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, μπήκε κάποτε σε ένα εργαστήριο και πέθανε εκεί. Όταν οι συγγενείς του πήγαν να παραλάβουν το σώμα του, διαπίστωσαν ότι είχε εξαφανιστεί, χωρίς να βρίσκεται εκεί ούτε ζωντανός ούτε νεκρός.

   Επτά χρόνια αργότερα, εμφανίστηκε ξανά στην Προκόννησο και συνέθεσε το ποίημα που ονομαζόταν Αριμάσπεια. Κατόπιν εξαφανίστηκε για δεύτερη φορά.

   Η παράξενη ιστορία συνεχίζεται στην ιταλική πόλη Μεταπόντιο. Εκεί, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Αριστέας εμφανίστηκε αιώνες αργότερα και ζήτησε να στηθεί άγαλμά του δίπλα σε εκείνο του Απόλλωνα. Ισχυρίστηκε ότι είχε ακολουθήσει τον θεό με τη μορφή κορακιού!

   Η αφήγηση συνδέει τη μυστηριώδη εξαφάνιση, την επιστροφή από τον θάνατο και τη μεταμόρφωση σε πτηνό.

. Πρωτότυπο κείμενο: Ηρόδοτος, Ιστορίαι 4.14–15

   Κεφάλαιο 4.14 — Η πρώτη εξαφάνιση και η επανεμφάνιση

   Καὶ ὅθεν μὲν ἦν Ἀριστέης ὁ ταῦτα εἴπας, εἴρηκα, τὸν δὲ περὶ αὐτοῦ ἤκουον λόγον ἐν Προκοννήσῳ καὶ Κυζίκῳ, λέξω. Ἀριστέην γὰρ λέγουσι, ἐόντα τῶν ἀστῶν οὐδενὸς γένος ὑποδεέστερον, ἐσελθόντα ἐς κναφήιον ἐν Προκοννήσῳ ἀποθανεῖν, καὶ τὸν κναφέα κατακληίσαντα τὸ ἐργαστήριον οἴχεσθαι ἀγγελέοντα τοῖσι προσήκουσι τῷ νεκρῷ.

   ἐσκεδασμένου δὲ ἤδη τοῦ λόγου ἀνὰ τὴν πόλιν ὡς τεθνεὼς εἴη ὁ Ἀριστέης, ἐς ἀμφισβασίας τοῖσι λέγουσι ἀπικνέεσθαι ἄνδρα Κυζικηνὸν ἥκοντα ἐξ Ἀρτάκης πόλιος, φάντα συντυχεῖν τέ οἱ ἰόντι ἐπὶ Κυζίκου καὶ ἐς λόγους ἀπικέσθαι. καὶ τοῦτον μὲν ἐντεταμένως ἀμφισβατέειν, τοὺς δὲ προσήκοντας τῷ νεκρῷ ἐπὶ τὸ κναφήιον παρεῖναι ἔχοντας τὰ πρόσφορα ὡς ἀναιρησομένους·

   ἀνοιχθέντος δὲ τοῦ οἰκήματος οὔτε τεθνεῶτα οὔτε ζῶντα φαίνεσθαι Ἀριστέην. μετὰ δὲ ἑβδόμῳ ἔτεϊ φανέντα αὐτὸν ἐς Προκόννησον ποιῆσαι τὰ ἔπεα ταῦτα τὰ νῦν ὑπ’ Ἑλλήνων Ἀριμάσπεα καλέεται, ποιήσαντα δὲ ἀφανισθῆναι τὸ δεύτερον.

.Μετάφραση. Κεφάλαιο 4.14 — Η εξαφάνιση του Αρίστεα

   Για την καταγωγή του Αριστέα, ο οποίος διηγήθηκε αυτά που ανέφερα προηγουμένως, έχω ήδη μιλήσει. Θα αναφέρω τώρα την ιστορία που άκουσα γι’ αυτόν στην Προκόννησο και στην Κύζικο.

   Λένε, λοιπόν, ότι ο Αριστέας, ο οποίος καταγόταν από μία από τις πιο επιφανείς οικογένειες της πόλης του, μπήκε σε ένα εργαστήριο καθαρισμού και επεξεργασίας υφασμάτων στην Προκόννησο και εκεί πέθανε. Ο τεχνίτης έκλεισε το εργαστήριό του και πήγε να ειδοποιήσει τους συγγενείς του νεκρού.

   Όταν η είδηση ότι ο Αριστέας είχε πεθάνει διαδόθηκε σε ολόκληρη την πόλη, ένας άνδρας από την Κύζικο, ο οποίος είχε έρθει από την πόλη Αρτάκη, ήρθε σε αντιπαράθεση με όσους υποστήριζαν ότι ο Αριστέας ήταν νεκρός. Ισχυριζόταν ότι τον είχε συναντήσει καθώς εκείνος κατευθυνόταν προς την Κύζικο και ότι είχε συνομιλήσει μαζί του.

   Ο άνδρας αυτός επέμενε έντονα στον ισχυρισμό του, ενώ οι συγγενείς του υποτιθέμενου νεκρού έφτασαν στο εργαστήριο, έχοντας μαζί τους όσα χρειάζονταν για να παραλάβουν τη σορό και να την κηδεύσουν.

   Όταν, όμως, άνοιξαν τον χώρο, ο Αρίστεας δεν βρισκόταν εκεί, ούτε νεκρός ούτε ζωντανός.

   Έπειτα από επτά χρόνια, ο Αριστέας εμφανίστηκε ξανά στην Προκόννησο και συνέθεσε το ποίημα που οι Έλληνες ονομάζουν σήμερα Αριμάσπεια. Αφού το συνέθεσε, εξαφανίστηκε για δεύτερη φορά.

   Πρωτότυπο κείμενο. Κεφάλαιο 4.15 — Η εμφάνιση στο Μεταπόντιο και το κοράκι

   Ταῦτα μὲν αἱ πόλιες αὗται λέγουσι, τάδε δὲ οἶδα Μεταποντίνοισι τοῖσι ἐν Ἰταλίῃ συγκυρήσαντα μετὰ τὴν ἀφάνισιν τὴν δευτέρην Ἀριστέω ἔτεσι τεσσεράκοντα καὶ διηκοσίοισι, ὡς ἐγὼ συμβαλλόμενος ἐν Προκοννήσῳ τε καὶ Μεταποντίῳ εὕρισκον.

   Μεταποντῖνοι φασι αὐτὸν Ἀριστέην φανέντα σφι ἐς τὴν χώρην κελεῦσαι βωμὸν Ἀπόλλωνος ἱδρύσασθαι καὶ Ἀριστέω τοῦ Προκοννησίου ἐπωνυμίην ἔχοντα ἀνδριάντα παρ᾽ αὐτὸν στῆσαι· φάναι γάρ σφι τὸν Ἀπόλλωνα Ἰταλιωτέων μούνοισι δὴ ἀπικέσθαι ἐς τὴν χώρην, καὶ αὐτός οἱ ἕπεσθαι ὁ νῦν ἐὼν Ἀριστέης· τότε δέ, ὅτε εἵπετο τῷ θεῷ, εἶναι κόραξ.

   καὶ τὸν μὲν εἰπόντα ταῦτα ἀφανισθῆναι, σφέας δὲ Μεταποντῖνοι λέγουσι ἐς Δελφοὺς πέμψαντας τὸν θεὸν ἐπειρωτᾶν ὅ τι τὸ φάσμα τοῦ ἀνθρώπου εἴη. τὴν δὲ Πυθίην σφέας κελεύειν πείθεσθαι τῷ φάσματι, πειθομένοισι δὲ ἄμεινον συνοίσεσθαι. καὶ σφέας δεξαμένους ταῦτα ποιῆσαι ἐπιτελέα.

    καὶ νῦν ἕστηκε ἀνδριὰς ἐπωνυμίην ἔχων Ἀριστέω παρ᾽ αὐτῷ τῷ ἀγάλματι τοῦ Ἀπόλλωνος, πέριξ δὲ αὐτὸν δάφναι ἑστᾶσι· τὸ δὲ ἄγαλμα ἐν τῇ ἀγορῇ ἵδρυται. Ἀριστέω μέν νυν πέρι τοσαῦτα εἰρήσθω.

Μετάφραση. Κεφάλαιο 4.15 — Η εμφάνιση του Αρίστεα στο Μεταπόντιο

   Αυτά διηγούνται οι δύο αυτές πόλεις. Υπάρχει, όμως, και ένα άλλο περιστατικό που γνωρίζω ότι συνέβη στους κατοίκους του Μεταποντίου, στην Ιταλία, διακόσια σαράντα χρόνια μετά τη δεύτερη εξαφάνιση του Αρίστεα, σύμφωνα με τους υπολογισμούς που έκανα συγκρίνοντας τις πληροφορίες από την Προκόννησο και το Μεταπόντιο.

   Οι κάτοικοι του Μεταποντίου λένε ότι ο ίδιος ο Αριστέας εμφανίστηκε στη χώρα τους και τους διέταξε να ιδρύσουν βωμό προς τιμήν του Απόλλωνα και να τοποθετήσουν δίπλα του ένα άγαλμα με την επιγραφή «Αριστέας ο Προκοννήσιος».

   Τους είπε, μάλιστα, ότι ο Απόλλωνας είχε επισκεφθεί τη χώρα τους, τη χώρα των Ιταλιωτών, και καμία άλλη από τις χώρες τους, και ότι ο ίδιος ο Αριστέας τον είχε συνοδεύσει. Τότε, όμως, όταν ακολουθούσε τον θεό, είχε τη μορφή κορακιού.

   Αφού είπε αυτά, εξαφανίστηκε.

   Οι κάτοικοι του Μεταποντίου διηγούνται ότι έστειλαν ανθρώπους στους Δελφούς για να ρωτήσουν τον θεό τι σήμαινε αυτή η παράξενη εμφάνιση του ανθρώπου. Η Πυθία τούς συμβούλεψε να υπακούσουν στην εμφάνιση αυτή, λέγοντας ότι, αν το έκαναν, αυτό θα απέβαινε προς όφελός τους.

   Εκείνοι αποδέχτηκαν τον χρησμό και εκτέλεσαν όσα τους είχαν υποδειχθεί.

   Και μέχρι τις ημέρες του Ηροδότου, όπως αναφέρει ο ίδιος, στεκόταν εκεί ένα άγαλμα με το όνομα του Αριστέα, δίπλα στο άγαλμα του Απόλλωνα, ενώ γύρω του υπήρχαν δάφνες. Το άγαλμα του Απόλλωνα βρισκόταν στην αγορά της πόλης.

   Αυτά, λοιπόν, αρκούν για όσα έχω να πω σχετικά με τον Αριστέα.

. Ερμηνευτικά σχόλια

- «οὔτε τεθνεῶτα οὔτε ζῶντα»: «ούτε νεκρό ούτε ζωντανό». Αυτή είναι η πιο αινιγματική φράση του πρώτου επεισοδίου. Όταν ανοίγουν τον χώρο όπου υποτίθεται ότι είχε πεθάνει ο Αριστέας, εκείνος δεν βρίσκεται πουθενά. Η αφήγηση δεν εξηγεί τι ακριβώς συνέβη.

- «μετὰ δὲ ἑβδόμῳ ἔτεϊ»: «έπειτα από επτά χρόνια». Η επανεμφάνιση δεν παρουσιάζεται ως άμεση επιστροφή, αλλά ως γεγονός που συμβαίνει ύστερα από μακρά απουσία.

- «ἀφανισθῆναι τὸ δεύτερον»: «να εξαφανιστεί για δεύτερη φορά». Η εξαφάνιση του Αριστέα επαναλαμβάνεται, ενισχύοντας τον μυστηριώδη χαρακτήρα του προσώπου.

- «τότε … εἶναι κόραξ»: «τότε ήταν κοράκι».

Στο Μεταπόντιο ο Αριστέας ισχυρίζεται ότι είχε συνοδεύσει τον Απόλλωνα με τη μορφή κορακιού. Το επεισόδιο συνδέει τον ποιητή με τη θεϊκή παρουσία και τη μεταμόρφωση.

- «τὸ φάσμα τοῦ ἀνθρώπου»: «η εμφάνιση ή οπτασία του ανθρώπου». Η λέξη φάσμα είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς υποδηλώνει μια μυστηριώδη παρουσία που δεν γίνεται αντιληπτή ως μια συνηθισμένη ανθρώπινη εμφάνιση.

. Γιατί θεωρείται υπερφυσική αφήγηση;

    Η ιστορία του Αριστέα περιλαμβάνει τρία διακριτά παράδοξα στοιχεία:

/a. Τον ανεξήγητο θάνατο και την εξαφάνιση: ο Αρίστεας θεωρείται νεκρός, αλλά το σώμα του δεν βρίσκεται πουθενά.

/b. Την επανεμφάνιση έπειτα από επτά χρόνια: επιστρέφει στην πόλη του και συνεχίζει τη δημιουργική του δραστηριότητα, πριν εξαφανιστεί ξανά.

/c. Τη σύνδεση με τον Απόλλωνα και τη μορφή του κορακιού: εμφανίζεται σε άλλη πόλη και αφηγείται μια παράξενη σχέση με τον θεό.

   Η αφήγηση δεν αποτελεί απλώς μια ιστορία εξαφάνισης. Συνδέει το υπερφυσικό με την ποιητική έμπνευση, τη θρησκευτική εμπειρία και την πιθανότητα μιας ύπαρξης πέρα από τα συνηθισμένα όρια της ζωής και του θανάτου.

    Ο Ηρόδοτος παρουσιάζει την ιστορία με διαφορετικούς βαθμούς βεβαιότητας. Για την πρώτη εξαφάνιση αναφέρει όσα διηγούνται οι κάτοικοι της Προκοννήσου και της Κυζίκου. Για το περιστατικό του Μεταποντίου δηλώνει ότι συγκέντρωσε και συνέκρινε πληροφορίες από δύο πόλεις.

   Αυτό έχει σημασία: ο ιστορικός δεν ισχυρίζεται ότι υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας των υπερφυσικών γεγονότων, αλλά καταγράφει παραδόσεις που θεωρούσε άξιες να διασωθούν.

   Για τον σύγχρονο αναγνώστη, η ιστορία του Αριστέα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της αρχαίας αντίληψης ότι ορισμένοι άνθρωποι μπορούσαν να έχουν ασυνήθιστες εμπειρίες, να εξαφανίζονται μυστηριωδώς και να συνδέονται με τον κόσμο των θεών.

 

4. Τα γιγάντια μυρμήγκια που φύλαγαν χρυσάφι

Πηγή: Ιστορίαι 3.102–105

   Ο Ηρόδοτος διηγείται ότι σε μια ερημική περιοχή της Ινδίας ζούσαν μυρμήγκια μεγαλύτερα από αλεπούδες, αλλά μικρότερα από σκύλους. Τα μυρμήγκια αυτά έσκαβαν υπόγειες στοές και ανέβαζαν στην επιφάνεια άμμο γεμάτη χρυσόσκονη.

   Οι Ινδοί, σύμφωνα με την αφήγηση, πήγαιναν στην έρημο με καμήλες για να συλλέξουν τη χρυσοφόρα άμμο. Έπρεπε, όμως, να δράσουν γρήγορα: τα μυρμήγκια αντιλαμβάνονταν την παρουσία τους και τους καταδίωκαν με εκπληκτική ταχύτητα.

   Οι άνθρωποι προσπαθούσαν να ξεφύγουν χρησιμοποιώντας ιδιαίτερα γρήγορες θηλυκές καμήλες, ενώ άφηναν πίσω τις πιο αργές αρσενικές.

   Τι κάνει την ιστορία παράξενη; Δεν πρόκειται ακριβώς για θεότητες ή δαίμονες, αλλά για πλάσματα που βρίσκονται στα όρια ανάμεσα στη ζωολογία και τη φαντασία. Είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ο Ηρόδοτος περιγράφει τα θαυμαστά πράγματα που υποτίθεται ότι συμβαίνουν στα μακρινά άκρα του γνωστού κόσμου.

   Κεφάλαιο 3.102 — Τα μυρμήγκια και η χρυσοφόρα άμμος

   Ἄλλοι δὲ τῶν Ἰνδῶν Κασπατύρῳ τε πόλι καὶ τῇ Πακτυϊκῇ χώρῃ εἰσὶ πρόσουροι, πρὸς ἄρκτου τε καὶ βορέω ἀνέμου κατοικημένοι τῶν ἄλλων Ἰνδῶν, οἳ Βακτρίοισι παραπλησίην ἔχουσι δίαιταν. οὗτοι καὶ μαχιμώτατοι εἰσὶ Ἰνδῶν καὶ οἱ ἐπὶ τὸν χρυσὸν στελλόμενοι εἰσὶ οὗτοι· κατὰ γὰρ τοῦτο ἐστὶ ἐρημίη διὰ τὴν ψάμμον.

   ἐν δὴ ὦν τῇ ἐρημίῃ ταύτῃ καὶ τῇ ψάμμῳ γίνονται μύρμηκες μεγάθεα ἔχοντες κυνῶν μὲν ἐλάσσονα ἀλωπέκων δὲ μέζονα· εἰσὶ γὰρ αὐτῶν καὶ παρὰ βασιλέι τῷ Περσέων ἐνθεῦτεν θηρευθέντες.

   οὗτοι ὦν οἱ μύρμηκες ποιεύμενοι οἴκησιν ὑπὸ γῆν ἀναφορέουσι τὴν ψάμμον κατά περ οἱ ἐν τοῖσι Ἕλλησι μύρμηκες κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, εἰσὶ δὲ καὶ αὐτοὶ τὸ εἶδος ὁμοιότατοι· ἡ δὲ ψάμμος ἡ ἀναφερομένη ἐστὶ χρυσῖτις.

   ἐπὶ δὴ ταύτην τὴν ψάμμον στέλλονται ἐς τὴν ἔρημον οἱ Ἰνδοί, ζευξάμενος ἕκαστος καμήλους τρεῖς, σειρηφόρον μὲν ἑκατέρωθεν ἔρσενα παρέλκειν, θήλεαν δὲ ἐς μέσον· ἐπὶ ταύτην δὴ αὐτὸς ἀναβαίνει, ἐπιτηδεύσας ὅκως ἀπὸ τέκνων ὡς νεωτάτων ἀποσπάσας ζεύξει.

   αἱ γάρ σφι κάμηλοι ἵππων οὐκ ἥσσονες ἐς ταχυτῆτα εἰσί, χωρὶς δὲ ἄχθεα δυνατώτεραι πολλὸν φέρειν.

. Μετάφραση

   Άλλοι Ινδοί κατοικούν κοντά στην πόλη Κασπατύρου και στη χώρα της Πακτυϊκής, βορειότερα από τους υπόλοιπους Ινδούς. Ο τρόπος ζωής τους μοιάζει με εκείνον των Βακτριανών. Αυτοί είναι οι πιο πολεμικοί από τους Ινδούς και από αυτούς προέρχονται όσοι ξεκινούν για την αναζήτηση του χρυσού. Στην περιοχή τους υπάρχει έρημος εξαιτίας της άμμου.

   Στην έρημο αυτή, μέσα στην αμμώδη περιοχή, υπάρχουν μυρμήγκια με μέγεθος μικρότερο από σκύλους αλλά μεγαλύτερο από αλεπούδες. Μάλιστα, ο βασιλιάς των Περσών έχει μερικά από αυτά, τα οποία έχουν αιχμαλωτιστεί στην περιοχή αυτή.

   Τα μυρμήγκια αυτά φτιάχνουν τις φωλιές τους κάτω από τη γη και βγάζουν την άμμο στην επιφάνεια, όπως ακριβώς κάνουν και τα μυρμήγκια στην Ελλάδα, με τα οποία μοιάζουν πολύ στην εμφάνιση. Η άμμος, όμως, που ανασύρουν περιέχει χρυσό.

   Για να συλλέξουν αυτή την άμμο, οι Ινδοί ξεκινούν για την έρημο. Καθένας τους ζεύει τρεις καμήλες: δύο αρσενικές στα πλάγια, που τραβούν το φορτίο, και μία θηλυκή στη μέση. Ο ίδιος ανεβαίνει στη θηλυκή καμήλα, φροντίζοντας να την έχει απομακρύνει από τα μικρά της όσο το δυνατόν πιο πρόσφατα.

   Οι καμήλες τους δεν είναι κατώτερες από τα άλογα σε ταχύτητα και, επιπλέον, έχουν πολύ μεγαλύτερη ικανότητα να μεταφέρουν φορτία.

   Κεφάλαιο 3.103 — Μια παρένθεση για τις καμήλες

   Τὸ μὲν δὴ εἶδος ὁκοῖόν τι ἔχει ἡ κάμηλος, ἐπισταμένοισι τοῖσι Ἕλλησι οὐ συγγράφω· τὸ δὲ μὴ ἐπιστέαται αὐτῆς, τοῦτο φράσω· κάμηλος ἐν τοῖσι ὀπισθίοισι σκέλεσι ἔχει τέσσερας μηροὺς καὶ γούνατα τέσσερα, τά τε αἰδοῖα διὰ τῶν ὀπισθίων σκελέων πρὸς τὴν οὐρὴν τετραμμένα.

Μετάφραση:

   Δεν θα περιγράψω στους Έλληνες την εξωτερική εμφάνιση της καμήλας, επειδή τη γνωρίζουν ήδη. Θα αναφέρω, όμως, κάτι που δεν γνωρίζουν: η καμήλα έχει στα πίσω πόδια τέσσερα οστά των μηρών και τέσσερις αρθρώσεις γονάτων, ενώ τα γεννητικά της όργανα είναι στραμμένα προς την ουρά, ανάμεσα στα πίσω πόδια.

    Κεφάλαιο 3.104 — Η κατάλληλη ώρα για τη συλλογή του χρυσού

   Οἱ δὲ δὴ Ἰνδοὶ τρόπῳ τοιούτῳ καὶ ζεύξι τοιαύτῃ χρεώμενοι ἐλαύνουσι ἐπὶ τὸν χρυσὸν λελογισμένος ὅκως καυμάτων τῶν θερμοτάτων ἐόντων ἔσονται ἐν τῇ ἁρπάγῃ· ὑπὸ γὰρ τοῦ καύματος οἱ μύρμηκες ἀφανέες γίνονται ὑπὸ γῆν.

θερμότατος δὲ ἐστὶ ὁ ἥλιος τούτοισι τοῖσι ἀνθρώποισι τὸ ἑωθινόν, οὐ κατά περ τοῖσι ἄλλοισι μεσαμβρίης, ἀλλ’ ὑπερτείλας μέχρι οὗ ἀγορῆς διαλύσιος. τοῦτον δὲ τὸν χρόνον καίει πολλῷ μᾶλλον ἢ τῇ μεσαμβρίῃ τὴν Ἑλλάδα, οὕτω ὥστ’ ἐν ὕδατι λόγος αὐτούς ἐστι βρέχεσθαι τηνικαῦτα.

μέσουσα δὲ ἡ ἡμέρη σχεδὸν παραπλησίως καίει τούς τε ἄλλους ἀνθρώπους καὶ τοὺς Ἰνδούς. ἀποκλινομένης δὲ τῆς μεσαμβρίης γίνεταί σφι ὁ ἥλιος κατά περ τοῖσι ἄλλοισι ὁ ἑωθινός, καὶ τὸ ἀπὸ τούτου ἀπιὼν ἐπὶ μᾶλλον ψύχει, ἐς ὃ ἐπὶ δυσμῇσι ἐὼν καὶ τὸ κάρτα ψύχει.

Μετάφραση:

   Οι Ινδοί, χρησιμοποιώντας αυτόν τον τρόπο μεταφοράς και αυτό το ζέψιμο των καμηλών, ξεκινούν για τον χρυσό, έχοντας υπολογίσει να πραγματοποιήσουν τη συλλογή του κατά τις πιο μεγάλες ζέστες. Γιατί εξαιτίας της υπερβολικής ζέστης τα μυρμήγκια εξαφανίζονται κάτω από τη γη.

   Για τους ανθρώπους αυτούς, ο ήλιος είναι πιο καυτός το πρωί, όχι το μεσημέρι, όπως συμβαίνει στους άλλους λαούς. Από την ανατολή του μέχρι την ώρα που διαλύεται η αγορά, καίει πολύ περισσότερο απ’ όσο καίει ο ήλιος στην Ελλάδα το μεσημέρι. Τόσο μεγάλη είναι η ζέστη, ώστε, όπως λέγεται, οι άνθρωποι εκείνη την ώρα καταβρέχονται με νερό.

   Το μεσημέρι, ο ήλιος καίει σχεδόν το ίδιο τους Ινδούς και τους άλλους ανθρώπους. Όταν περάσει το μεσημέρι, ο ήλιος γίνεται γι’ αυτούς όπως είναι ο πρωινός ήλιος για τους άλλους λαούς. Από εκείνη την ώρα και μετά, όσο προχωρά η ημέρα, η θερμοκρασία πέφτει όλο και περισσότερο, μέχρι που, όταν δύει ο ήλιος, κάνει πολύ κρύο.

   Κεφάλαιο 3.105 — Η καταδίωξη από τα γιγάντια μυρμήγκια

   Ἐπεὰν δὲ ἔλθωσι ἐς τὸν χῶρον οἱ Ἰνδοὶ ἔχοντες θυλάκια, ἐμπλήσαντες ταῦτα τῆς ψάμμου τὴν ταχίστην ἐλαύνουσι ὀπίσω· αὐτίκα γὰρ οἱ μύρμηκες ὀδμῇ, ὡς δὴ λέγεται ὑπὸ Περσέων, μαθόντες διώκουσι. εἶναι δὲ ταχυτῆτα οὐδενὶ ἑτέρῳ ὅμοιον, οὕτω ὥστε, εἰ μὴ προλαμβάνειν τοὺς Ἰνδοὺς τῆς ὁδοῦ ἐν ᾧ τοὺς μύρμηκας συλλέγεσθαι, οὐδένα ἂν σφέων ἀποσώζεσθαι.

   τοὺς μὲν νυν ἔρσενας τῶν καμήλων, εἶναι γὰρ ἥσσονας θέειν τῶν θηλέων, παραλύεσθαι ἐπελκομένους, οὐκ ὁμοῦ ἀμφοτέρους· τὰς δὲ θηλέας ἀναμιμνησκομένας τῶν ἔλιπον τέκνων ἐνδιδόναι μαλακὸν οὐδέν.

   τὸν μὲν δὴ πλέω τοῦ χρυσοῦ οὕτω οἱ Ἰνδοὶ κτῶνται, ὡς Πέρσαι φασί· ἄλλος δὲ σπανιώτερος ἐστι ἐν τῇ χώρῃ ὀρυσσόμενος.

. Μετάφραση

   Όταν οι Ινδοί φτάσουν στην περιοχή έχοντας μαζί τους σάκους, τους γεμίζουν όσο πιο γρήγορα μπορούν με την άμμο και φεύγουν αμέσως προς τα πίσω. Γιατί τα μυρμήγκια, μόλις αντιληφθούν την οσμή τους —όπως τουλάχιστον λένε οι Πέρσες—, αρχίζουν να τους καταδιώκουν.

   Η ταχύτητά τους, λέγεται, δεν συγκρίνεται με την ταχύτητα κανενός άλλου πλάσματος. Έτσι, αν οι Ινδοί δεν προλάβουν να αποκτήσουν αρκετό προβάδισμα, όσο τα μυρμήγκια βρίσκονται συγκεντρωμένα, κανένας τους δεν θα μπορούσε να σωθεί.

   Οι Ινδοί αφήνουν πίσω τους τις αρσενικές καμήλες, επειδή τρέχουν πιο αργά από τις θηλυκές. Τις αποζεύουν μία μία, καθώς αρχίζουν να μένουν πίσω, όχι και τις δύο ταυτόχρονα. Οι θηλυκές καμήλες, αντίθετα, δεν υποχωρούν καθόλου, επειδή θυμούνται τα μικρά τους που έχουν αφήσει πίσω.

   Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, αποκτούν οι Ινδοί το μεγαλύτερο μέρος του χρυσού τους, σύμφωνα με όσα λένε οι Πέρσες. Υπάρχει και χρυσός που εξορύσσεται από τη γη στη χώρα τους, αλλά είναι πιο σπάνιος.

. Ερμηνευτικά σχόλια

- «μύρμηκες μεγάθεα ἔχοντες»: «μυρμήγκια που έχουν μεγάλο μέγεθος». Ο Ηρόδοτος προσδιορίζει το μέγεθός τους συγκρίνοντάς τα με γνωστά ζώα: είναι μικρότερα από σκύλους, αλλά μεγαλύτερα από αλεπούδες.

- «ἡ ψάμμος … ἐστὶ χρυσῖτις»: «η άμμος είναι χρυσοφόρα». Η άμμος που βγάζουν τα μυρμήγκια από τις υπόγειες φωλιές τους περιέχει χρυσό. Αυτό εξηγεί γιατί οι Ινδοί διακινδυνεύουν να εισέλθουν στην έρημο.

- «ὡς δὴ λέγεται ὑπὸ Περσέων»: «όπως τουλάχιστον λένε οι Πέρσες». Η φράση είναι σημαντική, διότι ο Ηρόδοτος αποδίδει ρητά την πληροφορία σε άλλους. Δεν παρουσιάζει την καταδίωξη ως προσωπική του εμπειρία.

- «τὰς δὲ θηλέας … τῶν ἔλιπον τέκνων»: οι θηλυκές καμήλες συνεχίζουν να τρέχουν επειδή θυμούνται τα μικρά που άφησαν πίσω. Η λεπτομέρεια εξηγεί πώς οι άνθρωποι καταφέρνουν να ξεφύγουν από τα μυρμήγκια.

. Γιατί είναι παράξενη αυτή η αφήγηση;

Η ιστορία συνδυάζει τρία στοιχεία που κάνουν την περιγραφή σχεδόν μυθική:

/a. Τεράστια μυρμήγκια, με μέγεθος μεγαλύτερο από εκείνο συνηθισμένων ζώων.

/b. Χρυσός που βρίσκεται στην άμμο την οποία ανασύρουν τα μυρμήγκια από τις φωλιές τους.

/c. Μια επικίνδυνη αποστολή συλλογής, κατά την οποία οι άνθρωποι πρέπει να ξεφύγουν από την καταδίωξη των πλασμάτων.

   Η αφήγηση δεν περιλαμβάνει θεό ή δαίμονα, όπως οι προηγούμενες ιστορίες, αλλά ένα υποτιθέμενο ζωικό είδος με εξαιρετικές ιδιότητες. Γι’ αυτό εντάσσεται στις παράξενες και θαυμαστές διηγήσεις του Ηροδότου για τις μακρινές περιοχές της οικουμένης.

   Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του χωρίου είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Ηρόδοτος συνδυάζει μια παράδοξη ιστορία με συγκεκριμένες πληροφορίες για την οικονομία και τη γεωγραφία μιας μακρινής χώρας. Ο χρυσός, η έρημος, οι καμήλες και η συλλογή της άμμου σχηματίζουν ένα συνεκτικό αφήγημα, ακόμη κι αν η ύπαρξη μυρμηγκιών αυτού του μεγέθους μοιάζει απίθανη.

   Ο ίδιος ο Ηρόδοτος, πάντως, διατηρεί μια κρίσιμη απόσταση από την ιστορία, αποδίδοντας την πληροφορία για την καταδίωξη στους Πέρσες. Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεθόδου του: καταγράφει όσα ακούει, ενώ παράλληλα αφήνει στον αναγνώστη περιθώριο να αναρωτηθεί για την αξιοπιστία τους.

 

5. Τα φτερωτά φίδια που φύλαγαν τα δέντρα του λιβανιού

Πηγή: Ιστορίαι 3.107–109

   Στην Αραβία, όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος, τα δέντρα που παρήγαν λιβάνι φυλάσσονταν από μικρά φτερωτά φίδια με ποικίλα χρώματα. Τα φίδια συγκεντρώνονταν σε μεγάλους αριθμούς γύρω από τα δέντρα και εμπόδιζαν τους ανθρώπους να συλλέξουν το πολύτιμο αρωματικό προϊόν.

   Οι Άραβες, σύμφωνα με τον ιστορικό, μπορούσαν να τα απομακρύνουν μόνο με τον καπνό της στύρακα, μιας αρωματικής ρητίνης.

   Η αφήγηση γίνεται ακόμη πιο παράδοξη όταν ο Ηρόδοτος περιγράφει τον τρόπο αναπαραγωγής αυτών των φιδιών: το θηλυκό σκοτώνει το αρσενικό κατά τη σύζευξη, αλλά τα μικρά, πριν ακόμη γεννηθούν, κατατρώγουν το σώμα της μητέρας τους για να βγουν στον κόσμο.

   Εδώ η φύση παρουσιάζεται ως ένας χώρος γεμάτος παράδοξα και τρομακτικές αντιστροφές των συνηθισμένων βιολογικών κανόνων.

. Πρωτότυπο κείμενο Ηρόδοτος, Ιστορίαι 3.107–109

Πρωτότυπο: Κεφάλαιο 3.107 — Τα φτερωτά φίδια και τα δέντρα του λιβανιού

   Πρὸς δ’ αὖ μεσαμβρίης ἐσχάτη Ἀραβίη τῶν οἰκεομενέων χωρέων ἐστί· ἐν δὲ ταύτῃ λιβανωτός τε ἐστὶ μούνῃ χωρέων πασέων φυόμενος καὶ σμύρνη καὶ κασίη καὶ κινάμωμον καὶ λήδανον. Ταῦτα πάντα πλὴν τῆς σμύρνης δυσπετέως κτῶνται οἱ Ἀράβιοι.

   Τὸν μέν γε λιβανωτὸν συλλέγουσι τὴν στύρακα θυμιῶντες, τὴν ἐς Ἕλληνας Φοίνικες ἐξάγουσι· ταύτην θυμιῶντες λαμβάνουσι· τὰ γὰρ δένδρεα ταῦτα τὰ λιβανωτοφόρα ὄφιες ὑπόπτεροι, μικροὶ τὰ μεγάθεα, ποικίλοι τὰ εἴδεα, φυλάσσουσι πλήθεϊ πολλοὶ περὶ δένδρον ἕκαστον, οὗτοι οἵ περ ἐπ’ Αἴγυπτον ἐπιστρατεύονται.

   Οὐδενὶ δὲ ἄλλῳ ἀπελαύνονται ἀπὸ τῶν δενδρέων ἢ τῆς στύρακος τῷ καπνῷ.

Μετάφραση: Κεφάλαιο 3.107 — Τα φίδια που φύλαγαν τα δέντρα του λιβανιού

   Στα νότια, στο άκρο των κατοικημένων περιοχών, βρίσκεται η Αραβία. Σε αυτήν, και μόνο σε αυτήν από όλες τις χώρες, φυτρώνουν το λιβάνι, η σμύρνα, η κασία, η κανέλα και το λάδανο. Όλα αυτά τα προϊόντα οι Άραβες τα αποκτούν με δυσκολία, εκτός από τη σμύρνα.

Το λιβάνι, ειδικότερα, το συλλέγουν καίγοντας στύρακα, τον οποίο οι Φοίνικες μεταφέρουν στην Ελλάδα. Το καίνε και με τον καπνό του καταφέρνουν να συλλέξουν το λιβάνι.

   Γιατί τα δέντρα που παράγουν λιβάνι φυλάσσονται από φτερωτά φίδια, μικρά σε μέγεθος και με ποικιλία χρωμάτων και μορφών. Πολλά από αυτά περιβάλλουν κάθε δέντρο. Είναι τα ίδια φίδια που εκστρατεύουν εναντίον της Αιγύπτου.

   Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να τα απομακρύνει κανείς από τα δέντρα, παρά μόνο με τον καπνό της στύρακα.

Πρωτότυπο: Κεφάλαιο 3.108 — Η αναπαραγωγή των φιδιών και η θεία πρόνοια

   Λέγουσι δὲ καὶ τόδε Ἀράβιοι, ὡς πᾶσα ἂν γῆ ἐπίμπλατο τῶν ὀφίων τούτων, εἰ μὴ γίνεσθαι κατ’ αὐτοὺς οἷόν τι κατὰ τὰς ἐχίδνας ἠπιστάμην γίνεσθαι.

   Καί κως τοῦ θείου ἡ προνοίη, ὥσπερ καὶ οἰκός ἐστι, ἐοῦσα σοφή, ὅσα μὲν ψυχήν τε δειλὰ καὶ ἐδώδιμα, ταῦτα μὲν πάντα πολύγονα πεποίηκε, ἵνα μὴ ἐπιλίπῃ κατεσθιόμενα, ὅσα δὲ σχέτλια καὶ ἀνιηρά, ὀλιγόγονα.

   Τοῦτο μέν, ὅτι ὁ λαγὸς ὑπὸ παντὸς θηρεύεται θηρίου καὶ ὄρνιθος καὶ ἀνθρώπου, οὕτω δή τι πολύγονον ἐστί· ἐπικυΐσκεται μοῦνον πάντων θηρίων, καὶ τὸ μὲν δασὺ τῶν τέκνων ἐν τῇ γαστρὶ τὸ δὲ ψιλόν, τὸ δὲ ἄρτι ἐν τῇσι μήτρῃσι πλάσσεται, τὸ δὲ ἀναιρέεται.

   Τοῦτο μὲν δὴ τοιοῦτό ἐστι· ἡ δὲ δὴ λέαινα, ἐὸν ἰσχυρότατον καὶ θρασύτατον, ἅπαξ ἐν τῷ βίῳ τίκτει ἕν· τίκτουσα γὰρ συνεκβάλλει τῷ τέκνῳ τὰς μήτρας.

   Τὸ δὲ αἴτιον τούτου τόδε ἐστί· ἐπεὰν ὁ σκύμνος ἐν τῇ μητρὶ ἐὼν ἄρχηται διακινεόμενος, ὁ δὲ ἔχων ὄνυχας θηρίων πολλὸν πάντων ὀξυτάτους ἀμύσσει τὰς μήτρας, αὐξόμενός τε δὴ πολλῷ μᾶλλον ἐπικνέεται καταγράφων· πέλας τε δὴ ὁ τόκος ἐστὶ καὶ τὸ παράπαν λείπεται αὐτέων ὑγιὲς οὐδέν.

Μετάφραση: Κεφάλαιο 3.108 — Η θεία πρόνοια και η αναπαραγωγή των ζώων

   Οι Άραβες διηγούνται επίσης το εξής: ολόκληρη η γη θα είχε γεμίσει με αυτά τα φίδια, αν δεν συνέβαινε σε αυτά κάτι παρόμοιο με ό,τι, όπως έχω μάθει, συμβαίνει στις έχιδνες.

   Η θεία πρόνοια, λοιπόν, που είναι σοφή, όπως είναι φυσικό, έχει φροντίσει ώστε τα ζώα που είναι δειλά και χρησιμεύουν ως τροφή να γεννούν πολλά μικρά, για να μην εξαφανίζονται καθώς κατασπαράσσονται. Αντίθετα, όσα είναι επικίνδυνα και προκαλούν συμφορές γεννούν λίγα.

   Για παράδειγμα, ο λαγός, επειδή τον κυνηγούν όλα σχεδόν τα ζώα, τα πτηνά και οι άνθρωποι, είναι εξαιρετικά πολύτεκνος. Είναι μάλιστα το μόνο από τα ζώα που κυοφορεί ταυτόχρονα μικρά σε διαφορετικά στάδια ανάπτυξης: άλλα έχουν ήδη τρίχωμα μέσα στην κοιλιά της μητέρας τους, άλλα δεν έχουν ακόμη τρίχωμα, άλλα μόλις σχηματίζονται στη μήτρα και άλλα μόλις συλλαμβάνονται.

   Αυτή είναι η περίπτωση του λαγού. Η λέαινα, αντίθετα, παρόλο που είναι το ισχυρότερο και το πιο τολμηρό ζώο, γεννά μόνο μία φορά στη ζωή της και μόνο ένα μικρό. Γιατί, όταν γεννά, αποβάλλει μαζί με το μικρό και τη μήτρα της.

   Η αιτία, σύμφωνα με την αφήγηση, είναι η εξής: όταν το λιονταράκι αρχίζει να κινείται μέσα στη μητέρα του, με τα νύχια του, που είναι πολύ πιο αιχμηρά από εκείνα όλων των άλλων ζώων, τραυματίζει τη μήτρα. Καθώς μεγαλώνει, την πληγώνει ακόμη περισσότερο, ώσπου πλησιάζει η ώρα του τοκετού και δεν απομένει τίποτε υγιές από αυτήν.

Πρωτότυπο: Κεφάλαιο 3.109 — Η παράξενη γέννηση των φτερωτών φιδιών

   Ὣς δὲ καὶ οἱ ἔχιδναί τε καὶ οἱ ἐν Ἀραβίοισι ὑπόπτεροι ὄφιες εἰ ἐγίνοντο ὡς ἡ φύσις αὐτοῖσι ὑπάρχει, οὐκ ἂν ἦν βιώσιμα ἀνθρώποισι· νῦν δ’ ἐπεὰν θορνύωνται κατὰ ζεύγεα καὶ ἐν αὐτῇ ᾖ ὁ ἔρσην τῇ ἐκποιήσι, ἀπιεμένου αὐτοῦ τὴν γονὴν ἡ θήλεα ἅπτεται τῆς δειρῆς, καὶ ἐμφῦσα οὐκ ἀνίει πρὶν ἂν διαφάγῃ.

   Ὁ μὲν δὴ ἔρσην ἀποθνήσκει τρόπῳ τῷ εἰρημένῳ, ἡ δὲ θήλεα τίσιν τοιήνδε ἀποτίνει τῷ ἔρσενι· τῷ γονέϊ τιμωρέοντα ἔτι ἐν τῇ γαστρὶ ἐόντα τὰ τέκνα διεσθίει τὴν μητέρα, διαφαγόντα δὲ τὴν νηδὺν αὐτῆς οὕτω τὴν ἔκδυσιν ποιέεται.

   Οἱ δὲ ἄλλοι ὄφιες ἐόντες ἀνθρώπων οὐ δηλήμονες τίκτουσί τε ᾠὰ καὶ ἐκλέπουσι πολλόν τι χρῆμα τῶν τέκνων. Αἱ μὲν νυν ἔχιδναι κατὰ πᾶσαν τὴν γῆν εἰσί, οἱ δὲ ὑπόπτεροι ὄφιες ἀθρόοι εἰσὶ ἐν τῇ Ἀραβίῃ καὶ οὐδαμῇ ἄλλῃ· κατὰ τοῦτο δοκέουσι πολλοὶ εἶναι.

Μετάφραση: Κεφάλαιο 3.109 — Η θανατηφόρα σύζευξη των φτερωτών φιδιών

   Το ίδιο συμβαίνει και με τις έχιδνες και τα φτερωτά φίδια της Αραβίας. Αν αναπαράγονταν με τον συνηθισμένο τρόπο που αντιστοιχεί στη φύση τους, η ζωή των ανθρώπων θα ήταν αδύνατη εξαιτίας του τεράστιου αριθμού τους.

   Όταν, όμως, ζευγαρώνουν, λέγεται ότι, την ώρα που το αρσενικό εκκρίνει το σπέρμα του, το θηλυκό αρπάζει τον λαιμό του, τον δαγκώνει και δεν τον αφήνει μέχρι να τον κατασπαράξει.

   Έτσι πεθαίνει το αρσενικό, με τον τρόπο που περιγράφηκε. Το θηλυκό, όμως, πληρώνει με τη σειρά του το τίμημα απέναντί του: τα μικρά, ενώ βρίσκονται ακόμη μέσα στην κοιλιά της μητέρας τους, εκδικούνται για τον πατέρα τους και κατασπαράζουν τη μητέρα τους. Αφού φάνε ολόκληρη την κοιλιά της, βγαίνουν στον κόσμο.

    Τα υπόλοιπα φίδια, που δεν είναι επικίνδυνα για τους ανθρώπους, γεννούν αυγά και αποκτούν μεγάλο αριθμό μικρών. Οι έχιδνες υπάρχουν σε ολόκληρη τη γη, ενώ τα φτερωτά φίδια βρίσκονται συγκεντρωμένα μόνο στην Αραβία και πουθενά αλλού. Γι’ αυτό, φαίνεται να είναι τόσο πολυάριθμα.

. Ερμηνευτικά σχόλια

- «ὄφιες ὑπόπτεροι»: σημαίνει «φτερωτά φίδια». Πρόκειται για πλάσματα της αραβικής παράδοσης, τα οποία ο Ηρόδοτος παρουσιάζει ως πραγματικούς κατοίκους μιας μακρινής περιοχής. Δεν τα περιγράφει απλώς ως τέρατα, αλλά τα εντάσσει σε μια αφήγηση για τη συλλογή πολύτιμων αρωματικών ουσιών.

- «φυλάσσουσι πλήθεϊ πολλοί περὶ δένδρον ἕκαστον»: «πολλά φυλάσσουν κάθε δέντρο». Τα φίδια περιβάλλουν τα δέντρα του λιβανιού και εμποδίζουν τους ανθρώπους να συλλέξουν τη ρητίνη. Η παρουσία τους εξηγεί, μέσα στην αφήγηση, γιατί η απόκτηση του λιβανιού είναι δύσκολη.

- «τῆς στύρακος τῷ καπνῷ»: «με τον καπνό της στύρακας». Η στύραξ είναι αρωματική ρητίνη. Ο καπνός της παρουσιάζεται ως το μοναδικό μέσο για να απομακρυνθούν τα φίδια από τα δέντρα.

- «τοῦ θείου ἡ προνοίη»: «η πρόνοια του θείου». Στο τρίτο κεφάλαιο ο Ηρόδοτος περνά από την περιγραφή των φιδιών σε μια ευρύτερη σκέψη για τη σοφία της φύσης και τη θεϊκή τάξη. Προσπαθεί να εξηγήσει γιατί τα επικίνδυνα ζώα δεν πολλαπλασιάζονται απεριόριστα.

- «τῷ γονέϊ τιμωρέοντα»: «εκδικούμενα για τον πατέρα». Η περιγραφή των μικρών φιδιών που κατασπαράζουν τη μητέρα τους αποτελεί μια ιδιαίτερα σκοτεινή και παράδοξη λεπτομέρεια της αφήγησης.

. Γιατί θεωρείται υπερφυσική αφήγηση;

   Η ιστορία των φτερωτών φιδιών συνδυάζει τρία στοιχεία:

/a.Παράξενα πλάσματα: φίδια με φτερά, ποικιλία χρωμάτων και ιδιαίτερη συμπεριφορά.

/b.Ένα πολύτιμο φυσικό προϊόν: τα δέντρα του λιβανιού, τα οποία προστατεύονται από αυτά τα πλάσματα.

/c.Μια ανατριχιαστική ιστορία αναπαραγωγής: το αρσενικό κατασπαράσσεται από το θηλυκό και τα μικρά σκοτώνουν τη μητέρα τους.

   Σε αντίθεση με την εμφάνιση του Πανός ή τη γιγάντια μορφή στη μάχη του Μαραθώνα, εδώ το υπερφυσικό δεν εμφανίζεται ως θεϊκή παρέμβαση σε ανθρώπινα γεγονότα. Παρουσιάζεται ως μέρος της ίδιας της φύσης, σε μια μακρινή και ελάχιστα γνωστή περιοχή του κόσμου.

   Στα κεφάλαια 3.107–109 ο Ηρόδοτος συνδέει τη γεωγραφική περιγραφή της Αραβίας με μια παράδοση για φτερωτά φίδια που φυλάσσουν πολύτιμα δέντρα. Στη συνέχεια, επιχειρεί να εξηγήσει την υποτιθέμενη αφθονία τους μέσα από μια ιστορία αναπαραγωγής και από τη θεωρία του για τη θεία πρόνοια.

   Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ηρόδοτος αναφέρει ρητά πως ορισμένες πληροφορίες προέρχονται από τους Άραβες. Επομένως, δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται  αυτές οι περιγραφές ως σύγχρονες επιστημονικές παρατηρήσεις, αλλά ως μαρτυρίες αρχαίων παραδόσεων για το άγνωστο και το θαυμαστό.

 

6. Τα γιγάντια πτηνά που έκρυβαν την κανέλα σε απόκρημνες φωλιές

Πηγή: Ιστορίαι 3.111

    Ο Ηρόδοτος μεταφέρει μια ακόμη απίστευτη αραβική παράδοση. Κανείς, υποτίθεται, δεν γνώριζε με βεβαιότητα από πού προερχόταν η κανέλα. Σύμφωνα με μία εκδοχή, τεράστια πτηνά μετέφεραν τα ξυλάκια της κανέλας στις φωλιές τους, οι οποίες βρίσκονταν πάνω σε απόκρημνους βράχους.

   Επειδή οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να σκαρφαλώσουν στα σημεία αυτά, χρησιμοποιούσαν ένα τέχνασμα: άφηναν μεγάλα κομμάτια κρέατος κοντά στις φωλιές. Τα πτηνά τα μετέφεραν στις φωλιές, οι οποίες δεν άντεχαν το βάρος και κατέρρεαν. Έτσι οι άνθρωποι μπορούσαν να συλλέξουν την κανέλα.

   Η ιστορία συνδυάζει μυθικά πλάσματα, ανεξερεύνητες περιοχές και μια προσπάθεια εξήγησης της προέλευσης ενός πολύτιμου εμπορικού αγαθού.

. Πρωτότυπο κείμενο: Ηρόδοτος, Ιστορίαι 3.111

   Τὸ δὲ δὴ κινάμωμον ἔτι τούτων θωμαστότερον συλλέγουσι. Ὅκου μὲν γὰρ γίνεται καὶ ἥτις μιν γῆ ἡ τρέφουσά ἐστι, οὐκ ἔχουσι εἰπεῖν, πλὴν ὅτι λόγῳ οἰκότι χρεώμενοι ἐν τοῖσδε χωρίοισι φασί τινες αὐτὸ φύεσθαι ἐν τοῖσι ὁ Διόνυσος ἐτράφη.

   Ὄρνιθας δὲ λέγουσι μεγάλας φορέειν ταῦτα τὰ κάρφεα τὰ ἡμεῖς ἀπὸ Φοινίκων μαθόντες κινάμωμον καλέομεν, φορέειν δὲ τὰς ὄρνιθας ἐς νεοσσιὰς προσπεπλασμένας ἐκ πηλοῦ πρὸς ἀποκρήμνοισι ὄρεσι, ἔνθα πρόσβασιν ἀνθρώπῳ οὐδεμίαν εἶναι.

   Πρὸς ὦν δὴ ταῦτα τοὺς Ἀραβίους σοφίζεσθαι τάδε, βοῶν τε καὶ ὄνων τῶν ἀπογινομένων καὶ τῶν ἄλλων ὑποζυγίων τὰ μέλεα διαταμόντας ὡς μέγιστα κομίζειν ἐς ταῦτα τὰ χωρία καί σφεα θέντας ἀγχόου τῶν νεοσσιέων ἀπαλλάσσεσθαι ἑκὰς αὐτέων· τὰς δὲ ὄρνιθας καταπετομένας αὐτίκα τὰ μέλεα τῶν ὑποζυγίων ἀναφορέειν ἐπὶ τὰς νεοσσιάς, τὰς δὲ οὐ δυναμένας ἴσχειν καταρρήγνυσθαι ἐπὶ γῆν, τοὺς δὲ ἐπιόντας συλλέγειν.

   Οὕτω μὲν τὸ κινάμωμον συλλέγεται, συλλεγόμενον δὲ ἐκ τούτων ἀπικνέεται ἐς τὰς ἄλλας χώρας.

. Μετάφραση

   Την κανέλα τη συλλέγουν με τρόπο ακόμη πιο θαυμαστό από τους προηγούμενους. Δεν μπορούν να πουν από πού προέρχεται ούτε ποια είναι η χώρα που την παράγει. Ορισμένοι, ωστόσο, βασιζόμενοι σε μια εύλογη διήγηση, υποστηρίζουν ότι φυτρώνει στις περιοχές όπου ανατράφηκε ο θεός Διόνυσος.

   Λένε, επίσης, ότι μεγάλα πτηνά μεταφέρουν αυτά τα ξερά κομμάτια ξύλου, τα οποία εμείς, μαθαίνοντας την ονομασία από τους Φοίνικες, αποκαλούμε κιννάμωμον, δηλαδή κανέλα. Τα πτηνά τα μεταφέρουν στις φωλιές τους, τις οποίες κατασκευάζουν από πηλό και στερεώνουν στις απόκρημνες πλευρές των βουνών, εκεί όπου κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να ανεβεί.

   Για να αντιμετωπίσουν αυτή τη δυσκολία, οι Άραβες επινοούν το εξής τέχνασμα: τεμαχίζουν σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερα κομμάτια τα σώματα των βοδιών, των γαϊδουριών και των άλλων υποζυγίων που έχουν ψοφήσει και τα μεταφέρουν σε εκείνες τις περιοχές.     Αφού τα τοποθετήσουν κοντά στις φωλιές, απομακρύνονται σε μεγάλη απόσταση.

    Τα πτηνά τότε κατεβαίνουν πετώντας, αρπάζουν τα κομμάτια από τα σώματα των υποζυγίων και τα μεταφέρουν στις φωλιές τους. Οι φωλιές, όμως, δεν μπορούν να αντέξουν το βάρος, γκρεμίζονται και πέφτουν στο έδαφος. Τότε οι άνθρωποι πλησιάζουν και συλλέγουν την κανέλα.

   Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, συλλέγεται η κανέλα και από αυτή τη χώρα μεταφέρεται στις υπόλοιπες χώρες του κόσμου.

. Ερμηνευτικά σχόλια

- «θωμαστότερον»: «ακόμη πιο θαυμαστό» ή «πιο παράξενο». Με αυτή τη λέξη ο Ηρόδοτος συνδέει την ιστορία με τις προηγούμενες περιγραφές ασυνήθιστων τρόπων συλλογής αρωματικών ουσιών στην Αραβία.

- «ὁ Διόνυσος ἐτράφη»: «εκεί όπου ανατράφηκε ο Διόνυσος». Η αναφορά στον θεό Διόνυσο τοποθετεί την προέλευση της κανέλας σε έναν τόπο που συνδέεται με τη μυθολογική παράδοση.

- «Ὄρνιθας … μεγάλας»: «μεγάλα πτηνά». Ο Ηρόδοτος δεν προσδιορίζει το είδος τους ούτε αναφέρει ότι είναι θεότητες ή μυθικά τέρατα. Το παράξενο στοιχείο είναι η συμπεριφορά τους και ο ρόλος τους στην ιστορία της κανέλας.

- «νεοσσιὰς προσπεπλασμένας ἐκ πηλοῦ»: «φωλιές κατασκευασμένες από πηλό». Οι φωλιές βρίσκονται σε απόκρημνες βραχώδεις πλαγιές, απρόσιτες στους ανθρώπους.

- «σοφίζεσθαι»: εδώ σημαίνει «επινοούν ένα τέχνασμα». Οι Άραβες δεν αντιμετωπίζουν τα πτηνά με τη βία, αλλά εκμεταλλεύονται το βάρος που προσθέτουν στις φωλιές τους, ώστε αυτές να καταρρεύσουν.

. Γιατί θεωρείται παράξενη αφήγηση;

Η ιστορία συνδυάζει τρία ιδιαίτερα στοιχεία:

/a.Άγνωστη προέλευση: ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι άνθρωποι δεν γνώριζαν με βεβαιότητα από ποια χώρα προερχόταν η κανέλα.

/b.Απρόσιτες φωλιές: τα πτηνά μεταφέρουν την κανέλα σε φωλιές στερεωμένες σε απόκρημνους βράχους, όπου οι άνθρωποι δεν μπορούν να φτάσουν.

/c.Ένα ευφυές τέχνασμα: οι Άραβες χρησιμοποιούν μεγάλα κομμάτια κρέατος για να προκαλέσουν την κατάρρευση των φωλιών και να συλλέξουν το πολύτιμο προϊόν.

   Η αφήγηση διαφέρει από τις προηγούμενες ιστορίες για τον Πάνα, τον Αριστέα ή τα φτερωτά φίδια. Εδώ δεν έχουμε άμεση θεϊκή εμφάνιση ούτε περιγραφή ενός πλάσματος που επιτίθεται στους ανθρώπους. Έχουμε μια θαυμαστή διήγηση που επιχειρεί να εξηγήσει πώς αποκτάται ένα πολύτιμο εμπορικό αγαθό.

    Στο Ιστορίαι 3.111 ο Ηρόδοτος καταγράφει μια παράδοση που συνδέει τη συλλογή της κανέλας με μεγάλα πτηνά και τις απρόσιτες φωλιές τους. Η αφήγηση δείχνει πώς οι αρχαίοι Έλληνες προσπαθούσαν να εξηγήσουν την προέλευση εξωτικών προϊόντων, όταν δεν γνώριζαν άμεσα τις χώρες από τις οποίες προέρχονταν.

    Είναι σημαντικό ότι ο ίδιος ο Ηρόδοτος χρησιμοποιεί εκφράσεις όπως «λένε» και «ορισμένοι υποστηρίζουν». Έτσι, παρουσιάζει την ιστορία ως πληροφορία που κυκλοφορούσε στην εποχή του και όχι ως γεγονός που είχε επιβεβαιώσει προσωπικά.

   Η ιστορία των μεγάλων πτηνών δεν πρέπει να διαβαστεί ως κυριολεκτική επιστημονική περιγραφή, αλλά ως μαρτυρία της αρχαίας φαντασίας και των εμπορικών παραδόσεων γύρω από τα πολύτιμα αρωματικά προϊόντα της Ανατολής.

 

Τι μας αποκαλύπτουν αυτές οι αφηγήσεις;

   Οι ιστορίες του Ηροδότου μπορούν να χωριστούν σε τρεις βασικές κατηγορίες:

Θεϊκές εμφανίσεις: όπως η συνάντηση του Φειδιππίδη με τον Πάνα, όπου η θεότητα παρεμβαίνει στην ανθρώπινη ιστορία.

Παραφυσικά φαινόμενα: όπως η ανεξήγητη τύφλωση του Επιζήλου και οι μυστηριώδεις εξαφανίσεις του Αρίστεα.

Θαυμαστά πλάσματα και μακρινές χώρες: όπως τα γιγάντια μυρμήγκια, τα φτερωτά φίδια και τα τεράστια πτηνά.

   Το σημαντικό είναι ότι ο Ηρόδοτος δεν αφηγείται όλες αυτές τις ιστορίες με τον ίδιο τρόπο. Άλλοτε αναφέρει μια προσωπική μαρτυρία, άλλοτε μεταφέρει όσα λένε συγκεκριμένοι λαοί και άλλοτε παρουσιάζει περισσότερες από μία εκδοχές ενός γεγονότος.

   Έτσι, οι Ιστορίες του αποτελούν όχι μόνο έργο ιστοριογραφίας, αλλά και πολύτιμη μαρτυρία για τις αρχαίες δοξασίες, τη λαϊκή φαντασία και την αντίληψη του υπερφυσικού στον αρχαίο κόσμο.

 

 

πιθανές επιστημονικές εξηγήσεις για τα υπερφυσικά όντα στον Ηρόδοτο

   Υπάρχουν επιστημονικές εξηγήσεις για τα υπερφυσικά όντα του Ηροδότου;

   Ναι. Για ορισμένες από τις παράξενες αφηγήσεις του Ηροδότου υπάρχουν εύλογες βιολογικές, γεωλογικές ή εθνοζωολογικές ερμηνείες. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχουν επιβεβαιωθεί όλα τα περιστατικά που περιγράφει. Σε αρκετές περιπτώσεις, η επιστήμη μπορεί να εξηγήσει πώς γεννήθηκε μια παράδοση, χωρίς να αποδεικνύει ότι συνέβη ακριβώς ό,τι αφηγείται ο αρχαίος ιστορικός.

Αξίζει να διακρίνουμε τρία πράγματα:

/-Πραγματικό ζώο με υπερβολική περιγραφή:

ένα υπαρκτό είδος μπορεί να αποκτήσει μυθικές διαστάσεις μέσα από διηγήσεις ταξιδιωτών.

/-Παρερμηνεία ενός φυσικού φαινομένου:

μια ασυνήθιστη γεωλογική ή βιολογική παρατήρηση μπορεί να οδηγήσει σε φανταστική εξήγηση.

/-Μύθος χωρίς επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση:

μια αφήγηση μπορεί να αποτελεί μέρος της λαϊκής παράδοσης, χωρίς να έχει βρεθεί φυσικό φαινόμενο που να την εξηγεί ικανοποιητικά.

 

1. Τα γιγάντια μυρμήγκια που φύλαγαν χρυσάφι

Ηρόδοτος 3.102–105

Εύλογη επιστημονική εξήγηση

Πιθανή ταύτιση: μαρμότες και άλλα ζώα που σκάβουν στο έδαφος.

   Μία από τις γνωστότερες επιστημονικές ερμηνείες είναι ότι τα «μυρμήγκια» του Ηροδότου ίσως ήταν μαρμότες, μεγάλα τρωκτικά που ανοίγουν υπόγειες στοές στις ορεινές περιοχές της κεντρικής Ασίας. Η εξήγηση αυτή έχει προταθεί στη σχετική φιλολογική βιβλιογραφία.

Πώς εξηγείται η ιστορία;

   Οι μαρμότες σκάβουν το έδαφος και αποθέτουν χώμα γύρω από τις φωλιές τους.

   Αν ζουν σε περιοχές με χρυσοφόρα ιζήματα, το χώμα που ανασκάπτουν μπορεί να περιέχει μικροσκοπικά σωματίδια χρυσού.

   Η παρατήρηση ζώων που ανασκάπτουν χρυσοφόρο έδαφος θα μπορούσε να μετατραπεί, μέσω της προφορικής παράδοσης, σε ιστορία για τεράστια μυρμήγκια που εξορύσσουν χρυσό.

   Ορισμένες ιστορικές μελέτες συνδέουν την αφήγηση με τη χρυσοφόρα άμμο του Λαντάκ, στο σημερινό βορειοδυτικό τμήμα της Ινδικής υποηπείρου.

   Τι δεν έχει αποδειχθεί: Δεν υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση για μυρμήγκια στο μέγεθος αλεπούς που συλλέγουν χρυσό και καταδιώκουν ανθρώπους με την ταχύτητα που περιγράφει ο Ηρόδοτος.

   Η εξήγηση με τις μαρμότες είναι ενδιαφέρουσα και εύλογη, αλλά παραμένει υπόθεση και όχι οριστική ταυτοποίηση.

 

2. Τα φτερωτά φίδια της Αραβίας

Ηρόδοτος 3.107–109

Υπάρχει πραγματικό ανάλογο

Πιθανή αναλογία: τα λεγόμενα ιπτάμενα φίδια του γένους Chrysopelea.

   Η σύγχρονη βιολογία γνωρίζει φίδια που μπορούν να αιωρούνται και να γλιστρούν στον αέρα, χωρίς να έχουν φτερά. Το σώμα τους πλαταίνει όταν πηδούν από ένα κλαδί, επιτρέποντάς τους να ελέγχουν την πορεία τους.

Πώς εξηγείται η ιστορία;

   Ένα φίδι που πέφτει ή γλιστρά από ψηλά μπορεί, από μακριά, να δώσει την εντύπωση ότι πετά. Ορισμένα είδη φιδιών έχουν εντυπωσιακά χρώματα, ενώ πολλά ζουν σε δέντρα και κινούνται ανάμεσα στα κλαδιά.

   Η διήγηση μπορεί να συνδύασε πραγματικές παρατηρήσεις φιδιών με φανταστικά στοιχεία.

   Ωστόσο, τα γνωστά ιπτάμενα φίδια ζουν κυρίως στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία. Δεν διαθέτουμε στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι τα συγκεκριμένα ζώα ήταν εκείνα που περιγράφει ο Ηρόδοτος στην Αραβία.

Και τι γίνεται με την αναπαραγωγή τους;

   Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι το θηλυκό κατασπαράζει το αρσενικό κατά το ζευγάρωμα και ότι τα μικρά τρώνε τη μητέρα τους από μέσα. Αυτή η περιγραφή δεν συμφωνεί με τη γνωστή βιολογία των φιδιών. Ορισμένα φίδια γεννούν ζωντανά μικρά αντί να αποθέτουν αυγά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τα μικρά κατασπαράζουν τη μητέρα τους. Δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη για τον αναπαραγωγικό κύκλο που περιγράφεται στο κείμενο.

   Άρα, εδώ έχουμε ένα πραγματικό βιολογικό φαινόμενο —την ολίσθηση φιδιών στον αέρα— που θα μπορούσε να έχει συμβάλει στη δημιουργία μιας υπερβολικής αφήγησης, αλλά όχι επιβεβαίωση της ιστορίας του Ηροδότου.

 

3. Τα γιγάντια πτηνά που μετέφεραν την κανέλα στις φωλιές τους

Ηρόδοτος 3.111

Χωρίς επιβεβαίωση της αφήγησης

Το πραγματικό στοιχείο: η κανέλα και το αρχαίο εμπόριό της.

   Η κανέλα προέρχεται από τον φλοιό φυτών του γένους Cinnamomum, τα οποία απαντούν στη Νότια, Νοτιοανατολική και Ανατολική Ασία. Η ιστορία των γιγάντιων πτηνών δεν αποτελεί επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο συλλογής της.

  Η πιο πιθανή εξήγηση δεν είναι ότι υπήρχαν άγνωστα γιγάντια πτηνά, αλλά ότι η ιστορία σχετίζεται με την άγνοια των Ελλήνων για τις μακρινές περιοχές παραγωγής των αρωματικών προϊόντων και με τις εμπορικές διαδρομές που τα έφερναν στη Μεσόγειο.

   Τα πολύτιμα μπαχαρικά μεταφέρονταν μέσα από περίπλοκα δίκτυα εμπορίου. Οι έμποροι ή οι μεσάζοντες μπορούσαν να αποκρύπτουν την πραγματική προέλευση και τις λεπτομέρειες της παραγωγής τους. Σε τέτοιες συνθήκες, μια ιστορία για απρόσιτες φωλιές και τεράστια πτηνά μπορούσε να εξηγήσει παραστατικά γιατί ένα προϊόν ήταν σπάνιο και δύσκολο να αποκτηθεί.

Αυτό, πάντως, είναι ιστορική ερμηνεία της παράδοσης, όχι αποδεδειγμένη προέλευση του συγκεκριμένου μύθου.

   Επίσης, η βιολογία γνωρίζει μεγάλα αρπακτικά πτηνά που μεταφέρουν τροφή στις φωλιές τους. Δεν υπάρχει όμως ένδειξη ότι κάποιο τέτοιο είδος κατασκεύαζε φωλιές από κανέλα ή ότι οι φωλιές του κατέρρεαν με τον τρόπο που περιγράφει ο Ηρόδοτος.

 

4. Τα φτερωτά ζώα που έμοιαζαν με νυχτερίδες και φύλασσαν την κασία

Ηρόδοτος 3.110 — συγγενικό επεισόδιο με την ιστορία του λιβανιού

Πιθανή φυσική αναλογία

   Το πραγματικό στοιχείο: νυχτερίδες ή άλλα ζώα που πετούν.

   Ο Ηρόδοτος περιγράφει φτερωτά ζώα που έμοιαζαν με νυχτερίδες, ούρλιαζαν και δυσκόλευαν τη συλλογή της κασίας. Η περιγραφή είναι αόριστη και δεν αρκεί για ασφαλή αναγνώριση είδους.

   Οι νυχτερίδες είναι πραγματικά θηλαστικά με μεγάλη ποικιλία συμπεριφορών. Ορισμένα είδη ζουν σε μεγάλες αποικίες, ενώ άλλα μπορούν να αντιδρούν έντονα όταν ενοχλούνται. Έτσι, μια συνάντηση με αποικία νυχτερίδων θα μπορούσε να προκαλέσει εντύπωση σε ανθρώπους που επιχειρούσαν να συλλέξουν φυτά σε μια δυσπρόσιτη περιοχή.

   Ωστόσο, δεν μπορούν να ταυτιστούν με βεβαιότητα τα ζώα του Ηροδότου με νυχτερίδες. Η περιγραφή τους μπορεί να έχει συνδυάσει χαρακτηριστικά διαφορετικών ζώων ή να έχει διογκωθεί από την προφορική παράδοση.

 

5. Ο γίγαντας στη μάχη του Μαραθώνα

Ηρόδοτος 6.117

   Στην αφήγηση αυτή ο Αθηναίος Επίζηλος περιγράφει μια υπερφυσική μορφή: έναν μεγαλόσωμο πολεμιστή με γενειάδα που σκέπαζε την ασπίδα του. Ο Επίζηλος αναφέρει ότι έχασε την όρασή του χωρίς να έχει δεχθεί τραύμα στα μάτια ή στο σώμα.

   Εδώ χρειάζεται να διακρίνουμε δύο διαφορετικά ζητήματα.

   Η εμφάνιση του γίγαντα: δεν υπάρχει βιολογικό ή ιατρικό στοιχείο που να επιβεβαιώνει ότι εμφανίστηκε υπερφυσικό ον στο πεδίο της μάχης.

   Η ξαφνική απώλεια της όρασης: στην ιατρική υπάρχουν περιπτώσεις απώλειας όρασης χωρίς εμφανή τραυματισμό των ματιών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, νευρολογικοί ή λειτουργικοί μηχανισμοί μπορούν να προκαλέσουν τέτοια συμπτώματα.

   Έχει προταθεί στη σύγχρονη ιατρική ιστοριογραφία ότι η περίπτωση του Επίζηλου θα μπορούσε να συζητηθεί σε σχέση με το ψυχολογικό τραύμα της μάχης ή με λειτουργικά νευρολογικά συμπτώματα. Μια πρόσφατη επιστημονική επανεξέταση, ωστόσο, προειδοποιεί ότι δεν είναι σωστό να αποδίδουμε αναδρομικά μια συγκεκριμένη σύγχρονη διάγνωση σε μια αρχαία αφήγηση.

   Η ιατρική μπορεί να προσφέρει πιθανά μοντέλα για το σύμπτωμα της τύφλωσης, αλλά δεν μπορεί να αποδείξει τι ακριβώς συνέβη στον Επίζηλο ούτε να επιβεβαιώσει την εμφάνιση του γίγαντα.

 

6. Ο θεός Πάνας συναντά τον Αθηναίο δρομέα

Ηρόδοτος 6.105–106

   Η αφήγηση λέει ότι ο Αθηναίος αγγελιαφόρος Φειδιππίδης, καθώς ταξίδευε προς τη Σπάρτη πριν από τη μάχη του Μαραθώνα, συνάντησε τον θεό Πάνα. Ο θεός τού παραπονέθηκε ότι οι Αθηναίοι δεν τον τιμούσαν αρκετά, παρότι εκείνος ήταν ευνοϊκά διακείμενος προς αυτούς.

Τι μπορεί να εξηγήσει η επιστήμη;

    Η βιολογία δεν μπορεί να επιβεβαιώσει την εμφάνιση ενός θεού. Η ψυχολογία και η ανθρωπολογία, όμως, μελετούν πώς οι έντονες εμπειρίες, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και οι παραδόσεις μιας κοινωνίας επηρεάζουν την ερμηνεία ασυνήθιστων γεγονότων.

   Η συνάντηση του Φειδιππίδη με τον Πάνα μπορεί να εξεταστεί ως θρησκευτική εμπειρία ή ως αφήγηση που αποδίδει θεϊκή σημασία σε ένα ιστορικό γεγονός. Δεν διαθέτουμε, όμως, στοιχεία που να επιτρέπουν να αποφασίσουμε αν ο δρομέας είχε κάποια συγκεκριμένη ψυχολογική ή αισθητηριακή εμπειρία.

   Η ιστορία έχει, επίσης, σημαντικό θρησκευτικό πλαίσιο: ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι Αθηναίοι, μετά την αφήγηση του Φειδιππίδη, ίδρυσαν ιερό προς τιμήν του Πανός και άρχισαν να τον τιμούν.

   Επομένως, η ιστορική και ανθρωπολογική προσέγγιση μπορεί να εξηγήσει τη σημασία της διήγησης για τους Αθηναίους, όχι να αποδείξει ή να διαψεύσει την ύπαρξη του θεού.

 

7. Ο Αριστέας ο Προκοννήσιος: εξαφάνιση και επανεμφάνιση

Ηρόδοτος 4.13–16

   Η περίπτωση του Αριστέα είναι διαφορετική από τις ιστορίες με τα παράξενα ζώα. Ο Ηρόδοτος δεν περιγράφει ένα άγνωστο βιολογικό είδος, αλλά έναν άνθρωπο που θεωρήθηκε νεκρός, εξαφανίστηκε και εμφανίστηκε ξανά, ενώ αργότερα συνδέθηκε με τον Απόλλωνα και τη μορφή κορακιού.

   Από επιστημονική σκοπιά, μπορούν να εξεταστούν  μερικές πιθανότητες:

/-Λανθασμένη αναγνώριση θανάτου: σε παλαιότερες εποχές, χωρίς σύγχρονες μεθόδους διαπίστωσης του θανάτου, ήταν δυνατή η εσφαλμένη εκτίμηση της κατάστασης ενός ανθρώπου. Αυτό, ωστόσο, δεν εξηγεί από μόνο του την πολυετή εξαφάνιση του Αρίστεα.

/-Λαϊκή παράδοση και μυθοποίηση: η ιστορία μπορεί να αναπτύχθηκε μέσα από τοπικές παραδόσεις που συνέδεαν τον ποιητή με τον Απόλλωνα και με ασυνήθιστες εμπειρίες.

/-Θρησκευτικές αντιλήψεις για την ψυχή: η εξαφάνιση και η επανεμφάνιση θα μπορούσαν να εκφράζουν αρχαίες αντιλήψεις για την απομάκρυνση της ψυχής από το σώμα ή για ιδιαίτερα χαρίσματα ορισμένων ανθρώπων.

   Καμία από αυτές τις προσεγγίσεις δεν αποτελεί αποδεδειγμένη εξήγηση για το τι συνέβη στον Αριστέα. Η αναφορά του Ηροδότου είναι σημαντική κυρίως ως μαρτυρία των αρχαίων αντιλήψεων για την εξαφάνιση, τη θρησκευτική εμπειρία και τη σχέση ανθρώπων με θεούς.

 

   Οι αφηγήσεις του Ηροδότου δεν πρέπει να απορρίπτονται όλες ως απλές φαντασίες, αλλά ούτε και να θεωρούνται αποδείξεις για την ύπαρξη υπερφυσικών όντων.

   Το πιο γόνιμο επιστημονικό συμπέρασμα είναι ότι ορισμένοι μύθοι ενδέχεται να διατηρούν τον απόηχο πραγματικών ζώων, φυσικών φαινομένων ή εμπειριών, τα οποία ερμηνεύθηκαν με βάση τις γνώσεις και τις πεποιθήσεις της εποχής. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως τα γιγάντια πτηνά που μετέφεραν την κανέλα ή η εμφάνιση του Πανός, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να προταθεί συγκεκριμένη φυσική εξήγηση.

   Ο Ηρόδοτος είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρων ακριβώς επειδή καταγράφει τέτοιες διηγήσεις, συχνά διευκρινίζοντας ποιος τις αφηγείται. Έτσι, το έργο του αποτελεί όχι μόνο πηγή για την ιστορία της αρχαίας Ελλάδας, αλλά και πολύτιμο υλικό για τη μελέτη της σχέσης ανάμεσα στη φύση, στην ανθρώπινη αντίληψη και στη γέννηση του μύθου.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 17 Οκτωβρίου 2026 :

υπερφυσικά όντα στον Ηρόδοτο

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Λίγα Σχόλια ]