ο έπαινος των νεκρών (κεφ. 42 του Επιταφίου λόγου Θουκυδίδου Ξυγγραφή ΙΙ 42) Λίγα σχόλια Αρχαιογνωσία ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Ο έπαινος των νεκρών

στο κεφάλαιο 42 του Επιταφίου λόγου

Θουκυδίδου Ξυγγραφή ΙΙ, 42

Λίγα σχόλια

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

 

Ο έπαινος των νεκρών στο κεφ 42 του Επιταφίου λόγου Θουκυδίδου Ξυγγραφή ΙΙ, 42 42. «Δι’ ὃ δὴ καὶ ἐμήκυνα τὰ περὶ τῆς πόλεως, διδασκαλίαν τε ποιούμενος μὴ περὶ ἴσου ἡμῖν εἶναι τὸν ἀγῶνα καὶ οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως, καὶ τὴν εὐλογίαν ἅμα ἐφ’ οἷς νῦν λέγω φανερὰν σημείοις καθιστάς. καὶ εἴρηται αὐτῆς τὰ μέγιστα· ἃ γὰρ τὴν πόλιν ὕμνησα, αἱ τῶνδε καὶ τῶν τοιῶνδε ἀρεταὶ ἐκόσμησαν, καὶ οὐκ ἂν πολλοῖς τῶν Ἑλλήνων ἰσόρροπος ὥσπερ τῶνδε ὁ λόγος τῶν ἔργων φανείη. δοκεῖ δέ μοι δηλοῦν ἀνδρὸς ἀρετὴν πρώτη τε μηνύουσα καὶ τελευταία βεβαιοῦσα ἡ νῦν τῶνδε καταστροφή. καὶ γὰρ τοῖς τἆλλα χείροσι δίκαιον τὴν ἐς τοὺς πολέμους ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἀνδραγαθίαν προτίθεσθαι· ἀγαθῷ γὰρ κακὸν ἀφανίσαντες κοινῶς μᾶλλον ὠφέλησαν ἢ ἐκ τῶν ἰδίων ἔβλαψαν. τῶνδε δὲ οὔτε πλούτου τις τὴν ἔτι ἀπόλαυσιν προτιμήσας ἐμαλακίσθη οὔτε πενίας ἐλπίδι, ὡς κἂν ἔτι διαφυγὼν αὐτὴν πλουτήσειεν, ἀναβολὴν τοῦ δεινοῦ ἐποιήσατο· τὴν δὲ τῶν ἐναντίων τιμωρίαν ποθεινοτέραν αὐτῶν λαβόντες καὶ κινδύνων ἅμα τόνδε κάλλιστον νομίσαντες ἐβουλήθησαν μετ’ αὐτοῦ τοὺς μὲν τιμωρεῖσθαι, τῶν δὲ ἀφίεσθαι, ἐλπίδι μὲν τὸ ἀφανὲς τοῦ κατορθώσειν ἐπιτρέψαντες, ἔργῳ δὲ περὶ τοῦ ἤδη ὁρωμένου σφίσιν αὐτοῖς ἀξιοῦντες πεποιθέναι, καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἀμύνεσθαι καὶ παθεῖν μᾶλλον ἡγησάμενοι ἢ [τὸ] ἐνδόντες σῴζεσθαι, τὸ μὲν αἰσχρὸν τοῦ λόγου ἔφυγον, τὸ δ’ ἔργον τῷ σώματι ὑπέμειναν καὶ δι’ ἐλαχίστου καιροῦ τύχης ἅμα ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους ἀπηλλάγησαν».

Ο έπαινος των νεκρών (τα κύρια θέματα του κεφαλαίου 42): 1. Σύνδεση του επαίνου της πόλης με τον έπαινο των νεκρών    Ο Περικλής δηλώνει ρητά ότι η εκτενής αναφορά στην πόλη έγινε διδακτικά («διδασκαλίαν ποιούμενος») και για να καταδειχθεί ότι ο αγώνας των Αθηναίων δεν είναι ίσος με εκείνον όσων δεν μετέχουν των ίδιων θεσμών και αξιών.    Ο έπαινος της πόλης λειτουργεί ως προοίμιο και τεκμήριο του επαίνου των νεκρών: «ἃ γὰρ τὴν πόλιν ὕμνησα, αἱ τῶνδε … ἀρεταὶ ἐκόσμησαν»    Οι αρετές των πεσόντων δεν είναι ατομικές μόνο, αλλά ενσαρκώνουν τις αρετές της πόλης. 2. Τα έργα ως απόδειξη του λόγου    Ο Περικλής τονίζει ότι στους νεκρούς αυτούς ο λόγος ανταποκρίνεται στα έργα: «οὐκ ἂν πολλοῖς τῶν Ἑλλήνων … ὁ λόγος τῶν ἔργων φανείη»    Ο έπαινος δεν είναι ρητορική υπερβολή· επικυρώνεται από την πράξη. Έτσι, ο θάνατός τους λειτουργεί ως τελική απόδειξη της αξίας τους. 3. Ο θάνατος ως πλήρης αποκάλυψη της ανδρικής αρετής     Η «καταστροφή» (τελική έκβαση) της ζωής τους: «πρώτη τε μηνύουσα καὶ τελευταία βεβαιοῦσα» αποκαλύπτει και επισφραγίζει την αρετή του άνδρα. Η αρετή δεν κρίνεται από τον λόγο ή την πρόθεση, αλλά από την ύστατη πράξη αυτοθυσίας. 4. Η ανδραγαθία ως εξιλέωση και υπέρβαση ατομικών ελλείψεων    Ακόμη και όσοι εξ αυτών «τοῖς τἆλλα χείροσι» (υστερούσαν σε άλλα) «τὴν ἐς τοὺς πολέμους … ἀνδραγαθίαν προτίθεσθαι»    με την πολεμική ανδρεία τους εξαλείφουν το κακό με το καλό (αγαθό), προσφέροντας περισσότερα στο κοινό καλό από όσα στερούνταν ιδιωτικά.  Ο θάνατος για την πατρίδα λειτουργεί λοιπόν ως ηθική αποκατάσταση. 5. Απόρριψη υλικών κινήτρων και φόβου    Οι νεκροί δεν παρασύρθηκαν ούτε από την απόλαυση του πλούτου, ούτε από την ελπίδα διαφυγής της φτώχειας, ούτε από την αναβολή του κινδύνου. «οὔτε πλούτου… οὔτε πενίας ἐλπίδι… ἀναβολὴν τοῦ δεινοῦ ἐποιήσατο»    Η επιλογή τους είναι συνειδητή και ηθική, όχι αποτέλεσμα ανάγκης. 6. Προτίμηση της τιμωρίας των εχθρών και του ωραίου κινδύνου    Οι νεκροί θεωρούν ποθεινότερη την τιμωρία των εχθρών από τη ζωή τους, χαρακτηρίζουν τον κίνδυνο αυτόν κάλλιστον. Η μάχη (θυσία) παρουσιάζεται ως αισθητικά και ηθικά ανώτερη επιλογή, σύμφωνη με το ιδεώδες του «καλοῦ θανάτου». 7. Ισορροπία ελπίδας και συνειδητής πράξης    Οι πεσόντες αφήνουν στην ελπίδα το αβέβαιο της έκβασης, αλλά στηρίζονται στα έργα τους για το παρόν. «ἐλπίδι μὲν τὸ ἀφανές… ἔργῳ δὲ περὶ τοῦ ἤδη ὁρωμένου»    Η ανδρεία τους δεν είναι τυφλή τόλμη, αλλά λογισμένη απόφαση. 8. Επιλογή έντιμου θανάτου αντί ντροπιαστικής σωτηρίας    Η κορύφωση του επαίνου: «παθεῖν μᾶλλον ἢ … σωθῆναι»    Αποφεύγουν τη ντροπή του λόγου (της κατηγορίας, της δειλίας) και υπομένουν το έργο με το σώμα. Ο θάνατός τους είναι σύντομος, στην ακμή της δόξας, απαλλαγμένος από τον φόβο. 9. Δόξα αντί φόβου ως τελική ανταμοιβή Η τελευταία εικόνα είναι ηθικά ανυψωτική: «ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους»    Οι νεκροί φεύγουν από τη ζωή με δόξα, όχι με τρόμο· αυτό αποτελεί την ύψιστη μορφή επαίνου.    Το κεφάλαιο 42 παρουσιάζει τον έπαινο των νεκρών ως επιβεβαίωση των αξιών της πόλης, απόδειξη της υπεροχής των έργων έναντι των λόγων, ύστατη και τέλεια εκδήλωση της ανδρικής αρετής, συνειδητή επιλογή του ωραίου θανάτου έναντι της άτιμης ζωής.   Τί κερδίζουν οι ήρωες νεκροί σύμφωνα με τον Περικλή με την απόφασή τους να αγωνιστούν υπέρ της πατρίδας τους. 1. Η τελική και αδιαμφισβήτητη επιβεβαίωση της ἀρετῆς τους     Ο θάνατός τους λειτουργεί ως πρώτη αποκάλυψη και τελευταία σφράγιση της αξίας τους: «δοκεῖ δέ μοι δηλοῦν ἀνδρὸς ἀρετὴν πρώτη τε μηνύουσα καὶ τελευταία βεβαιοῦσα ἡ νῦν τῶνδε καταστροφή»    Κερδίζουν, λοιπόν, την οριστική ηθική δικαίωση· η αρετή τους δεν αμφισβητείται πια. 2. Ηθική εξίσωση και υπέρβαση ακόμη και των ελαττωμάτων τους     Ακόμη κι αν είχαν προσωπικές αδυναμίες, αυτές σβήνονται από την πολεμική τους ανδρεία: «καὶ γὰρ τοῖς τἆλλα χείροσι δίκαιον τὴν ἐς τοὺς πολέμους ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἀνδραγαθίαν προτίθεσθαι» και «ἀγαθῷ γὰρ κακὸν ἀφανίσαντες κοινῶς μᾶλλον ὠφέλησαν»    Κερδίζουν ηθική κάθαρση: το κοινό καλό υπερκαλύπτει κάθε ιδιωτικό μειονέκτημα. 3. Υπέρβαση υλικών κινήτρων (πλούτου και πενίας)    Οι νεκροί κερδίζουν την ηθική ανωτερότητα επειδή δεν παρασύρθηκαν ούτε από την απόλαυση του πλούτου ούτε από την ελπίδα διαφυγής της φτώχειας: «οὔτε πλούτου τις τὴν ἔτι ἀπόλαυσιν προτιμήσας ἐμαλακίσθη οὔτε πενίας ἐλπίδι … ἀναβολὴν τοῦ δεινοῦ ἐποιήσατο»    Το κέρδος τους είναι η ελευθερία από ταπεινά συμφέροντα. 4. Τιμητική επιλογή του κινδύνου και της τιμωρίας του εχθρού     Αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο ως κάλλιστη επιλογή: «κινδύνων ἅμα τόνδε κάλλιστον νομίσαντες» και προτιμούν: «τὴν δὲ τῶν ἐναντίων τιμωρίαν ποθεινοτέραν αὐτῶν λαβόντες»    Κερδίζουν την τιμή της ενεργητικής στάσης, όχι της παθητικής σωτηρίας. 5. Ηθική αξιοπρέπεια: αποφυγή της αἰσχύνης    Το ύψιστο κέρδος συνοψίζεται στο τέλος: «τὸ μὲν αἰσχρὸν τοῦ λόγου ἔφυγον, τὸ δ’ ἔργον τῷ σώματι ὑπέμειναν»    Απέφυγαν τη ντροπή των λόγων και ανέλαβαν το κόστος των πράξεων με τη θυσία τους. 6. Απαλλαγή από τον φόβο στην ακμή της δόξας     Ο θάνατός τους έρχεται τη στιγμή της μέγιστης τιμής: «δι’ ἐλαχίστου καιροῦ τύχης ἅμα ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους ἀπηλλάγησαν»    Κερδίζουν λύτρωση από τον φόβο, όχι μέσω φυγής, αλλά μέσω δόξας.    Στο κεφ. 42 οι πεσόντες κερδίζουν: Την οριστική επιβεβαίωση της αρετής τους Ηθική δικαίωση πέρα από προσωπικές αδυναμίες Ανωτερότητα απέναντι στον πλούτο και τη φτώχεια Τιμή μέσω της ελεύθερης επιλογής του κινδύνου Αποφυγή της αἰσχύνης Απαλλαγή από τον φόβο στην κορύφωση της δόξας

 

Η σύνδεση της πόλεως με την ηρωϊκή υπεράσπισή της από τους πεσόντες νεκρούς (όπως παρουσίαζεται στο κεφάλαιο 42).

1. Η πόλις ως μέτρο σύγκρισης και κριτήριο αξίας του αγώνα

   Ο Περικλής δηλώνει ρητά ότι ανέπτυξε τον έπαινο της πόλης για να καταστήσει σαφές πως ο αγώνας των Αθηναίων δεν είναι ισότιμος με των αντιπάλων τους, επειδή υπερασπίζονται μια εξαίρετη πόλη:

«διδα­σκαλίαν τε ποιούμενος μὴ περὶ ἴσου ἡμῖν εἶναι τὸν ἀγῶνα καὶ οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως»

  Η αξία της πόλεως ανυψώνει αυτομάτως την αξία της ηρωικής θυσίας.

2. Η αρετή των νεκρών ως στολίδι της πόλεως

   Η πόλις δεν δοξάζεται αφηρημένα· η δόξα της ενσαρκώνεται στις αρετές των πεσόντων:

«ἃ γὰρ τὴν πόλιν ὕμνησα, αἱ τῶνδε καὶ τῶν τοιῶνδε ἀρεταὶ ἐκόσμησαν»

   Η πόλις και οι πολίτες βρίσκονται σε αμφίδρομη σχέση: η πόλις γεννά αρετή – οι ήρωες την επισφραγίζουν.

3. Τα έργα των νεκρών ως απόδειξη της αξίας της πόλεως

   Η Αθήνα δεν επαινείται μόνο με λόγια, αλλά επικυρώνεται από πράξεις:

«οὐκ ἂν πολλοῖς τῶν Ἑλλήνων ἰσόρροπος ὥσπερ τῶνδε ὁ λόγος τῶν ἔργων φανείη»

   Τα έργα των πεσόντων λειτουργούν ως ζωντανή απόδειξη της ανωτερότητας της πόλεως.

4. Η υπεράσπιση της πατρίδας ως υπέρτατη μορφή αρετής

   Η σύνδεση πόλεως και ηρωισμού κορυφώνεται στην ιδέα ότι η πολεμική ανδρεία εξαλείφει κάθε προσωπική ατέλεια:

«δίκαιον τὴν ἐς τοὺς πολέμους ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἀνδραγαθίαν προτίθεσθαι»

   Η πατρίδα γίνεται το ηθικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο πολίτης ολοκληρώνεται.

5. Η πόλις ως υπέρτατο κίνητρο υπεράσπισης

   Οι νεκροί δεν κινούνται από ιδιωτικό συμφέρον, αλλά από το χρέος προς την πόλη:

«οὔτε πλούτου … οὔτε πενίας ἐλπίδι … ἀναβολὴν τοῦ δεινοῦ ἐποιήσατο»

   Η πόλις υπερισχύει κάθε ατομικού υπολογισμού.

6. Η πόλις ως αξιακό αντίβαρο στην αἰσχύνη

   Η υπεράσπιση της πόλεως ταυτίζεται με την αποφυγή της ντροπής:

«τὸ μὲν αἰσχρὸν τοῦ λόγου ἔφυγον, τὸ δ’ ἔργον τῷ σώματι ὑπέμειναν»

   Η εγκατάλειψη της πόλεως ισοδυναμεί με ηθική κατάρρευση.

7. Η πόλις ως πηγή δόξας που υπερνικά τον φόβο

   Ο θάνατος για την πόλη προσφέρει λύτρωση από τον φόβο:

«ἅμα ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους ἀπηλλάγησαν»

   Η πόλις μετατρέπει τον θάνατο σε δόξα, όχι σε απώλεια.

   Στο κεφ. 42, η πόλις και οι πεσόντες συνιστούν αδιάσπαστη ενότητα, η πόλις αξιολογεί τον αγώνα, οι πεσόντες δικαιώνουν την πόλη, η υπεράσπιση της πατρίδας αποτελεί το ύψιστο ηθικό επίτευγμα.

 

 

 

«διό εμήκυνα…»

Πώς δικαιολογεί ο Περικλής τους λόγους που μακρηγόρησε για τα ζητήματα του κράτος (πολίτευμα, ισχύς πόλεως, τρόποι ζωής) στο κεφάλαιο 42.

   Ο Περικλής, στο κεφ. 42 του Επιταφίου λόγου, δικαιολογεί ρητά γιατί μακρηγόρησε προηγουμένως για το πολίτευμα, την ισχύ και τους τρόπους ζωής των πολιτών (συνέπεια του πολιτεύματος). Η δικαιολόγηση δίνεται από τον ίδιο τον λόγο, με σαφείς αιτιολογικές διατυπώσεις.

1. Διδακτικός σκοπός: να φανεί ότι ο αγώνας δεν είναι «περὶ ἴσου»

   Πρώτος και βασικός λόγος της μακρηγορίας είναι διδακτικός να κατανοήσουν οι ακροατές του λόγου (στον Κεραμεικό) ότι οι Αθηναίοι αγωνίζονται για μια πόλη ανώτερη από τις άλλες.

«δι’ ὃ δὴ καὶ ἐμήκυνα τὰ περὶ τῆς πόλεως, διδασκαλίαν τε ποιούμενος μὴ περὶ ἴσου ἡμῖν εἶναι τὸν ἀγῶνα καὶ οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως»

   Η μακρηγορία είναι αναγκαία, γιατί η αξία του αγώνα εξαρτάται από την αξία της πόλεως.

2. Σύγκριση με άλλους: η πόλη καθιστά τη θυσία μοναδική

   Ο Περικλής θέλει να καταστήσει σαφές ότι οι πεσόντες δεν πολέμησαν για κάτι κοινό, αλλά για μια πόλη που δεν έχει όμοια:

«οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως»

   Χωρίς την προηγούμενη ανάπτυξη περί πολιτεύματος και τρόπων ζωής,
η θυσία των νεκρών δεν θα φαινόταν στο πλήρες ηθικό της μέγεθος.

3. Απόδειξη του επαίνου με «φανερὰ σημεῖα»

   Η μακρηγορία λειτουργεί και αποδεικτικά: ο έπαινος της πόλης τεκμηριώνεται με χειροπιαστά παραδείγματα.

«καὶ τὴν εὐλογίαν ἅμα ἐφ’ οἷς νῦν λέγω φανερὰν σημείοις καθιστάς»

    Τα στοιχεία για το κράτος και τον βίο των Αθηναίων (τρόπους ζωής) αποτελούν αποδείξεις, όχι ρητορικό στολίδι.

4. Για να φανεί ότι οι αρετές της πόλης πραγματώνονται στους νεκρούς

   Ο Περικλής δηλώνει ότι όσα ειπώθηκαν για την πόλη δεν είναι θεωρία, αλλά πράξη ενσαρκωμένη στους πεσόντες:

«ἃ γὰρ τὴν πόλιν ὕμνησα, αἱ τῶνδε καὶ τῶν τοιῶνδε ἀρεταὶ ἐκόσμησαν»

   Η μακρηγορία δικαιολογείται επειδή δείχνει τη συνέχεια πόλεως και πολιτών.

5. Για να αποδειχθεί η ισορροπία λόγων και έργων

   Τέλος, ο Περικλής θέλει να δείξει ότι η Αθήνα δεν υστερεί στα έργα σε σχέση με τους λόγους:

«οὐκ ἂν πολλοῖς τῶν Ἑλλήνων ἰσόρροπος … ὁ λόγος τῶν ἔργων φανείη»

   Χωρίς την προηγούμενη ανάλυση του πολιτεύματος και της ισχύος,
δεν θα ήταν δυνατή αυτή η ηθική σύγκριση.

    Ο Περικλής δικαιολογεί τη μακρηγορία του επειδή θέλει να διδάξει ότι ο αγώνας των Αθηναίων δεν είναι ισότιμος με εκείνο των αντιπάλων τους, και να καταδείξει την ανωτερότητα της πόλεως ως μέτρο της θυσίας, επίσης να στηρίξει τον έπαινο με φανερὰ σημεῖα (αποδείξεις), να δείξει ότι οι πεσόντες ενσαρκώνουν τις αρετές της Αθήνας, και να αποδείξει την ταύτιση λόγων και έργων.

 

 

 Να αναλυθεί η φράση: «μὴ περὶ ἴσου ἡμῖν εἶναι τὸν ἀγῶνα καὶ οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως.» 

1. Συντακτική – γλωσσική ανάλυση

α) «μὴ περὶ ἴσου … εἶναι τὸν ἀγῶνα»

μὴ: άρνηση εξαρτημένη από το διδασκαλίαν ποιούμενος.

περὶ ἴσου: ιδιωματική έκφραση = επί ίσοις όροις, ισότιμα.

εἶναι τὸν ἀγῶνα: απαρέμφατο· ο ἀγών δεν είναι μόνο στρατιωτικός, αλλά συνολικός (ηθικός–πολιτικός).

   Δηλώνεται εξαρχής ότι ο αθηναϊκός αγώνας δεν μπορεί να εξισωθεί με άλλους.

β) «ἡμῖν»

Δοτική προσωπική: δηλώνει το συλλογικό υποκείμενο (πόλη–πολίτες).

Υπογραμμίζει ότι ο αγώνας αφορά ολόκληρη την αθηναϊκή κοινότητα.

γ) «καὶ οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως»

οἷς: αναφέρεται στους ἄλλους (εχθρούς ή γενικά άλλες πόλεις).

τῶνδε: δεικτικό με έμφαση· δηλώνει τα συγκεκριμένα γνωρίσματα της Αθήνας.

μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως: απόλυτη άρνηση κάθε ομοιότητας. Οι άλλοι (οι αντίπαλοι) δεν διαθέτουν τίποτε παρόμοιο με όσα χαρακτηρίζουν την Αθήνα.

2. Ερμηνευτική ανάλυση της φράσης

α) Η ανισότητα του αγώνα είναι αξιακή, όχι πολεμική

   Ο Περικλής δεν μιλά για άνισο αγώνα σε δυνάμεις, αλλά σε αξίες και περιεχόμενο. Αυτό εξηγείται αμέσως στο ίδιο κεφάλαιο:

«δι’ ὃ δὴ καὶ ἐμήκυνα τὰ περὶ τῆς πόλεως»

   Η προηγούμενη μακρηγορία για το πολίτευμα και τον τρόπο ζωής δικαιολογεί αυτήν την ανισότητα.

β) Ο αγώνας καθορίζεται από τη μοναδικότητα της πόλεως

    Η φράση «τῶνδε» παραπέμπει σε όσα ήδη ειπώθηκαν για την Αθήνα, τα οποία:

«αἱ τῶνδε καὶ τῶν τοιῶνδε ἀρεταὶ ἐκόσμησαν»

  Ο αγώνας είναι «μη περί ίσου», γιατί υπερασπίζονται μια πόλη με ανώτερο πολίτευμα, με ιδιαίτερους και μοναδικούς τρόπους ζωής, με αποδεδειγμένη αρετή.

γ) Η ανισότητα του αγώνα μεγεθύνει τη θυσία των νεκρών

   Αφού ο αγώνας δεν είναι ίσος, ούτε και η θυσία είναι απλή, (είναι και αυτή ανώτερη):

«δοκεῖ δέ μοι δηλοῦν ἀνδρὸς ἀρετὴν … ἡ νῦν τῶνδε καταστροφή»

    Οι πεσόντες κρίνονται με μέτρο ανώτερο από το συνηθισμένο.

δ) Υπαινικτική σύγκριση με τους αντιπάλους

   Η απόλυτη διατύπωση «μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως»

αποκλείει κάθε ηθική ισοτιμία, υποβαθμίζει τους αντιπάλους χωρίς να τους κατονομάζει.

   Η αντίθεση ολοκληρώνεται με τη στάση απέναντι στον κίνδυνο:

«ἐνδόντες σῴζεσθαι» (υπονοούμενη επιλογή των άλλων)
«κινδύνων … τόνδε κάλλιστον νομίσαντες» (επιλογή των Αθηναίων)

3. Ιδεολογική λειτουργία της φράσης

   Η διατύπωση νομιμοποιεί τη συνέχιση του πολέμου, εξυψώνει τη θυσία των πεσόντων, δημιουργεί αίσθηση ηθικής υπεροχής και ιστορικής αποστολής.

   Εφόσον λοιπόν ο αγώνας δεν είναι «περὶ ἴσου», τότε η υποχώρηση θα ήταν απώλεια της ταυτότητας της πόλεως.

   Η φράση «μὴ περὶ ἴσου ἡμῖν εἶναι τὸν ἀγῶνα καὶ οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως»
δηλώνει ότι ο αθηναϊκός αγώνας είναι μοναδικός, γιατί υπηρετεί μια πόλη μοναδική, ξεχωριστή, που δεν υπάρχει όμοια της, και συνεπώς η θυσία των πεσόντων έχει ανώτερο ηθικό βάρος.

 

 

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 16 Ιανουαρίου 2026 :  

Ο έπαινος των νεκρών

στο κεφάλαιο 42 του Επιταφίου λόγου

Θουκυδίδου Ξυγγραφή ΙΙ, 42

Λίγα σχόλια

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]