ο αδελφός και η γυναικαδέλφη Αρχαιογνωσία ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

ο αδελφός και η γυναικαδέλφη

στην αρχαία ελληνική μυθολογία

και ιστορία

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

 

ο αδελφός και η γυναίκα του αδελφού του

Το μοτίβο της ένωσης αδελφού με τη σύζυγο του αδελφού στην αρχαία ελληνική μυθολογία

   Η σχέση μεταξύ δύο αδελφών και της συζύγου του ενός αποτελεί ιδιαίτερα ενδιαφέρον μυθολογικό μοτίβο, καθώς βρίσκεται στο σημείο τομής συγγένειας, γάμου, κληρονομικής διαδοχής, σεξουαλικής αποκλειστικότητας και οικογενειακής τιμής. Στην αρχαία ελληνική μυθολογία απαντούν περιπτώσεις κατά τις οποίες ένας άνδρας συνδέεται ερωτικά ή συζυγικά με τη γυναίκα του αδελφού του. Ωστόσο, είναι αναγκαίο να διακρίνονται δύο διαφορετικές κατηγορίες:

α) η ένωση με τη σύζυγο ενός ζώντος αδελφού, η οποία λαμβάνει συνήθως τη μορφή παράνομης ερωτικής σχέσης· και

β) η ένωση με τη σύζυγο ενός νεκρού αδελφού, η οποία μπορεί να λάβει τη μορφή γάμου και συνδέεται με διαφορετικά ζητήματα διαδοχής, οικογενειακής συνέχειας και κοινωνικής αποκατάστασης της χήρας.

Έχουμε τέσσερις περιπτώσεις:

Α. Πραγματοποιημένη ένωση με τη σύζυγο ζώντος αδελφού: Θυέστης – Αερόπη.

Β. Επιθυμία χωρίς πραγματοποίηση : Ξέρξης – σύζυγος Μασίστη (Ηρόδοτος).

Γ. Άμεση συζυγική διαδοχή μετά τον θάνατο του αδελφού: Δηίφοβος – Ελένη μετά τον θάνατο του Πάρη.

Δ. Ένωση με γυναίκα που υπήρξε σύζυγος νεκρού αδελφού, αλλά μετά από ενδιάμεσο γάμο: Έλενος – Ανδρομάχη.

ο ρόλος της γυναίκας στην ίδια τη δομή της αδελφικής σύγκρουσης.

    Στην Αερόπη η γυναίκα γίνεται μέσο της σύγκρουσης των ανδρών· στην περίπτωση του Ξέρξη η γυναίκα λειτουργεί ως όριο που ο βασιλιάς δυσκολεύεται να παραβεί· ενώ στην Ελένη η νέα συζυγική ένωση του Δηιφόβου έρχεται αμέσως μετά την εξάλειψη του προηγούμενου συζύγου.:::

 

 

 

. Η σύζυγος του ζώντος αδελφού: 

Ατρέας, Αερόπη και Θυέστης

   Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της πρώτης κατηγορίας είναι η σχέση του Θυέστη με την Αερόπη, σύζυγο του αδελφού του, Ατρέα.

   Στην παράδοση των Ατρειδών, η Αερόπη είναι σύζυγος του Ατρέα. Ο Θυέστης, αδελφός του Ατρέα, συνάπτει μαζί της ερωτική σχέση ενώ ο Ατρέας βρίσκεται εν ζωή. Η σχέση αυτή έχει άμεσες πολιτικές και δυναστικές συνέπειες, επειδή συνδέεται με την κατοχή του συμβόλου της βασιλικής εξουσίας, του χρυσόμαλλου ή χρυσού αμνού, και με τη διαμάχη των δύο αδελφών για την εξουσία των Μυκηνών.

   Το συγκεκριμένο παράδειγμα δεν πρέπει, συνεπώς, να χαρακτηρίζεται ως «γάμος αδελφού με τη γυναίκα του ζώντος αδελφού». Πρόκειται ακριβέστερα για μοιχεία ή παράνομη ερωτική ένωση μεταξύ του Θυέστη και της Αερόπης. Η σημασία του επεισοδίου έγκειται ακριβώς στην παραβίαση της συζυγικής και αδελφικής τάξης: η γυναίκα του Ατρέα γίνεται αντικείμενο διεκδίκησης από τον ίδιο του τον αδελφό.

   Το μοτίβο αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή η σεξουαλική παραβίαση συμπλέκεται με τη δυναστική σύγκρουση. Η πράξη του Θυέστη δεν αποτελεί απλώς ιδιωτική παράβαση της συζυγικής πίστης· εντάσσεται στην ευρύτερη αντιπαλότητα των δύο αδελφών και συμβάλλει στην κλιμάκωση της σύγκρουσης των Ατρειδών.

Επομένως, η πρώτη περίπτωση μπορεί να αποδοθεί σχηματικά ως εξής:

Ατρέας (ζωντανός) — Αερόπη — Θυέστης (αδελφός του Ατρέα)

    Το κρίσιμο χαρακτηριστικό είναι ότι η γυναίκα εξακολουθεί να είναι σύζυγος του ζώντος αδελφού.

 

 

.  Η σύζυγος του νεκρού αδελφού:

περίπτωση πρώτη

. Πάρις, Ελένη και Δηίφοβος

   Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτή της δεύτερης κατηγορίας, δηλαδή γάμου αδελφού με την  γυναίκα του αδελφού εφόσον όμως ο  αδελφός του έχει πεθάνει,  προσφέρει η παράδοση σύμφωνα με την οποία, μετά τον θάνατο του Πάρη, η Ελένη συνδέεται με τον αδελφό του, Δηίφοβο.

   Ο Δηίφοβος είναι γιος του Πριάμου και αδελφός του Πάρη. Σε μετα-ομηρικές παραδόσεις, μετά τον θάνατο του Πάρη, η Ελένη γίνεται σύζυγος του Δηιφόβου. Η συγκεκριμένη εκδοχή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη μελέτη του μοτίβου, διότι εδώ έχουμε πράγματι διαδοχή συζύγου από έναν αδελφό σε άλλον μετά τον θάνατο του πρώτου.

Το σχήμα είναι: Πάρις (νεκρός), η Ελένη (χήρα), ο  Δηίφοβος (αδελφός του Πάρη) παντρεύεται την χήρα Ελένη.

   Η παράδοση, ωστόσο, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως απόδειξη ότι υπήρχε γενικευμένος ελληνικός θεσμός υποχρεωτικού γάμου της χήρας με τον αδελφό του νεκρού (του τύπου λεβιρατικού γάμου). Η μυθολογική αφήγηση και η κοινωνική ή νομική πραγματικότητα είναι διαφορετικά επίπεδα τεκμηρίωσης.

. Πάρις, Ελένη και Δηίφοβος

    Η παράδοση του Μικράς Ιλιάδος, όπως διασώζεται στην περίληψη του Πρόκλου, αναφέρει με σαφήνεια ότι μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου/Πάρη, ο Δηίφοβος παντρεύεται την Ελένη.

   Πρόκειται για το καθαρότερο μυθολογικό παράδειγμα αυτής της δεύτερης κατηγορίας. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η παράδοση του επικού κύκλου τοποθετεί τον γάμο αμέσως μετά τον θάνατο του Πάρη. Συνεπώς, σε αντίθεση με την περίπτωση της Ανδρομάχης, που θα παρουσιαστεί παρακάτω, δεν παρεμβάλλεται προηγούμενος δεύτερος σύζυγος.

    Η ρητή διατύπωση του γάμου απαντά στην παράδοση του έπους Μικρά Ἰλιάς (Ilias Parva).

[ έπη του Επικού Κύκλου:

Αἰθιοπίς — Αρκτίνος ο Μιλήσιος

Μικρὰ Ἰλιάς — Λέσχης

Ἰλίου Πέρσις — Αρκτίνος ο Μιλήσιος

Νόστοι

Ὀδυσσεια — Όμηρος

Τηλεγονία — Ευγάμμων ο Κυρηναίος

    Η Μικρὰ Ἰλιάς λοιπόν προηγείται της Ἰλίου Πέρσεως. Ο Πρόκλος, στην περίληψη του Επικού Κύκλου, λέει ρητά ότι η Μικρὰ Ἰλιάς, αποτελούμενη από τέσσερα βιβλία, ακολουθεί την Αἰθιοπίδα. Στη συνέχεια η Ἰλίου Πέρσις, σε δύο βιβλία, ακολουθεί τη Μικρὰ Ἰλιάδα.

    Ο Πρόκλος διασώζει την πλοκή ενός έπους που σήμερα δεν σώζεται αυτούσιο.

    Ο Πρόκλος αποδίδει τη Μικρὰ Ἰλιάδα στον Λέσχη, και η παραδοσιακή αρχαία απόδοση είναι πράγματι αυτή. Δεν έχουμε ασφαλή ιστορική γνώση ότι ένας συγκεκριμένος ποιητής ονόματι Λέσχης συνέθεσε προσωπικά το έπος. Η απόδοση είναι αρχαία ποιητική/βιβλιογραφική παράδοση.

    Υπήρχαν μάλιστα ανταγωνιστικές παραδόσεις για την πατρότητα της Μικρᾶς Ἰλιάδος. Εκτός από τον Λέσχη, το έπος είχε αποδοθεί και στον Θεστορίδη τον Φωκαέα, ενώ υπήρχε επίσης παράδοση που το συνέδεε με τον Όμηρο. Ο Gregory Nagy έχει επισημάνει ακριβώς αυτό το πρόβλημα της πολλαπλής απόδοσης.

   Η Ἰλίου Πέρσις αρχίζει μετά τα γεγονότα της Μικρᾶς Ἰλιάδος και αφηγείται την τελική άλωση της Τροίας. ]

. Τι ακριβώς λέει η Μικρὰ Ἰλιάς για τον Δηίφοβο και την Ελένη;

    Στην περίληψη του Πρόκλου για τη Μικρὰ Ἰλιάδα αναφέρεται: «μετὰ δὲ ταῦτα Δηΐφοβος Ἑλένην γαμεῖ».

    Δηλαδή: «Μετά από αυτά, ο Δηίφοβος παντρεύεται την Ελένη.»

    Και το σημαντικό είναι ότι αυτό βρίσκεται αμέσως μετά την αφήγηση του θανάτου του Αλεξάνδρου/Πάρη. Η περίληψη λέει ότι ο Φιλοκτήτης σκοτώνει τον Αλέξανδρο και κατόπιν: « μετὰ δὲ ταῦτα Δηΐφοβος Ἑλένην γαμεῖ.»

   Άρα η ακολουθία της Μικρᾶς Ἰλιάδος είναι: ο Πάρις πεθαίνει, τότε ο Δηίφοβος (αδελφός του) παντρεύεται την Ελένη.

  Στην περίληψη της Ἰλίου Πέρσεως ο Πρόκλος αναφέρει ότι ο Μενέλαος βρίσκει την Ελένη και την οδηγεί στα πλοία, αφού προηγουμένως σκοτώνει τον Δηίφοβο. Έτσι έχουμε μια πολύ καθαρή αλληλουχία στον Επικό Κύκλο:

. τι λέει ο Όμηρος;

   Η Ιλιάδα δεν παρουσιάζει τον Δηίφοβο ως σύζυγο της Ελένης. Ο Πάρις είναι σαφώς ο σύζυγος της Ελένης. Η Ιλιάδα τον αποκαλεί: «Ἀλέξανδρον ... Ἑλένης πόσιν» δηλαδή: «τον Αλέξανδρο, σύζυγο της Ελένης».

   Στην Οδύσσεια 4.276 κ.ε., όμως, ο Δηίφοβος εμφανίζεται να συνοδεύει την Ελένη όταν αυτή πλησιάζει τον Δούρειο Ίππο. Το κείμενο λέει: «καί τοι Δηΐφοβος θεοείκελος ἕσπετ' ἰούσῃ» δηλαδή «και μαζί σου ακολουθούσε ο θεόμορφος Δηίφοβος». Αλλά ο Όμηρος δεν λέει εκεί ότι είναι σύζυγός της.

Η ομηρική μαρτυρία

   Η Οδύσσεια δεν αφηγείται ρητά τον γάμο με τη μορφή «ο Δηίφοβος παντρεύτηκε την Ελένη». Στη Δ΄ ραψωδία, ωστόσο, ο Μενέλαος θυμάται την Ελένη να περιφέρεται γύρω από τον Δούρειο Ίππο και αναφέρει ότι ο Δηίφοβος την ακολουθούσε.

   Το χωρίο αυτό είναι σημαντικό επειδή δείχνει ότι η παράδοση περί της σχέσης Ελένης–Δηιφόβου είναι ήδη παρούσα στον ομηρικό κόσμο.

   Η Οδύσσεια όμως δεν λέει ρητά στο συγκεκριμένο χωρίο ότι ο Δηίφοβος είναι σύζυγος της Ελένης.

Ο Απολλόδωρος για το ζήτημα:

    Ο Απολλόδωρος επιβεβαιώνει την παράδοση για την ένωση του Δηίφοβου με την Ελένη.

Ἀπολλοδώρου Βιβλιοθήκη (Apollodorus, Bibliotheca ή The Library of Apollodorus).

[    Ο συγγραφέας ονομάζεται σήμερα Ψευδο-Απολλόδωρος (Pseudo-Apollodorus), επειδή το έργο δεν θεωρείται πλέον ασφαλώς έργο του Απολλοδώρου του Αθηναίου, του γραμματικού του 2ου αι. π.Χ. Η Ἐπιτομή (Epitome) είναι το τμήμα που περιλαμβάνει κυρίως το υλικό για τον Θησέα, τους Πελοπίδες και τον Τρωικό πόλεμο. Στην καταλογογράφηση του Perseus εμφανίζεται μάλιστα ως ξεχωριστό κείμενο με τίτλο Epitome, αλλά μέσα στο έργο The Library. 

Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη

Βιβλία 1–3 (το μεγαλύτερο σωζόμενο τμήμα)

Ἐπιτομή (Epitome)

E.1
E.2
E.3
E.4
E.5 : Τρωικός πόλεμος μετά τον Όμηρο ]

    Στην Ἐπιτομή 5.9, ο Απολλόδωρος λέει: «μετὰ δὲ τὴν Ἀλεξάνδρου τελευτὴν Ἑλένου καὶ Δηιφόβου διαφερομένων ὁπότερος Ἑλένην γαμήσει, προκριθέντος δὲ Δηιφόβου Ἕλενος ἐξέλιπε Τροίαν...»

   Δηλαδή: «Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, ο Έλενος και ο Δηίφοβος διαφωνούσαν ποιος από τους δύο θα παντρευτεί την Ελένη· όταν προτιμήθηκε ο Δηίφοβος, ο Έλενος εγκατέλειψε την Τροία...» 

 Ο Απολλόδωρος όχι μόνο επιβεβαιώνει τον γάμο, αλλά μας δίνει το κίνητρο της επιλογής: δύο αδελφοί ανταγωνίζονται για τη χήρα του αδελφού τους. Και η χήρα είναι πλέον αντικείμενο επιλογής μέσα στην ίδια την οικογένεια του νεκρού Πάρη.

    Η υποσημείωση της έκδοσης του Frazer επιβεβαιώνει ότι η παράδοση του γάμου του Δηιφόβου με την Ελένη μετά τον θάνατο του Πάρη ανήκει στη Μικρὰ Ἰλιάδα.

 

. Η σύζυγος του νεκρού αδελφού:

περίπτωση δεύτερη

Έκτορας, Ανδρομάχη και Έλενος

   Διαφορετική είναι η περίπτωση της Ανδρομάχης, χήρας του Έκτορα. Ο Έκτορας, γιος του Πριάμου και αδελφός του Έλενου, σκοτώνεται κατά την άλωση της Τροίας. Σε μεταγενέστερες μυθολογικές παραδόσεις η Ανδρομάχη συνδέεται με τον Έλενο, αδελφό του Έκτορα.

   Η παράδοση αυτή πρέπει να αντιμετωπίζεται με χρονολογική και φιλολογική ακρίβεια, διότι δεν αποτελεί το κύριο επεισόδιο της ομηρικής Ιλιάδας. Η μεταγενέστερη μυθογραφική παράδοση παρουσιάζει την Ανδρομάχη μετά τον θάνατο του Έκτορα και την περαιτέρω τύχη της ως αιχμάλωτης του Νεοπτόλεμου. Μετά τον θάνατο του Νεοπτόλεμου, η Ανδρομάχη συνδέεται με τον Έλενο, ο οποίος εγκαθίσταται στην Ήπειρο.

    Ο Έλενος είναι πράγματι αδελφός του Έκτορα και η Ανδρομάχη είναι η σύζυγος του Έκτορα. Ωστόσο, μετά την πτώση της Τροίας η Ανδρομάχη γίνεται πρώτα γυναίκα του Νεοπτόλεμου/Πύρρου. Μόνο μετά τον θάνατο του Νεοπτόλεμου συνδέεται με τον Έλενο.

   Ο Παυσανίας (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις) είναι απολύτως σαφής: αναφέρει ότι ο Έλενος απέκτησε τον Κεστρίνο από την Ανδρομάχη και ότι αυτή ἔζησε μαζί του μετά τον θάνατο του Πύρρου.

[ Παυσανίας 1.11.1 — η ρητή σχέση Έλενου–Ανδρομάχης

Το κρίσιμο αρχαίο κείμενο είναι: «ἐγένετο δὲ καὶ Ἑλένῳ Κεστρῖνος· τούτῳ γὰρ Ἀνδρομάχη συνῴκησεν ἀποθανόντος ἐν Δελφοῖς Πύρρου».

   Δηλαδή: «Και ο Έλενος απέκτησε τον Κεστρίνο· διότι με αυτόν [τον Έλενο] συγκατοίκησε/συζούσε η Ανδρομάχη, αφού ο Πύρρος πέθανε στους Δελφούς.»

    Το ρήμα «συνῴκησεν» είναι εδώ πολύ σημαντικό. Προέρχεται από το συνοικέω, «συγκατοικώ, συζώ, συνοικώ ως σύζυγος». Ο Παυσανίας, επομένως, δεν λέει απλώς ότι η Ανδρομάχη «βρισκόταν μαζί» με τον Έλενο· παρουσιάζει συζυγική/συνοικιακή σχέση μεταξύ τους. Και αμέσως συνδέει αυτή τη σχέση με τη γέννηση του Κεστρίνου.

    Η χρονική ακολουθία είναι απολύτως σαφής: Πύρρος, θάνατος του Πύρρου στους Δελφούς, τότε η Ανδρομάχη συνοικεί με Έλενο, από την Ανδρομάχη και τον Έλενο γεννιέται Κεστρίνος.

    Αυτό είναι πράγματι μαρτυρία για ένωση του αδελφού με τη χήρα του αδελφού, αλλά με μία σημαντική επιφύλαξη: ο Έλενος δεν παίρνει την Ανδρομάχη αμέσως μετά τον θάνατο του Έκτορα. Η Ανδρομάχη είχε στο μεταξύ γίνει σύζυγος του Πύρρου.

. Παυσανίας 2.23.6 — επανάληψη και επιβεβαίωση

Στο 2.23.6 ο Παυσανίας παραπέμπει ουσιαστικά στο προηγούμενο χωρίο: «τὰ δὲ ἐς Ἕλενον τὸν Πριάμου δεδήλωκεν ὁ λόγος ἤδη μοι, μετὰ Πύρρου τοῦ Ἀχιλλέως αὐτὸν ἐλθεῖν ἐς Ἤπειρον καὶ ἐπιτροπεῦσαί τε τοὺς Πύρρου παῖδας συνοικοῦντα Ἀνδρομάχῃ...»

    Δηλαδή: «Όσα αφορούν τον Έλενο, τον γιο του Πριάμου, τα έχω ήδη αναφέρει: ότι ήλθε μαζί με τον Πύρρο, τον γιο του Αχιλλέα, στην Ήπειρο, και ότι, συνοικώντας με την Ανδρομάχη, ανέλαβε την επιτροπεία των παιδιών του Πύρρου...» ]

   Εδώ, επομένως, ο γάμος ή η συζυγική ένωση δεν πραγματοποιείται με τη σύζυγο ενός ζώντος αδελφού. Ο προηγούμενος σύζυγος έχει ήδη πεθάνει και η γυναίκα βρίσκεται πλέον σε διαφορετική κοινωνική κατάσταση, αυτή της χήρας.

 

 

. Μυθολογικό μοτίβο και θεσμός του λεβιρατικού γάμου

   Η δεύτερη κατηγορία παρουσιάζει επιφανειακή ομοιότητα με τον λεγόμενο λεβιρατικό γάμο, δηλαδή την ένωση της χήρας με τον αδελφό του νεκρού συζύγου. Ωστόσο, η ταύτιση των ελληνικών μυθολογικών παραδειγμάτων με έναν θεσμοθετημένο «λεβιρατικό γάμο» θα ήταν μεθοδολογικά επισφαλής.

   Ο λεβιρατικός θεσμός είναι σαφώς και συστηματικά διατυπωμένος σε άλλες αρχαίες παραδόσεις, ιδίως στο βιβλικό δίκαιο (εβραϊκό). Χαρακτηριστικός είναι ο θεσμός του yibbum στην εβραϊκή παράδοση, όπου ο αδελφός του άτεκνου νεκρού καλείται να λάβει τη χήρα του, με σκοπό τη διατήρηση του ονόματος και της γενεαλογικής συνέχειας του νεκρού.

   Στον ελληνικό μυθολογικό κόσμο, αντίθετα, τα παραδείγματα που εξετάζουμε δεν αρκούν για να αποδείξουν έναν αντίστοιχο γενικό και υποχρεωτικό κανόνα. Πρόκειται για μυθολογικές αφηγήσεις, οι οποίες μπορούν να φωτίσουν αντιλήψεις σχετικά με τη συγγένεια, την κληρονομιά και τη συζυγική σχέση, αλλά δεν μπορούν αυτομάτως να μετατραπούν σε αποδεικτικά στοιχεία κοινωνικού δικαίου.

   Στην περίπτωση του ζώντος αδελφού, η ένωση του δεύτερου αδελφού με τη σύζυγο του πρώτου συνιστά παραβίαση μιας υφιστάμενης συζυγικής σχέσης. Η περίπτωση Ατρέα–Αερόπης–Θυέστη χαρακτηρίζεται από σύγκρουση, ανταγωνισμό και παραβίαση της οικογενειακής τάξης.

   Στην περίπτωση του νεκρού αδελφού, αντιθέτως, η προηγούμενη συζυγική σχέση έχει λήξει με τον θάνατο. Η νέα ένωση μπορεί να παρουσιαστεί ως μορφή συνέχειας της οικογένειας ή ως αναδιάταξη των συγγενικών σχέσεων. Τα παραδείγματα Έκτορα–Ανδρομάχης–Έλενου και Πάρη–Ελένης–Δηιφόβου ανήκουν σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία, αν και προέρχονται από διαφορετικά στρώματα της μυθολογικής παράδοσης.

   Η ένωση με τη χήρα νεκρού αδελφού εκπροσωπείται από παραδόσεις όπως εκείνες της Ελένης με τον Δηίφοβο και της Ανδρομάχης με τον Έλενο. Στις περιπτώσεις αυτές η νέα ένωση πραγματοποιείται μετά τον θάνατο του πρώτου συζύγου και συνεπώς δεν αποτελεί ταυτόχρονη προσβολή μιας ενεργού συζυγικής σχέσης.

 

 

Ηρόδοτος και η σχέση άνδρα με τη σύζυγο του αδελφού του

     Στο ηροδότειο έργο πρέπει να διακρίνουμε τουλάχιστον τρεις διαφορετικές περιπτώσεις: α) τη σεξουαλική διεκδίκηση της συζύγου ζώντος αδελφού, β) την πραγματική ή μυθολογική διαδοχή αδελφού ως συζύγου μετά τον θάνατο, γ) τον γάμο μεταξύ αδελφού και αδελφής, ο οποίος αποτελεί διαφορετικό, αλλά συγκριτικά πολύ σημαντικό, φαινόμενο.

1. Ξέρξης και η σύζυγος του Μασίστη: Ηρόδοτος, 9.108–114

   Η σημαντικότερη ηροδότεια μαρτυρία για το πρώτο ζήτημα, δηλαδή τη σεξουαλική διεκδίκηση της συζύγου ζώντος αδελφού, βρίσκεται στο Η΄ 108–114, στην ιστορία του Ξέρξη και της συζύγου του αδελφού του Μασίστη.

   Ο Μασίστης είναι αδελφός του βασιλιά Ξέρξη. Ο Ηρόδοτος διηγείται ότι ο Ξέρξης ερωτεύθηκε τη γυναίκα του Μασίστη, ενώ εκείνη βρισκόταν στη Σάρδεις. Η γυναίκα αντιστέκεται στις επιθυμίες του βασιλιά, ακριβώς επειδή γνωρίζει ότι ο Ξέρξης, από σεβασμό προς τον αδελφό του, δεν θα την εξαναγκάσει.

   Η πρώτη αξιοσημείωτη λεπτομέρεια είναι ότι ο Ηρόδοτος δεν παρουσιάζει τον Ξέρξη να παίρνει τη γυναίκα του αδελφού του. Αντιθέτως, η αφήγηση υπογραμμίζει την απαγορευτική δύναμη της συγγενικής σχέσης. Ο Ξέρξης αναζητεί έναν έμμεσο τρόπο προσέγγισης: παντρεύει τον γιο του, Δαρείο, με την κόρη της γυναίκας του Μασίστη, πιστεύοντας ότι έτσι θα μπορέσει να πλησιάσει τη μητέρα.

   Όταν όμως αργότερα ο Ξέρξης αποκαλύπτει τον πραγματικό του στόχο, η σύζυγος του Μασίστη παραμένει σύζυγος του ζώντος αδελφού του. Ο Ηρόδοτος μάλιστα χρησιμοποιεί εξαιρετικά χαρακτηριστική αξιολογική διατύπωση: ο Ξέρξης θεωρεί φοβερό και ανάρμοστο να παραδώσει σε άλλον τη γυναίκα του αδελφού του, ιδίως επειδή είναι αθώα.

  Η ηροδότεια αφήγηση έχει ιδιαίτερη σημασία:

Μασίστης — σύζυγος του Μασίστη — Ξέρξης
ο Μασίστης είναι ζωντανός, ο Ξέρξης είναι ο αδελφός του, και η γυναίκα παραμένει σύζυγος του Μασίστη.

    Αυτό δεν είναι παράδειγμα πραγματοποίησης της ένωσης. Είναι, όμως, εξαιρετικά σαφής μαρτυρία ότι η επιθυμία του βασιλιά για τη σύζυγο του ζώντος αδελφού αναγνωρίζεται ως σοβαρή παραβίαση της συγγενικής και συζυγικής τάξης.

      Και εδώ υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα διαφορά από τον Θυέστη: στην περίπτωση του Θυέστη έχουμε πραγματοποιημένη ερωτική ένωση με τη σύζυγο του ζώντος αδελφού· στον Ηρόδοτο έχουμε επιθυμία που δεν πραγματοποιείται, αλλά η ίδια η αφήγηση επιβεβαιώνει την ισχύ του απαγορευτικού κανόνα.

2. Η ιδιαίτερη σημασία του Ηροδότου 9.110

    Το χωρίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή ο Ηρόδοτος δεν περιορίζεται στην αφήγηση ενός ερωτικού επεισοδίου. Χρησιμοποιεί τη συγγενική σχέση ως ηθικό και κοινωνικό όριο.

   Ο Ξέρξης, μολονότι είναι απόλυτος βασιλιάς, θεωρεί ότι δεν μπορεί απλώς να αφαιρέσει από τον Μασίστη τη σύζυγό του. Η αντίδρασή του παρουσιάζεται ως ένδειξη ότι η σχέση «σύζυγος του αδελφού» έχει ιδιαίτερη προστατευμένη θέση.

   Μπορεί πλέον να διατυπώθεί  μια πρώτη υπόθεση: Η σχέση με τη γυναίκα του ζώντος αδελφού δεν αποτελεί απλώς περίπτωση μοιχείας. Επειδή η γυναίκα είναι ταυτόχρονα σύζυγος και νύφη, η παραβίαση προσβάλλει δύο συγγενικές τάξεις συγχρόνως: τη συζυγική και την αδελφική.

3. Ακόμη σημαντικότερη παράλληλη μαρτυρία: Ηρόδοτος 6.61–62 (Αρίστων και Αγέτος)

   Υπάρχει στον Ηρόδοτο και μια δεύτερη ιστορία, η οποία δεν αφορά αδελφούς, αλλά μας βοηθά να καταλάβουμε πώς αντιλαμβάνεται ο Ηρόδοτος την αφαίρεση της συζύγου ενός ζώντος άνδρα.

   Πρόκειται για τον Σπαρτιάτη Αρίστωνα και τον Αγέτο. Ο Αγέτος έχει την ομορφότερη γυναίκα της Σπάρτης. Ο Αρίστων την επιθυμεί και χρησιμοποιεί τέχνασμα: προκαλεί τον Αγέτο να ανταλλάξουν ό,τι αγαθό επιθυμεί ο καθένας. Όταν ο Αρίστων ζητά τελικά τη γυναίκα του φίλου του, ο Αγέτος αρνείται, αλλά ο Αρίστων επικαλείται τον όρκο που είχαν δώσει.

Δεν έχουμε εδώ αδελφική σχέση. Έχουμε όμως το ίδιο δομικό πρόβλημα:

άνδρας Α - νόμιμη σύζυγος - άνδρας Β που την επιθυμεί.

   Ο Ηρόδοτος ενδιαφέρεται συνεπώς ιδιαίτερα για την ένταση μεταξύ επιθυμίας, γάμου, όρκου και κοινωνικής νομιμότητας.

4. Ο Ηρόδοτος και ο γάμος αδελφού με αδελφή: Καμβύσης και Άτοσσα

    Εδώ ο Ηρόδοτος μας προσφέρει ένα ακόμη σημαντικό χωρίο, αλλά πρέπει να το κρατήσουμε χωριστά από το βασικό θέμα.

    Στο Γ΄ 31, ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Καμβύσης επιθυμούσε να παντρευτεί μία από τις αδελφές του. Επειδή, όπως λέει ο ίδιος, αυτό δεν ήταν προηγουμένως περσικό έθιμο, ο Καμβύσης απευθύνθηκε στους βασιλικούς δικαστές και τους ρώτησε εάν υπήρχε νόμος που επέτρεπε σε έναν αδελφό να παντρευτεί την αδελφή του.

    Η απάντηση των δικαστών είναι εξαιρετικά σημαντική για την ιστορία των αντιλήψεων περί συγγένειας και γάμου. Δηλώνουν ότι δεν γνωρίζουν νόμο που να επιτρέπει στον αδελφό να παντρεύεται την αδελφή του, αλλά επικαλούνται έναν άλλο κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο ο Πέρσης βασιλιάς μπορεί να πράττει ό,τι επιθυμεί. Έτσι ο Καμβύσης πραγματοποιεί τον γάμο.

   Ο Ηρόδοτος επανέρχεται αργότερα στην Άτοσσα και αναφέρει ότι υπήρξε σύζυγος του αδελφού της Καμβύση και κατόπιν του Μάγου, πριν γίνει σύζυγος του Δαρείου.

 

 

Πολύβιος ο Μεγαλοπολίτης (περ. 200-118 π.Χ.)

«ο αδελφός παίρνει τη γυναίκα του αδελφού».

1. Άτταλος Β΄ – Στρατονίκη – Ευμένης Β΄

    Η σημαντικότερη περίπτωση είναι αυτή των βασιλέων της Περγάμου. Ο Ευμένης Β΄ ήταν βασιλιάς της Περγάμου και αδελφός του Αττάλου Β΄. Σύμφωνα με την παράδοση που ανάγεται στον Πολύβιο, ο Ευμένης δέχθηκε απόπειρα δολοφονίας κοντά στους Δελφούς. Η επίθεση ήταν τόσο βίαιη ώστε διαδόθηκε η είδηση ότι είχε πεθάνει.

Τότε ο Άτταλος, πιστεύοντας ότι ο αδελφός του ήταν νεκρόςανέλαβε τη βασιλεία, και παντρεύτηκε τη Στρατονίκη, τη σύζυγο του Ευμένη.

    Η σχετική αφήγηση διασώζεται στον Πλούταρχο, ο οποίος αναφέρει ρητά την πολυβιανή παράδοση. Ο Πλούταρχος γράφει ότι ο Άτταλος όχι μόνο πήρε το στέμμα αλλά και «ἐγάμει τὴν τοῦ ἀδελφοῦ γυναῖκα, Στρατονίκην» και είχε μαζί της ερωτική σχέση.

    Το εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι ο Ευμένης δεν είχε πεθάνει. Όταν έφθασε η είδηση ότι ζούσε και επέστρεφε, ο Άτταλος εγκατέλειψε αμέσως το βασιλικό αξίωμα και επέστρεψε στη θέση που είχε πριν. Ο Ευμένης τον υποδέχθηκε χωρίς να του επιρρίψει δημόσια μομφή. Και όταν πέθανε αργότερα πραγματικά, άφησε στον Άτταλο και τη βασιλεία και τη γυναίκα του.

   Πρόκειται για ιστορικό παράδειγμα του 2ου αι. π.Χ. στο οποίο ο αδελφός θεωρείται νεκρός και ο άλλος αδελφός συνδέεται με τη γυναίκα του. Και υπάρχει ακόμη ένα κρίσιμο στοιχείο: ο γάμος δεν είναι αποκομμένος από τη βασιλική διαδοχή. Ο Άτταλος αναλαμβάνει συγχρόνως τη βασιλεία και τη σύζυγο του θεωρούμενου νεκρού αδελφού.

. Τι λέει πράγματι ο Πολύβιος;

   Η πλήρης αφήγηση του περιστατικού δεν σώζεται αυτούσια στο σωζόμενο κείμενο των Ἱστοριῶν. Η ιστορία μας παραδίδεται από τον Πλούταρχο, Περὶ φιλαδελφίας, ο οποίος παραπέμπει στην παράδοση του Πολύβιου· μάλιστα η σημείωση της έκδοσης συνδέει ρητά την υπόθεση με τον Πολύβιο, βιβλίο 30, 2.

2. Γένθιος – Πλευράτος – Ἐτούτα

    Ο Πολύβιος μας δίνει και δεύτερη περίπτωση, η οποία είναι ακόμη πιο σκληρή. Στο 29ο βιβλίο των Ἱστοριῶν μιλούσε για τον Ιλλυριό βασιλιά Γένθιο. Ο Γένθιος είχε αδελφό, τον Πλευράτο, ο οποίος επρόκειτο να παντρευτεί την Ἐτούτα, κόρη του Δαρδάνιου ηγεμόνα Μονούνιου.

Ο Γένθιος σκότωσε τον αδελφό του Πλευράτο, και κατόπιν παντρεύτηκε ο ίδιος την κοπέλα.

   Το σχετικό απόσπασμα του Πολυβίου έχει χαθεί από το συνεχές κείμενο και διασώζεται μέσω του Αθηναίου.

Ἀθήναιος, Δειπνοσοφισταί 10.440

   Το χωρίο βρίσκεται στο 10ο βιβλίο, §440a περίπου, μέσα σε ενότητα όπου ο Αθήναιος απαριθμεί περιπτώσεις ανθρώπων με υπερβολική ροπή προς την οινοποσία και την κραιπάλη. Εκεί εισάγει τον Πολύβιο ως πηγή για τον Ιλλυριό βασιλιά Γένθιο.

   Το κείμενο είναι: «καὶ ὁ αὐτὸς ἱστορεῖ ἐν τῷ κθʹ Γένθιον τὸν Ἰλλυριῶν βασιλέα, διὰ τὴν πολλὴν φιλοποσίαν πολλὰ καὶ ἀκόλαστα πράξαι κατὰ τὸν βίον, μεθύοντα διὰ παντὸς ἡμέρας καὶ νυκτός· καὶ ἀποκτείναντα Πλευράτον τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, μέλλοντα γαμεῖν Μονούνιου θυγατέρα, αὐτὸν γῆμαι τὴν κόρην, καὶ τοὺς ὑπηκόους πολλῇ χρῆσθαι κακίᾳ.»

    ο Γένθιος, αφού σκότωσε τον αδελφό του Πλευράτο, ο οποίος επρόκειτο να παντρευτεί την κόρη του Μονούνιου, παντρεύτηκε ο ίδιος την κοπέλα.

   Το κρίσιμο χωρίο είναι: «ἀποκτείναντα Πλευράτον τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ,
μέλλοντα γαμεῖν Μονούνιου θυγατέρα,
αὐτὸν γῆμαι τὴν κόρην».  Δηλαδή: «αφού σκότωσε τον Πλευράτο, τον αδελφό του, ο οποίος επρόκειτο να παντρευτεί την κόρη του Μονούνιου, [ο Γένθιος] παντρεύτηκε ο ίδιος την κόρη.»

    Αυτό που δεν έχουμε είναι το αυθεντικό συνεχές κείμενο του Πολυβίου· έχουμε τη μαρτυρία του Αθηναίου ότι «ὁ αὐτὸς ἱστορεῖ ἐν τῷ κθʹ», δηλαδή «ο ίδιος [ο Πολύβιος] αναφέρει στο 29ο βιβλίο».

   Η Ἐτούτα ήταν μνηστή, όχι σύζυγος του Πλευράτου. Επομένως: Γένθιος–Ἐτούτα = δηλαδή ο αδελφός παίρνει τη μνηστή του αδελφού που σκότωσε και όχι: αδελφός παίρνει τη σύζυγο του νεκρού αδελφού.

 

 

Διόδωρος ο Σικελιώτης (περ. 90-30 π.Χ.)

Άτταλος Β΄ – Στρατονίκη – Ευμένης Β΄

 Διόδωρος, Ἱστορικὴ Βιβλιοθήκη 29.34.2

   Το περιστατικό βρίσκεται στο 29ο βιβλίο, σε απόσπασμα του βιβλίου που αφορά τον Ευμένη Β΄ της Περγάμου και τον αδελφό του Άτταλο.

    Το σωζόμενο κείμενο του Διοδώρου λέει: «ὅτε δὲ καὶ κατὰ τὸν Εὐμένην ἐπιβουλὴ γενομένη, καὶ ἡ φήμη τοῦ τεθνηκέναι τὸν Εὐμένην εἰς Πέργαμον ἀφίκετο, ὁ Ἄτταλος ... τὴν βασίλισσαν ἐμνήστευσε· τοῦ δὲ Εὐμένου παραγενομένου ζῶντος οὐδὲν ἐνεκάλεσεν, ἀλλὰ τὸν ἀδελφὸν ἀσπασάμενος ...»

   Το κρίσιμο σημείο το παραδίδει ο Διόδωρος ως: «τὴν βασίλισσαν ἐμνήστευσε» και συνεχίζει: «τοῦ δὲ Εὐμένου παραγενομένου ζῶντος οὐδὲν ἐνεκάλεσεν, ἀλλὰ τὸν ἀδελφὸν ἀσπασάμενος...»

    Δηλαδή, σε ακριβή απόδοση: «Όταν έγινε απόπειρα εναντίον του Ευμένη και η φήμη ότι ο Ευμένης είχε πεθάνει έφθασε στην Πέργαμο, ο Άτταλος ... μνηστεύθηκε/επιδίωξε ως σύζυγο τη βασίλισσα. Όταν όμως ο Ευμένης εμφανίστηκε ζωντανός, δεν του καταλόγισε τίποτε, αλλά χαιρέτησε τον αδελφό του...»

    Το σωζόμενο απόσπασμα του Διοδώρου είναι καταχωρισμένο ως Diodorus Siculus, Bibliotheca historica 29.34.2. 

  Ο Διόδωρος χρησιμοποιεί το «ἐμνήστευσε» από το μνηστεύω. Ο Διόδωρος λέει ότι, όταν ο Ευμένης θεωρήθηκε νεκρός, ο Άτταλος προχώρησε σε μνηστεία/αρραβώνα με τη βασίλισσα.

2. Η διαφορά από τον Πλούταρχο

    Ο Πλούταρχος, στο Περὶ φιλαδελφίας 18, είναι πολύ πιο σαφής: «Ἄτταλος ... οὐ μόνον βασιλεὺς ἀνηγορεύθη διαδησάμενος, ἀλλὰ καὶ τὴν γυναῖκα τἀδελφοῦ Στρατονίκην ἔγημε καὶ συνῆρχεν.»

   Δηλαδή: «Ο Άτταλος όχι μόνο αναγορεύθηκε βασιλιάς, αλλά πήρε ως γυναίκα τη Στρατονίκη, τη γυναίκα του αδελφού του, και συζούσε μαζί της.»

3. Ο Διόδωρος επιβεβαιώνει το βασικό σχήμα

   Ανεξάρτητα από τη διαφορά μνηστεύω / γαμέω, το ιστορικό πλαίσιο είναι σαφές:

Ευμένης = ζωντανός αδελφός, θεωρούμενος νεκρός.
Στρατονίκη = γυναίκα του Ευμένη.

Άτταλος = αδελφός του Ευμένη.

    Και ο Διόδωρος είναι ιδιαίτερα χρήσιμος επειδή η αφήγησή του δεν εξαρτάται από τον Πλούταρχο. Πρόκειται για ανεξάρτητη ιστοριογραφική μαρτυρία του ίδιου επεισοδίου.

 

 

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 29 Σεπτεμβρίου 2026 :  

ο αδελφός και η γυναικαδέλφη

στην αρχαία ελληνική μυθολογία

και ιστορία

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]