η παρένδυση του Πενθέα στις Βάκχες
Λίγα Σχόλια πάνω σε μια σημείωση του
Γιάγκου Ανδρεάδη
Αρχαιογνωσία
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ
η ιδιοτυπία της παρένδυσης του
Πενθέα
Η παρένδυση του Πενθέα
στις Βάκχες του Ευριπίδη: τελετουργική μεταμόρφωση, δραματική ειρωνεία και η
μοναδικότητα του μοτίβου στην αρχαία ελληνική τραγωδία
Το παρόν σύντομο σχόλιο εξετάζει την
παρένδυση του Πενθέα στην τραγωδία Βάκχες του Ευριπίδη, έργο που συνδέεται με
το τελευταίο στάδιο της δημιουργίας του ποιητή και παρουσιάστηκε μετά τον
θάνατό του, πιθανότατα το 405 π.Χ. Η μεταμφίεση του βασιλιά των Θηβών σε βάκχη,
κατόπιν της καθοδήγησης του Διονύσου, αποτελεί μία από τις πιο σύνθετες
σκηνικές και δραματουργικές καταστάσεις της σωζόμενης αρχαίας ελληνικής
τραγωδίας. Δεν συνιστά απλώς αλλαγή ενδυμασίας, αλλά ανατροπή της κοινωνικής
ταυτότητας, της πολιτικής εξουσίας και της αντίληψης του ίδιου του ήρωα για την
πραγματικότητα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σχέση της
παρένδυσης με την ψυχική και αντιληπτική αποσταθεροποίηση του Πενθέα, καθώς και
στην παράσταση των «διπλών ήλιων» και της διπλής όρασης, που αποκαλύπτουν την
επικράτηση της διονυσιακής δύναμης πάνω στη λογική συνείδηση του ήρωα. Το
ζήτημα εξετάζεται επίσης υπό το πρίσμα της μοναδικότητας του μοτίβου στην
αρχαία ελληνική τραγωδία, με τη διευκρίνιση ότι η ιδιαιτερότητα των Βακχών δεν
έγκειται στην απλή παρουσία μιας μεταμφίεσης, αλλά στον τρόπο με τον οποίο η
μεταμφίεση εντάσσεται οργανικά στην καταστροφή του τραγικού προσώπου.
Οι Βάκχες αποτελούν ένα από τα πιο
αινιγματικά έργα του Ευριπίδη, καθώς θέτουν στο επίκεντρο τη σύγκρουση ανάμεσα
στην ανθρώπινη εξουσία και στη θεϊκή δύναμη, στη λογική τάξη και στη διονυσιακή
έκσταση, στην αυτοκυριαρχία και στην απώλεια του ελέγχου. Στο επίκεντρο αυτής
της σύγκρουσης βρίσκεται ο Πενθέας, βασιλιάς της Θήβας, ο οποίος αρνείται να
αναγνωρίσει τη θεϊκή υπόσταση του Διονύσου και επιχειρεί να καταστείλει τη
λατρεία του.
Η τιμωρία του δεν συντελείται μόνο μέσω της
τελικής σωματικής καταστροφής του. Προηγείται μια βαθύτερη ανατροπή: ο Πενθέας
οδηγείται σταδιακά στην εγκατάλειψη των συμβόλων της βασιλικής του ιδιότητας
και στην υιοθέτηση της γυναικείας βακχικής περιβολής. Ο διώκτης των μαινάδων
μετατρέπεται ο ίδιος σε αντικείμενο παρατήρησης, ενώ η επιθυμία του να
κατασκοπεύσει τις γυναίκες στο Κιθαιρώνα τον καθιστά ευάλωτο στην εξουσία
εκείνου που επιχειρεί να εξουδετερώσει.
Η παρένδυση του Πενθέα έχει, συνεπώς,
ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της ευριπίδειας δραματουργίας. Η ενδυμασία
λειτουργεί ως σκηνικό μέσο, ως δείκτης μεταβολής της ταυτότητας και ως ορατό
σημάδι της ανατροπής των ορίων ανάμεσα στο ανδρικό και στο γυναικείο, στον
κυβερνήτη και στον υπήκοο, στον παρατηρητή και στο παρατηρούμενο πρόσωπο.
Το ερώτημα είναι κατά πόσον η συγκεκριμένη
παρένδυση μπορεί να θεωρηθεί μοναδική στην αρχαία ελληνική τραγωδία και,
κυρίως, σε ποια ακριβώς έννοια συνίσταται αυτή η μοναδικότητα.
.
Η σκηνή της παρένδυσης: από τον βασιλιά στη βάκχη
Η σκηνή της μεταμφίεσης εκτυλίσσεται στο
τέταρτο επεισόδιο, περίπου στους στίχους 787–861, ενώ οι συνέπειές της γίνονται
ιδιαίτερα εμφανείς στους στίχους 912–976, όταν ο Πενθέας εμφανίζεται πλέον
μεταμφιεσμένος και ετοιμάζεται να αναχωρήσει για τον Κιθαιρώνα. Η σκηνική
ακολουθία έχει αναλυθεί ως κομβικό σημείο της τραγωδίας, καθώς η ενδυματολογική
αλλαγή συμπίπτει με την ανατροπή της ψυχικής κατάστασης του ήρωα.
Ο Διόνυσος δεν περιορίζεται στο να πείσει
τον Πενθέα να φορέσει γυναικεία ενδυμασία. Αναλαμβάνει ο ίδιος να τον
καθοδηγήσει στη μεταμόρφωση, επιβάλλοντας σταδιακά τους όρους της νέας του εμφάνισης.
Τα μακριά μαλλιά, το γυναικείο ένδυμα, η μίτρα, ο θύρσος και το δέρμα του
νεβρού συγκροτούν την εξωτερική εικόνα μιας μαινάδας.
Η αλλαγή αυτή αποκτά ιδιαίτερη δραματουργική
βαρύτητα επειδή ο Πενθέας είχε προηγουμένως ταυτίσει την ανδρική ιδιότητα με
την πολιτική ισχύ, την επιβολή του νόμου και τον έλεγχο του σώματος. Τώρα, ο
ίδιος εγκαταλείπει την προηγούμενη δημόσια εικόνα του, προκειμένου να εισέλθει
κρυφά στον χώρο των γυναικών που επιδίωκε να συλλάβει.
Η ειρωνεία είναι πολυεπίπεδη: ο βασιλιάς
πιστεύει ότι η μεταμφίεση θα του επιτρέψει να παραμείνει αθέατος, ενώ στην
πραγματικότητα τον καθιστά πρωταγωνιστή ενός θεατρικού μηχανισμού που ελέγχει ο
θεός. Η προσπάθειά του να γίνει αόρατος καταλήγει να τον καταστήσει το κεντρικό
θέαμα της τραγωδίας.
.
Η ενδυμασία ως ανατροπή της ταυτότητας
Η παρένδυση του Πενθέα δεν πρέπει να
ερμηνευθεί αποκλειστικά ως εξωτερική αλλαγή φύλου ή ως επεισόδιο που αποσκοπεί
στην πρόκληση γέλιου. Το ουσιώδες είναι ότι ο ήρωας υιοθετεί μια εμφάνιση η
οποία αντιβαίνει στην πολιτική, κοινωνική και έμφυλη ταυτότητα που ο ίδιος
υπερασπιζόταν.
Η
αντίθεση είναι σαφής:
Βασιλιάς
– βάκχη: ο φορέας της πολιτικής εξουσίας μετατρέπεται σε μέλος της λατρευτικής
ομάδας που καταδίωκε.
Ελεγκτής
– ελεγχόμενος: εκείνος που επιδιώκει να επιβάλει τη βούλησή του υποτάσσεται στη
βούληση του Διονύσου.
Παρατηρητής
– θέαμα: αυτός που επιθυμεί να παρακολουθήσει τις γυναίκες χωρίς να γίνει
αντιληπτός εκτίθεται ο ίδιος στη θέα των άλλων.
Ανδρική
αυτοκυριαρχία – διονυσιακή αποσταθεροποίηση: η εικόνα της ισχύος υποχωρεί
μπροστά στην εξάρτηση από τον θεό.
Η ενδυμασία, επομένως, δεν καλύπτει απλώς το
σώμα του Πενθέα. Αποκαλύπτει τη δραματική του ευαλωτότητα. Η αλλαγή εξωτερικής
εμφάνισης γίνεται ορατή έκφραση μιας βαθύτερης αλλαγής στη σχέση του ήρωα με
τον εαυτό του και τον κόσμο.
.
Η θεατρική διάσταση της μεταμφίεσης
Υπάρχει, επιπλέον, ένα ουσιαστικό
μεταθεατρικό επίπεδο. Στο αρχαίο ελληνικό θέατρο οι γυναικείοι ρόλοι
ερμηνεύονταν από άνδρες ηθοποιούς. Κατά συνέπεια, η εμφάνιση ενός ανδρικού δραματικού
προσώπου ως γυναίκας δημιουργεί μια ιδιαίτερη αναδίπλωση της θεατρικής
αναπαράστασης: ένας άνδρας ηθοποιός υποδύεται τον Πενθέα, ο οποίος με τη σειρά
του μεταμφιέζεται σε γυναίκα.
Το κοινό παρακολουθεί, έτσι, ένα πρόσωπο που
μεταβάλλει συνειδητά τη σκηνική του ταυτότητα, χωρίς να κατανοεί ότι η ίδια η
απόπειρα απόκρυψης τον εντάσσει βαθύτερα στην παγίδα του Διονύσου. Η θεατρική
σύμβαση δεν αποτελεί απλώς τεχνική λεπτομέρεια, αλλά ενισχύει τη δραματική
ειρωνεία: η ταυτότητα εμφανίζεται ως κάτι που μπορεί να κατασκευαστεί
εξωτερικά, ενώ η σημασία της υπερβαίνει την ενδυμασία.
.
Οι «διπλοί ήλιοι» και η αλλοίωση της αντίληψης
Ιδιαίτερη σημασία έχει η σκηνή κατά την
οποία ο μεταμφιεσμένος Πενθέας εμφανίζεται μπροστά στον Διόνυσο και περιγράφει
την αλλοίωση της όρασής του. Στους στίχους 918–922 των Βακχών, ο ήρωας αναφέρει
ότι βλέπει δύο ήλιους, διπλή Θήβα και τον ξένο με τη μορφή ταύρου. Η σκηνή έχει
αποτελέσει αντικείμενο ειδικών φιλολογικών μελετών, ιδίως ως προς τη σχέση της
διπλής όρασης με τις τελετουργίες μύησης και την επίδραση της διονυσιακής
δύναμης.
Η εικόνα των δύο ήλιων είναι καθοριστική,
επειδή η όραση αποτελεί ένα από τα βασικά πεδία στα οποία αναπτύσσεται η
σύγκρουση του έργου. Ο Πενθέας επιθυμεί να δει τις βακχικές τελετές, να τις
παρακολουθήσει και να τις υποτάξει στη δική του γνώση. Ωστόσο, όταν τελικά
αποκτά τη δυνατότητα να μεταβεί στον Κιθαιρώνα, η ίδια η όρασή του έχει ήδη
αποσταθεροποιηθεί.
Το παράδοξο είναι ότι ο Πενθέας βλέπει
περισσότερα απ’ όσα μπορεί να ερμηνεύσει, αλλά γνωρίζει λιγότερα απ’ όσα
νομίζει. Η πολλαπλότητα των οπτικών εικόνων δεν διευρύνει τη γνώση του·
φανερώνει την απώλεια της σταθερής αντίληψης της πραγματικότητας.
.
Η διπλή όραση ως σύμπτωμα και σύμβολο
Η
φράση «δύο ήλιοι» επιδέχεται περισσότερες από μία ερμηνείες:
/-.
Ψυχολογική και δραματική ερμηνεία.
Η διπλωπία δηλώνει την αποδιοργάνωση της
αντίληψης του Πενθέα και τη σταδιακή κατάρρευση της λογικής του αυτοκυριαρχίας.
/-.
Θρησκειολογική και τελετουργική ερμηνεία.
Η αλλοιωμένη όραση μπορεί να συσχετιστεί με
καταστάσεις μετάβασης, έκστασης και μύησης, στις οποίες η συνηθισμένη αντίληψη
του κόσμου διαταράσσεται. Η σύνδεση αυτή έχει υποστηριχθεί ειδικότερα από τον
Richard Seaford.
/-.
Δραματουργική και συμβολική ερμηνεία.
Η διπλή όραση καθρεφτίζει τη διπλή ταυτότητα
που ενσαρκώνει πλέον ο Πενθέας: είναι ταυτόχρονα βασιλιάς και βάκχη, άνδρας και
πρόσωπο ενδεδυμένο ως γυναίκα, διώκτης του Διονύσου και όργανο της θεϊκής του
βούλησης.
/-.
Μεταθεατρική ερμηνεία.
Η σκηνή δημιουργεί μια αντίστιξη ανάμεσα σε
αυτό που βλέπει ο Πενθέας και σε αυτό που αντιλαμβάνεται το κοινό. Οι θεατές
βλέπουν τον μεταμφιεσμένο ήρωα να πλησιάζει την καταστροφή του, ενώ ο ίδιος
ερμηνεύει την κατάστασή του ως προετοιμασία για μια επιτυχημένη κατασκοπεία. Η
θεατρική όραση και η πλάνη του ήρωα λειτουργούν, έτσι, σε διαφορετικά επίπεδα.
/-.
Ψυχαναλυτική ερμηνεία.
Η ψυχαναλυτική ερμηνεία των «δύο ήλιων» και
της διπλωπίας του Πενθέα δεν αποτελεί απλώς μια συμπληρωματική παρατήρηση, αλλά
μπορεί να αποτελέσει τον βαθύτερο ερμηνευτικό άξονα που συνδέει την παρένδυση,
την επιθυμία της κατασκοπείας, την ανατροπή της ανδρικής ταυτότητας και τον
τελικό διαμελισμό του ήρωα.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι το εξής: τι
συμβαίνει στην ψυχική συγκρότηση του Πενθέα όταν, αφού αποδεχθεί να
μεταμφιεστεί σε γυναίκα, αρχίζει να βλέπει διπλούς ήλιους και μια διπλή Θήβα;
Μπορούμε να διαβάσουμε αυτή τη σκηνή ως δραματική αναπαράσταση μιας κρίσης της
ταυτότητας, κατά την οποία το υποκείμενο χάνει τη σταθερή θέση από την οποία
αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο.
Η ερμηνεία που ακολουθεί διακρίνει την
αρχαία δραματική μαρτυρία από τη νεότερη ψυχαναλυτική προσέγγιση, χωρίς να
αποδίδει στον Ευριπίδη έννοιες που διαμορφώθηκαν πολλούς αιώνες αργότερα.
.
Η ψυχαναλυτική ερμηνεία της διπλωπίας του Πενθέα: οι «δύο ήλιοι» ως διάσπαση
της ταυτότητας
.
Από τη σωματική διπλωπία στην ψυχική διάσπαση
Στις Βάκχες (στ. 918–924), αμέσως μετά την
παρένδυσή του, ο Πενθέας εμφανίζεται με μια αλλοιωμένη αντίληψη της
πραγματικότητας. Βλέπει δύο ήλιους, δύο Θήβες και τον Διόνυσο να προηγείται με
μορφή ταύρου. Η σκηνή αποτελεί ένα από τα πιο πρόσφορα σημεία για την εφαρμογή
της ψυχαναλυτικής ερμηνείας στην αρχαία τραγωδία. Η σχετική βιβλιογραφία έχει
εξετάσει τόσο την ψυχική συγκρότηση του Πενθέα όσο και τη σχέση της επιθυμίας
του να παρακολουθήσει τις βακχικές τελετές με την καταπίεση, την αμφιθυμία και
την ανάγκη ελέγχου.
Η διπλωπία, σε πρώτο επίπεδο, αποτελεί ένα
σύμπτωμα διαταραγμένης όρασης μέσα στη δραματική πραγματικότητα του έργου. Σε
ένα δεύτερο, ερμηνευτικό επίπεδο, όμως, η διπλή εικόνα μπορεί να διαβαστεί ως
εξωτερική αναπαράσταση μιας εσωτερικής σύγκρουσης. Ο Πενθέας δεν βλέπει πλέον
έναν ενιαίο κόσμο, επειδή έχει αρχίσει να χάνει τη σταθερή θέση από την οποία
τον αντιλαμβανόταν.
Πριν από τη μεταμφίεσή του, ο βασιλιάς
θεωρεί ότι υπάρχει μια σαφής διάκριση ανάμεσα στον εαυτό του και στον Άλλον,
ανάμεσα στον άνδρα και στη γυναίκα, ανάμεσα στον πολιτισμένο πολίτη και στον
ανεξέλεγκτο οπαδό μιας ξένης λατρείας. Η ταυτότητά του συγκροτείται μέσα από
αυτές τις αντιθέσεις. Με την παρένδυση, όμως, αναγκάζεται να ενσαρκώσει ο ίδιος
αυτό που προηγουμένως απέρριπτε.
Οι δύο ήλιοι μπορούν, επομένως, να
ερμηνευθούν ως εικόνα της διάσπασης της προηγούμενης βεβαιότητάς του. Ο ένας
κόσμος είναι εκείνος της βασιλικής τάξης, της ανδρικής αυθεντίας και του νόμου.
Ο άλλος είναι ο κόσμος της διονυσιακής έκστασης, της έμφυλης αμφισημίας και της
απώλειας του ελέγχου. Ο Πενθέας δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει αυτούς τους δύο
κόσμους χωριστούς, διότι έχει εισέλθει ο ίδιος στον δεύτερο.
Αυτή η ανάγνωση δεν σημαίνει ότι οι δύο
ήλιοι έχουν αποκλειστικά ψυχαναλυτική σημασία. Σημαίνει ότι η ποιητική εικόνα
επιτρέπει να συσχετίσουμε το ορατό σύμπτωμα με τη δραματική κρίση της
ταυτότητας.
.
Η απωθημένη επιθυμία και η κατασκοπεία των Μαινάδων
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της
ψυχαναλυτικής προσέγγισης αφορά την επιθυμία του Πενθέα να δει τις γυναίκες
στον Κιθαιρώνα. Ο ίδιος παρουσιάζει την πρόθεσή του ως πολιτική και ανακριτική
ενέργεια: θέλει να διαπιστώσει τι συμβαίνει στις τελετές, να εντοπίσει τις
παραβάσεις και να επιβάλει ξανά την τάξη.
Η συμπεριφορά του, ωστόσο, υπερβαίνει
σταδιακά τα όρια μιας απλής πολιτικής επιτήρησης. Η επιμονή του να γίνει
αθέατος παρατηρητής, η προσήλωσή του στην εικόνα των γυναικών και η τελική
αποδοχή της γυναικείας ενδυμασίας δημιουργούν ένα πεδίο ερμηνείας γύρω από τη
σχέση ανάμεσα στην απαγόρευση και στην επιθυμία.
Στην ψυχαναλυτική ορολογία, μπορούμε να
διακρίνουμε τρία επίπεδα:
Η
συνειδητή πρόθεση: ο Πενθέας θέλει να αποκαλύψει και να τιμωρήσει όσα θεωρεί
απειλή για την πόλη.
Η
αμφιθυμία: ενώ απορρίπτει τη διονυσιακή λατρεία, έλκεται ολοένα περισσότερο από
τη δυνατότητα να τη δει από κοντά.
Η
αντιστροφή της θέσης του: προκειμένου να παρατηρήσει τις γυναίκες, αποδέχεται
να εμφανιστεί ο ίδιος ως μία από αυτές.
Η ερμηνεία αυτή συνδέεται με την έννοια της
ηδονοβλεπτικής επιθυμίας (voyeurism), η οποία έχει πράγματι αξιοποιηθεί στη
σύγχρονη κριτική των Βακχών. Δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι ο Πενθέας έχει κάποια
συγκεκριμένη ασυνείδητη σεξουαλική επιθυμία. Το σημαντικότερο είναι ότι η
επιθυμία του να βλέπει συγκρούεται με την ανάγκη του να απαγορεύει και να
ελέγχει αυτό που θέλει να δει.
Ο Πενθέας επιθυμεί να διατηρήσει την
απόσταση του ερευνητή από το αντικείμενο της έρευνάς του. Για να ικανοποιήσει,
όμως, την επιθυμία του, πρέπει να εγκαταλείψει αυτή την απόσταση και να
μεταμφιεστεί. Η κατασκοπεία καταλήγει έτσι να λειτουργεί ως μηχανισμός
αυτοπαγίδευσης.
.
Η παρένδυση ως επιστροφή του απωθημένου
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η παρένδυση μπορεί
να ερμηνευθεί ως δραματική επιστροφή εκείνου που ο Πενθέας προσπαθεί να
αποκλείσει από τον εαυτό του.
Ο βασιλιάς έχει οικοδομήσει την ταυτότητά
του μέσα από την απόρριψη της διονυσιακής θηλυκότητας, της έκστασης και της
εγκατάλειψης του ορθολογικού ελέγχου. Όσο περισσότερο, όμως, προσπαθεί να
καταστείλει αυτά τα στοιχεία στον εξωτερικό κόσμο, τόσο περισσότερο η δράση του
τον οδηγεί προς αυτά.
Ο Διόνυσος δεν χρειάζεται να επιβάλει τη
μεταμφίεση αποκλειστικά με εξωτερικό καταναγκασμό. Αξιοποιεί την ίδια την
επιθυμία του Πενθέα να δει. Ο ήρωας αποδέχεται αυτό που προηγουμένως απέρριπτε,
επειδή το θεωρεί απαραίτητο για την εκπλήρωση του δικού του σκοπού.
Η ψυχαναλυτική έννοια της απώθησης προσφέρει
εδώ ένα ερμηνευτικό εργαλείο. Εκείνο που αποκλείεται από τη συνειδητή ταυτότητα
δεν εξαφανίζεται κατ' ανάγκην, αλλά μπορεί να επιστρέψει με μια απρόβλεπτη
μορφή. Στον Πενθέα, η επιστροφή αυτή δεν πρέπει να ταυτιστεί μηχανικά με την
«ανακάλυψη» μιας κρυφής γυναικείας ταυτότητας. Αφορά, ευρύτερα, την κατάρρευση
των αυστηρών ορίων με τα οποία ο ίδιος ορίζει τον ανδρισμό, την εξουσία και τη
σχέση του με το απαγορευμένο.
Η τραγική ειρωνεία είναι ότι ο Πενθέας δεν
αναγνωρίζει αυτή τη μεταβολή ως δική του εσωτερική αντίφαση. Τη βιώνει ως κάτι
που του συμβαίνει εξαιτίας του ξένου. Ο Διόνυσος, όμως, αξιοποιεί ακριβώς την
επιθυμία και την αντίσταση του ήρωα για να τον οδηγήσει στην καταστροφή του.
.
Οι δύο ήλιοι ως διπλασιασμός του εγώ
Σε μια ευρύτερη ψυχαναλυτική ανάγνωση, οι
δύο ήλιοι μπορούν να συσχετιστούν με τον διπλασιασμό του εγώ και την κρίση της
αυτοεικόνας.
Ο Πενθέας έχει μέχρι εκείνη τη στιγμή μια
σαφή εικόνα του εαυτού του: είναι ο βασιλιάς, ο άνδρας, ο νομοθέτης και ο
διώκτης των Μαινάδων. Μετά τη μεταμφίεση, όμως, βρίσκεται σε μια ασταθή
ενδιάμεση θέση. Δεν έχει πάψει να είναι ο Πενθέας, αλλά δεν μπορεί πλέον να
εμφανίζεται και να ενεργεί αποκλειστικά ως ο βασιλιάς που ήταν προηγουμένως.
Η διπλή όραση καθιστά αυτή την αμφισημία
σκηνικά ορατή. Όπως ο ήλιος και η πόλη διπλασιάζονται, έτσι διπλασιάζεται και η
εικόνα του ήρωα: από τη μια πλευρά παραμένει ο άνδρας που επιδιώκει να ελέγξει
τις γυναίκες· από την άλλη γίνεται ο μεταμφιεσμένος συμμετέχων σε έναν κόσμο
που δεν μπορεί να ελέγξει.
Μπορούμε να προχωρήσουμε ακόμη περισσότερο,
εφόσον δηλώσουμε καθαρά ότι πρόκειται για νεότερη θεωρητική εφαρμογή: οι δύο
ήλιοι εκφράζουν την αδυναμία του Πενθέα να ενοποιήσει τις αντιφατικές πλευρές
της ταυτότητάς του. Η συνείδησή του δεν κατορθώνει να ενσωματώσει την εμπειρία
της μεταμφίεσης σε μια σταθερή αυτοαντίληψη. Αντί να αναγνωρίσει τη μεταβολή
του, τη βιώνει ως παραμόρφωση του εξωτερικού κόσμου.
Αυτή η ερμηνεία συνδέεται και με τη θεατρική
λειτουργία του διπλασιασμού: το κοινό βλέπει καθαρά ότι ο Πενθέας έχει
μεταμορφωθεί, ενώ εκείνος δεν κατανοεί πλήρως τη σημασία της μεταβολής του. Η
σκηνή αποκαλύπτει, επομένως, την απόσταση ανάμεσα στην εικόνα που έχει το
υποκείμενο για τον εαυτό του και στην εικόνα που βλέπουν οι άλλοι.
.
Η λακανική ανάγνωση: το βλέμμα και ο Άλλος
Μια δεύτερη θεωρητική δυνατότητα προσφέρει η
σκέψη του Jacques Lacan, ιδίως η διάκριση ανάμεσα στο υποκείμενο που θεωρεί ότι
ελέγχει το βλέμμα και στο υποκείμενο που ανακαλύπτει ότι έχει ήδη ενταχθεί στο
πεδίο του βλέμματος του Άλλου.
Ο Πενθέας ξεκινά ως επίδοξος παρατηρητής.
Θέλει να βλέπει χωρίς να φαίνεται, να αποκτά γνώση χωρίς να εκτίθεται και να
διατηρεί την εξουσία του πάνω στο αντικείμενο της παρατήρησης. Η επιθυμία αυτή
προϋποθέτει ότι ο ίδιος θα παραμείνει έξω από το θέαμα.
Η διονυσιακή στρατηγική ανατρέπει ακριβώς
αυτή την προϋπόθεση. Ο Πενθέας δεν είναι πλέον ο κυρίαρχος θεατής, αλλά το
πρόσωπο που έχει τοποθετηθεί μέσα σε μια σκηνή οργανωμένη από κάποιον άλλο. Ο
Διόνυσος τού υποδεικνύει πώς θα ντυθεί, πώς θα εμφανιστεί και πού θα
κατευθυνθεί. Ο επίδοξος ελεγκτής γίνεται αντικείμενο μιας θεατρικής και θεϊκής
σκηνοθεσίας.
Στη λακανική οπτική, το βλέμμα δεν
εξαντλείται στη φυσιολογική πράξη της όρασης. Αφορά τη σχέση του υποκειμένου με
το πεδίο μέσα στο οποίο γίνεται και το ίδιο ορατό. Υπό αυτή την έννοια, οι δύο
ήλιοι μπορούν να διαβαστούν ως το σημείο στο οποίο καταρρέει η φαντασίωση του
Πενθέα ότι μπορεί να κατακτήσει την πραγματικότητα μέσω της παρατήρησης.
Η διπλή όραση δεν του προσφέρει διπλάσια
γνώση. Του αποκαλύπτει, αντίθετα, ότι δεν είναι πλέον κύριος της οπτικής του
θέσης. Η αίσθηση ότι βλέπει περισσότερα συνοδεύεται από την πραγματική αδυναμία
του να κατανοήσει τι βλέπει.
Η
λακανική προσέγγιση, συνεπώς, ενισχύει τη μεταθεατρική ερμηνεία της σκηνής: ο
Πενθέας επιθυμεί να δει το απαγορευμένο θέαμα των Μαινάδων, αλλά ο ίδιος
μετατρέπεται στο θέαμα που οργανώνει ο Διόνυσος. Η σύμπτωση ανάμεσα στην ψυχική
αποσταθεροποίηση και στη θεατρική έκθεση είναι ένα από τα πιο ισχυρά
χαρακτηριστικά του επεισοδίου. Η σύγχρονη κριτική έχει επισημάνει ευρύτερα τη σημασία
της όρασης, της έκθεσης και της θεατρικότητας στις Βάκχες.
.
Η διπλή όραση ως προαναγγελία του διαμελισμού
Η ψυχαναλυτική ανάγνωση αποκτά την
πληρέστερη σημασία της όταν συνδεθεί με το τέλος της τραγωδίας.
Οι δύο ήλιοι εμφανίζονται πριν από τον
διαμελισμό του Πενθέα. Η χρονική αυτή θέση επιτρέπει να θεωρήσουμε τη διπλωπία
όχι απλώς ως ένδειξη ψυχικής διαταραχής, αλλά και ως προοικονομία της τελικής
αποσύνθεσης του ήρωα.
Αρχικά
διαταράσσεται η ενιαία εικόνα του κόσμου. Στη συνέχεια ανατρέπεται η ενιαία
εικόνα του εαυτού του. Τέλος, το ίδιο το σώμα του Πενθέα διαμελίζεται από τις
Μαινάδες, με επικεφαλής την Αγαύη.
Η αναλογία ανάμεσα στην ψυχική διάσπαση και
στον σωματικό διαμελισμό είναι ερμηνευτικά ισχυρή, αρκεί να μην εκληφθεί ως
κυριολεκτική ψυχολογική αιτιότητα. Δεν σημαίνει ότι η διπλωπία προκαλεί τον
διαμελισμό. Σημαίνει ότι η δραματουργία δημιουργεί μια ακολουθία εικόνων στις
οποίες η ενότητα υποχωρεί σταδιακά: πρώτα η ενότητα της όρασης, έπειτα η
σταθερότητα της ταυτότητας και, τελικά, η σωματική ακεραιότητα.
Η κατάληξη είναι ιδιαίτερα τραγική επειδή ο
Πενθέας δεν έχει κατορθώσει να αναγνωρίσει την αντίφαση που τον διαπερνά.
Παραμένει προσκολλημένος στην ιδέα ότι μπορεί να παρατηρήσει, να ελέγξει και να
τιμωρήσει. Η επιθυμία του να δει τον οδηγεί σε μια κατάσταση όπου ο ίδιος
γίνεται το αντικείμενο της βίας που επιδίωκε να επιβάλει.
Η ψυχαναλυτική προσέγγιση των «δύο ήλιων»
αποκτά ιδιαίτερη δύναμη όταν δεν απομονώνεται από την παρένδυση και τη
δραματουργία του έργου.
1.
Η απαγόρευση
Ο Πενθέας απορρίπτει τη διονυσιακή λατρεία
και επιχειρεί να ελέγξει τη γυναικεία συμπεριφορά.
2.
Η επιθυμία
Θέλει να δει τις Μαινάδες, αλλά να
διατηρήσει τη θέση του αθέατου και κυρίαρχου παρατηρητή.
3.
Η παρένδυση
Αποδέχεται την εμφάνιση που προηγουμένως
απέρριπτε, εγκαταλείποντας συμβολικά τη σταθερή δημόσια ταυτότητά του.
4.
Οι δύο ήλιοι
Η διπλή όραση καθιστά ορατή την
αποσταθεροποίηση της αντίληψης και την αδυναμία ενοποίησης των αντιφατικών
θέσεων του ήρωα.
5.
Ο διαμελισμός
Η κατάρρευση της εξουσίας και της
αυτοκυριαρχίας ολοκληρώνεται με την καταστροφή του σώματος του Πενθέα.
Η ακολουθία αυτή δεν πρέπει να
αντιμετωπιστεί ως σύγχρονη ψυχιατρική διάγνωση του μυθικού προσώπου. Είναι μια
ερμηνευτική κατασκευή που συσχετίζει συγκεκριμένα δραματικά δεδομένα: την
επιθυμία της κατασκοπείας, την παρένδυση, τη διπλωπία και τον τελικό σπαραγμό.
Η διπλωπία του Πενθέα και η εμφάνιση των δύο
ήλιων μπορούν να ερμηνευθούν ψυχαναλυτικά ως η οπτική αναπαράσταση μιας κρίσης
της ταυτότητας, η οποία έχει προετοιμαστεί από τη σύγκρουση ανάμεσα στην
επιθυμία και στην απαγόρευση. Ο Πενθέας επιδιώκει να παραμείνει ο κυρίαρχος
παρατηρητής της διονυσιακής τελετουργίας, αλλά η επιθυμία του να δει τον οδηγεί
στην παρένδυση και, μέσω αυτής, στην αποσταθεροποίηση της θέσης του ως άνδρα
και βασιλιά. Οι δύο ήλιοι δεν αποτελούν απλώς μια παραίσθηση· μπορούν να
διαβαστούν ως συμβολική εικόνα της αδυναμίας του να διατηρήσει μια ενιαία και
σταθερή αυτοαντίληψη.
Στο
επίπεδο της λακανικής θεωρίας, η σκηνή φανερώνει την κατάρρευση της φαντασίωσης
ότι το υποκείμενο ελέγχει το βλέμμα. Ο Πενθέας, που θέλει να δει χωρίς να
φαίνεται, γίνεται ο ίδιος ορατό αντικείμενο μέσα στη διονυσιακή σκηνοθεσία. Η
απώλεια του ελέγχου της όρασης προαναγγέλλει, σε δραματουργικό επίπεδο, την απώλεια
του ελέγχου της ταυτότητας και, τελικά, τη διάλυση της σωματικής του ενότητας.
Έτσι, η παρένδυση και οι δύο ήλιοι
συγκροτούν δύο όψεις της ίδιας τραγικής διαδικασίας: η πρώτη μεταβάλλει την
εξωτερική εικόνα του Πενθέα, ενώ η δεύτερη αποκαλύπτει την εσωτερική
αποσταθεροποίηση που συνοδεύει αυτή τη μεταβολή. Η τραγική ειρωνεία κορυφώνεται
όταν ο επίδοξος ελεγκτής των Μαινάδων γίνεται το θύμα τους και η επιθυμία του
να γνωρίσει το απαγορευμένο θέαμα καταλήγει στην ίδια του την καταστροφή.
Ενδεικτική
βιβλιογραφία για την ψυχαναλυτική ενότητα
William
Sale, “The Psychoanalysis of Pentheus in the Bacchae of Euripides”, στο Studies
in Fifth Century Thought and Literature, σ. 63–82. Cambridge Unin. Press.
Richard
Seaford, “Pentheus’ Vision: Bacchae 918–22”, The Classical Quarterly 37.1
(1987), σ. 76–78. Cambridge Univ. Press.
George
Devereux, “The Psychotherapy Scene in Euripides’ Bacchae”. The Jornal of Hellenic Studies.
Frances
Muecke, “‘I Know You — By Your Rags’: Costume and Disguise in Fifth-century
Drama”, Antichthon 16 (1982), σ. 17–34. Cambridge Univ. Press.
“Euripides:
Bacchae”, The Encyclopedia of Greek Tragedy, για τις ψυχολογικές, ψυχαναλυτικές
και μεταθεατρικές ερμηνείες του έργου. Wiley Online Library.
[
Η σύνδεση της διπλωπίας με την εσωτερική διάσπαση του ήρωα και η λακανική
ερμηνεία του βλέμματος αποτελούν δύο διακριτές θεωρητικές προσεγγίσεις, οι
οποίες μπορούν να συνδυαστούν παραγωγικά, εφόσον παρουσιάζονται ως σύγχρονες
αναγνώσεις του ευριπίδειου κειμένου και όχι ως αποδεδειγμένες προθέσεις του
ποιητή.]
Οι παραπάνω πέντε ερμηνείες δεν
αλληλοαναιρούνται. Αντίθετα, η δραματική δύναμη της σκηνής έγκειται στο ότι η
σωματική ή ψυχική αποσταθεροποίηση, η τελετουργική διάσταση και η συμβολική
ανατροπή της ταυτότητας μπορούν να λειτουργούν ταυτόχρονα.
.
Ο ταύρος και η παρουσία του Διονύσου
Η όραση του Διονύσου ως ταύρου συνδέεται με
την ευρύτερη εικονοποιία του έργου, στο οποίο ο θεός εμφανίζεται μέσω
μεταμορφώσεων και αμφίσημων μορφών. Η μορφή του ταύρου δεν αποτελεί απλώς μια
ακόμη παράξενη εικόνα. Επιβεβαιώνει ότι ο Πενθέας δεν μπορεί πλέον να διακρίνει
με ασφάλεια ανάμεσα στην ανθρώπινη μορφή του ξένου και στη θεϊκή δύναμη που
αυτή αποκρύπτει.
Η απάντηση του Διονύσου, όταν ο Πενθέας
αναρωτιέται για την παράξενη όρασή του, είναι αποκαλυπτική: ο θεός τού
υποδεικνύει ότι πλέον βλέπει όσα πρέπει να βλέπει. Η διατύπωση αυτή είναι
ειρωνική, επειδή παρουσιάζει την πλάνη ως αποκάλυψη. Ο Πενθέας θεωρεί ότι
πλησιάζει στην εκπλήρωση του σκοπού του, ενώ στην πραγματικότητα εισέρχεται στο
τελευταίο στάδιο της θεϊκά οργανωμένης τιμωρίας του.
.
Η μοναδικότητα της παρένδυσης στην αρχαία ελληνική τραγωδία
Ο ισχυρισμός ότι η παρένδυση του Πενθέα
είναι μοναδική απαιτεί έναν ουσιώδη επιστημονικό περιορισμό. Δεν είναι ακριβές
να υποστηριχθεί ότι η μεταμφίεση ή η αλλαγή ενδυμασίας απουσιάζει από κάθε άλλη
αρχαία τραγωδία. Η ενδυματολογική μεταμόρφωση, η απόκρυψη της ταυτότητας και η
αντιστροφή κοινωνικών ρόλων εμφανίζονται και σε άλλα έργα, ενώ η παράδοση του
μύθου του Πενθέα πιθανόν να είχε ήδη θεατρικές εκδοχές πριν από τον Ευριπίδη.
Η ιδιαιτερότητα των Βακχών βρίσκεται,
επομένως, όχι στην απόλυτη απουσία παραλλήλων, αλλά στον εξαιρετικά σύνθετο
τρόπο με τον οποίο συνδέονται η παρένδυση, η θεϊκή εξαπάτηση, η αλλοίωση της
όρασης και η τελική καταστροφή του ήρωα.
.
Συγκριτική θεώρηση των περιπτώσεων παρένδυσης στην αρχαία ελληνική δραματουργία
Η σύγκριση της παρένδυσης του Πενθέα στις
Βάκχες του Ευριπίδη με άλλες περιπτώσεις μεταμφίεσης προϋποθέτει μια βασική
διάκριση: άλλο είναι η αλλαγή ενδυμασίας με σκοπό την απόκρυψη του βιολογικού
φύλου, άλλο η ανάληψη συμπεριφορών και εξουσιών που η κοινωνία αποδίδει στο
αντίθετο φύλο και άλλο η θεατρική σύμβαση σύμφωνα με την οποία οι γυναικείοι
ρόλοι ερμηνεύονταν από άνδρες ηθοποιούς.
Η διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη
μελέτη του Πενθέα, διότι η δική του παρένδυση αποτελεί συγκεκριμένο γεγονός της
πλοκής. Ο ήρωας φορά γυναικεία βακχική ενδυμασία για να εισχωρήσει στον χώρο
των Μαινάδων. Δεν πρόκειται απλώς για συμβολική θηλυκοποίηση, αλλά για
μεταμφίεση με συγκεκριμένο σκοπό, η οποία οργανώνεται από τον Διόνυσο και
συνδέεται άμεσα με την καταστροφή του Πενθέα.
Η σχετική μελέτη του Craig Jendza
υπογραμμίζει, μάλιστα, τη δραματουργική σχέση ανάμεσα στις Βάκχες και τις
Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη, όπου ένας άνδρας μεταμφιέζεται σε γυναίκα για
να διεισδύσει σε αποκλειστικά γυναικείο χώρο.
.
Ο Αγάθων και ο συγγενής του Ευριπίδη στις Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη
Στην κωμωδία Θεσμοφοριάζουσες, που
παρουσιάστηκε πιθανότατα το 411 π.Χ., ο συγγενής του Ευριπίδη μεταμφιέζεται σε
γυναίκα, ώστε να συμμετάσχει στη γυναικεία εορτή των Θεσμοφορίων και να
υπερασπιστεί τον τραγικό ποιητή. Ο Αγάθων, από τον οποίο ζητείται να συνδράμει
στο σχέδιο, εμφανίζεται επίσης με γυναικεία ενδυμασία και συνδέεται με την
προβληματοποίηση της σχέσης ανάμεσα στην εμφάνιση, την ταυτότητα και το φύλο.
Η κωμωδία προσφέρει ένα πολύτιμο συγκριτικό
παράδειγμα, επειδή η μεταμφίεση αποσκοπεί και εδώ στη διείσδυση σε χώρο από τον
οποίο αποκλείονται οι άνδρες. Ωστόσο, το αποτέλεσμα διαφέρει ριζικά από εκείνο
στις Βάκχες. Στον Αριστοφάνη, η παρένδυση δημιουργεί κωμικές παρεξηγήσεις και
σατιρίζει τη θεατρική πρακτική, ενώ στον Ευριπίδη εντάσσεται σε μια διαδικασία
θεϊκής εξαπάτησης που οδηγεί στον θάνατο.
.
Οι Ηδωνοί του Αισχύλου: το προηγούμενο του διονυσιακού μύθου
Η χαμένη τραγωδία Ηδωνοί του Αισχύλου
αποτελεί χρήσιμο συγκριτικό σημείο για τη διονυσιακή θεματολογία, την αντίσταση
απέναντι στη λατρεία του θεού και τη σύγκρουση ανάμεσα στην πολιτική τάξη και
στις διονυσιακές τελετουργίες.
Εντούτοις, επειδή το έργο σώζεται μόνο
αποσπασματικά, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι περιλάμβανε σκηνή αντίστοιχη με
την παρένδυση του Πενθέα. Η περίπτωση πρέπει να αναφερθεί ως προγενέστερη
δραματική επεξεργασία του διονυσιακού θέματος, όχι ως τεκμηριωμένο παράδειγμα
παρένδυσης.
.
Γυναίκες που αναλαμβάνουν ανδρική εμφάνιση
Εδώ απαιτείται μια ουσιώδης επιφύλαξη. Στα
σωζόμενα έργα της κλασικής αθηναϊκής τραγωδίας δεν προκύπτει ένα εξίσου σαφές
και τεκμηριωμένο παράδειγμα γυναίκας που μεταμφιέζεται κυριολεκτικά σε άνδρα,
με σκοπό να εισχωρήσει σε ανδρικό χώρο, αντίστοιχο προς την παρένδυση του
Πενθέα. Αυτό δεν σημαίνει ότι τέτοιες περιπτώσεις αποκλείονταν από τη χαμένη
τραγική παραγωγή ή από ευρύτερες μυθολογικές παραδόσεις. Σημαίνει ότι πρέπει να
διακρίνουμε τα βεβαιωμένα παραδείγματα από τις αναλογίες που αφορούν την
αντιστροφή των έμφυλων ρόλων.
.
Η Πενθεσίλεια και η γυναίκα πολεμίστρια
Η Πενθεσίλεια, βασίλισσα των Αμαζόνων,
αντιπροσωπεύει μια διαφορετική μορφή ανατροπής: τη γυναίκα που αναλαμβάνει τον
πολεμικό ρόλο, φέρει όπλα και συμμετέχει στην ανδρικά κωδικοποιημένη ηρωική
σύγκρουση.
Δεν πρόκειται, ωστόσο, για βεβαιωμένο
παράδειγμα γυναίκας που μεταμφιέζεται σε άνδρα στην κλασική τραγωδία. Η
πολεμική ενδυμασία μιας γυναίκας δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την απόκρυψη του
φύλου της. Το παράδειγμα είναι χρήσιμο κυρίως για να διακρίνουμε την παρένδυση από
την υιοθέτηση ανδρικών κοινωνικών ή ηρωικών λειτουργιών.
4.3.
Η θεατρική σύμβαση: άνδρες ηθοποιοί στους γυναικείους ρόλους
Ο Πενθέας δεν είναι απλώς ένας ανδρικός
ρόλος που παρουσιάζεται με γυναικεία ενδυμασία από έναν άνδρα ηθοποιό. Είναι
ένα δραματικό πρόσωπο που αλλάζει ενδυμασία μέσα στην ίδια την πλοκή, επειδή
επιθυμεί να παρατηρήσει κρυφά τις Μαινάδες. Η παρένδυση αποτελεί, συνεπώς,
γεγονός με άμεσες συνέπειες για την εξέλιξη της δράσης.
Από τη συγκριτική εξέταση προκύπτει μια
σημαντική διαπίστωση. Στα παραδείγματα που παρατέθηκαν, η κυριολεκτική
παρένδυση του άνδρα σε γυναίκα τεκμηριώνεται καθαρά στις Βάκχες και στις Θεσμοφοριάζουσες,
Δεν διαθέτουμε, επομένως, επαρκή τεκμηρίωση ώστε να παρουσιάσουμε κάποια από
τις παραπάνω τραγικές ηρωίδες ως σαφές παράδειγμα κυριολεκτικής μεταμφίεσης σε
άνδρα. Η απουσία ενός αντίστοιχου παραδείγματος από τα σωζόμενα έργα δεν
αποδεικνύει ότι τέτοιες σκηνές δεν υπήρξαν ποτέ στην αρχαία τραγωδία·
επιβάλλει, όμως, προσοχή σε κάθε ισχυρισμό περί μοναδικότητας.
Αυτή η ασυμμετρία θα μπορούσε να αποτελέσει
αυτοτελές ερευνητικό ερώτημα: γιατί η ευριπίδεια τραγωδία παρουσιάζει τόσο
έντονα έναν άνδρα που μεταμφιέζεται σε γυναίκα, ενώ στα σωζόμενα τραγικά έργα
δεν συναντούμε εξίσου σαφή και αντίστοιχη σκηνή γυναίκας που μεταμφιέζεται σε
άνδρα;
Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί με βεβαιότητα
μόνο από τα σωζόμενα κείμενα. Μπορούμε, ωστόσο, να υποστηρίξουμε ότι στις Βάκχες η παρένδυση αποκτά εξαιρετική
δραματουργική ισχύ ακριβώς επειδή συνδέεται με τη σύγκρουση ανάμεσα στην
ανδρική εξουσία και στη διονυσιακή δύναμη, στην επιθυμία της θέασης και στην
απώλεια του ελέγχου, στην προσωρινή μεταμφίεση και στην οριστική καταστροφή.
Η σύγκριση με τις Θεσμοφοριάζουσες είναι
ιδιαίτερα χρήσιμη, επειδή αναδεικνύει τις σχέσεις ανάμεσα στην τραγωδία και την
κωμωδία του ύστερου 5ου αιώνα π.Χ. Η μεταμφίεση ενός άνδρα σε γυναίκα δεν
αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα της τραγωδίας, αλλά ο Ευριπίδης αξιοποιεί το
μοτίβο με διαφορετικό δραματουργικό σκοπό: εκεί όπου η κωμωδία μπορεί να
αναπτύσσει την αμηχανία, τη γελοιοποίηση και την παρωδία, η τραγωδία μετατρέπει
την ίδια κατάσταση σε μηχανισμό θεϊκής τιμωρίας.
.
Η παρένδυση ως μηχανισμός τραγικής καταστροφής
Η μοναδικότητα του ευριπίδειου
παραδείγματος μπορεί να προσδιοριστεί με βάση τέσσερα αλληλένδετα
χαρακτηριστικά:
Η
ενεργός παρέμβαση του θεού: ο Διόνυσος δεν παρακολουθεί απλώς τη μεταμφίεση,
αλλά την οργανώνει και καθοδηγεί προσωπικά τον Πενθέα.
Η
ανατροπή της εξουσίας: ο βασιλιάς εγκαταλείπει συμβολικά την πολιτική και
ανδρική του αυθεντία, ενώ ο θεός αποκτά πλήρη έλεγχο της δράσης του.
Η
αλλοίωση της αντίληψης: η μεταμφίεση συνδέεται με τη διπλή όραση και την
αδυναμία του Πενθέα να διακρίνει την πραγματικότητα από τη θεϊκά επιβαλλόμενη
πλάνη.
Η
αναδρομική τραγική ειρωνεία: η ενδυμασία που υποτίθεται ότι θα προστατεύσει τον
ήρωα κατά την κατασκοπεία γίνεται μέρος της πορείας του προς τον θάνατο.
Η
τέταρτη διάσταση είναι καθοριστική. Ο Διόνυσος προαναγγέλλει ότι ο Πενθέας θα
αναχωρήσει με τη συγκεκριμένη ενδυμασία για τον Άδη. Η μεταμφίεση, επομένως,
αποκτά από πριν χαρακτήρα προοικονομίας: το ένδυμα της βάκχης δεν εξασφαλίζει
την πρόσβαση του βασιλιά σε έναν απαγορευμένο χώρο, αλλά προετοιμάζει τη
μετάβασή του στον θάνατο.
.
Η παρένδυση, το βλέμμα και η διονυσιακή θεατρικότητα
Η σκηνή του Πενθέα μπορεί να προσεγγιστεί
και ως στοχασμός πάνω στην ίδια τη φύση του θεάτρου. Ο Διόνυσος είναι συγχρόνως
θεός, σκηνοθέτης της δράσης και δημιουργός μιας ψευδούς πραγματικότητας για τον
αντίπαλό του. Ο Πενθέας αναλαμβάνει, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, έναν ρόλο μέσα
σε μια παράσταση της οποίας δεν ελέγχει ούτε το σενάριο ούτε την έκβαση.
Η σκηνική του εμφάνιση έχει, συνεπώς, διπλή
λειτουργία. Για τον ίδιο αποτελεί μέσο απόκρυψης. Για το κοινό αποτελεί
αποκάλυψη της υποταγής του. Ενώ ο Πενθέας νομίζει ότι προετοιμάζεται να δει τις
μαινάδες, οι θεατές παρακολουθούν τη δική του μεταμόρφωση και προαισθάνονται το
αποτέλεσμα.
Η δραματική αυτή αντιστροφή σχετίζεται με
ένα κεντρικό ερώτημα των Βακχών: ποιος έχει τη δυνατότητα να βλέπει, ποιος
ελέγχει το θέαμα και ποιος τελικά γίνεται το θέαμα;
Η σκηνή υπονομεύει την πεποίθηση ότι η
ορατότητα ισοδυναμεί με γνώση. Ο Πενθέας επιθυμεί να παρατηρήσει τις τελετές
από θέση ασφαλούς απόστασης, αλλά καταλήγει να βρίσκεται στο κέντρο μιας
διαδικασίας την οποία αδυνατεί να ερμηνεύσει. Η μεταμφίεση και η διπλή όραση
συγκροτούν, έτσι, μια ενιαία δραματουργική στρατηγική που εκθέτει τα όρια της
ανθρώπινης αντίληψης και της εξουσίας.
Η παρένδυση του Πενθέα στις Βάκχες αποτελεί
ένα από τα πλέον σύνθετα παραδείγματα μεταμφίεσης στην αρχαία ελληνική
δραματουργία. Η σημασία της υπερβαίνει κατά πολύ την αλλαγή της εξωτερικής
εμφάνισης και δεν εξαντλείται στην αντίθεση ανάμεσα στο ανδρικό και στο
γυναικείο.
Μέσα από την παρένδυση, ο Ευριπίδης οργανώνει
μια συνολική ανατροπή της ταυτότητας του ήρωα. Ο βασιλιάς που επιδίωκε να
ελέγξει τη διονυσιακή λατρεία υποτάσσεται στη βούληση του θεού, ενώ η απόπειρα
κατασκοπείας μετατρέπεται σε συμμετοχή σε μια τελετουργική και θεατρική
διαδικασία που οδηγεί στην καταστροφή του.
Η εικόνα των δύο ήλιων και της διπλής Θήβας
ενισχύει αυτή την ανατροπή. Η εξωτερική μεταβολή της ενδυμασίας συνοδεύεται από
την εσωτερική αποσταθεροποίηση της όρασης, ενώ η επιθυμία για γνώση
μετατρέπεται σε αδυναμία διάκρισης. Ο Πενθέας δεν χάνει μόνο τον έλεγχο των
πράξεών του· χάνει και την ικανότητα να κατανοεί την πραγματικότητα μέσα στην
οποία ενεργεί.
Με την παρένδυση και την αντιστροφή του
ανδρικού σε γυναικείο ρόλο, ο Πενθέας οδηγείται αγνοών για να ευτελιστεί από
τον Διόνυσο μέσα από την πόλη της Θήβας. Έχοντας αποποιηθεί προσωρινά την
ανδρική εικόνα του και ταυτόχρονα το αξίωμά του γίνεται σφάγιο των Μαινάδων και
της Αγαύης. Η αποποίηση του ρόλου (έστω και προσωρινή και για σκοπύς της
ανακάλυψης των Μαινάδων και των οργιαστικών τελετουργιών τους), επιφέρει στον
Πενθέα, που θέλει να λειτουργήσει ως αυτόπτης μάρτυρας-θεωρός, και ως
εξιχνιαστής (κατάσκοπτος, ντετέκτιβ) τον βίαιο διαμελισμό και σπαραγμό του. Εδώ
παρουσιάζεται η πλήρης αντιστροφή των καταστάσεων (ο διπλός ήλιος), οι γυναίκες
επικυριαρχούν, έστω και προσωρινά, επί του ανδρικού υποψήφιου τιμωρού τους και
ήρωα που θέλει να επιβάλει την ανδρική κυριαρχία και Τάξη, στο υπόστρωμα του
μητριαρχικού δικαίου.
Η μεταμφίεση δεν αποτελεί μόνο ανατροπή της
έμφυλης ταυτότητας, αλλά και προσωρινή αποποίηση της βασιλικής εξουσίας, η
οποία οδηγεί στην αντιστροφή των σχέσεων κυριαρχίας και, τελικά, στον
τελετουργικό διαμελισμό του ήρωα.
.
Η παρένδυση του Πενθέα ως αποποίηση της ανδρικής εξουσίας και αντιστροφή της
κυριαρχίας
Η παρένδυση του Πενθέα στις Βάκχες του
Ευριπίδη δεν συνιστά απλώς μια προσωρινή μεταβολή της εξωτερικής εμφάνισης του
ήρωα. Αποτελεί μια βαθύτερη δραματουργική διαδικασία, μέσα από την οποία ο
βασιλιάς των Θηβών απομακρύνεται προσωρινά από τα σύμβολα της ανδρικής,
πολιτικής και κοινωνικής του εξουσίας και εισέρχεται, υπό την καθοδήγηση του
Διονύσου, στον χώρο της γυναικείας βακχικής λατρείας. Η μεταμόρφωση αυτή,
μολονότι υπαγορεύεται από την επιθυμία του να παρακολουθήσει κρυφά τις
τελετουργίες των Μαινάδων, τον οδηγεί σε μια πλήρη αντιστροφή της αρχικής του
θέσης: ο διώκτης γίνεται θήραμα, ο υποψήφιος τιμωρός μετατρέπεται σε θύμα και ο
φορέας της πολιτικής τάξης καταλήγει ανίσχυρος απέναντι στη διονυσιακή δύναμη.
Η τραγική ειρωνεία κορυφώνεται στην πορεία του
Πενθέα μέσα από την πόλη της Θήβας, όταν ο μεταμφιεσμένος βασιλιάς πρόκειται να
κατευθυνθεί προς τον Κιθαιρώνα. Η δημόσια αυτή κίνηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία,
καθώς η μεταμφίεση, που αρχικά αποσκοπεί στην απόκρυψη της ταυτότητάς του,
συνεπάγεται συγχρόνως την έκθεσή του σε μια συμβολική ταπείνωση. Ο Πενθέας δεν
αντιλαμβάνεται ότι, αποδεχόμενος την καθοδήγηση του θεού, συμμετέχει σε μια
παράσταση της οποίας ο ίδιος δεν ελέγχει πλέον τους όρους. Η φαινομενική
συναίνεσή του στη μεταμφίεση δεν αναιρεί το γεγονός ότι η βούλησή του έχει ήδη
υποταχθεί στη διονυσιακή στρατηγική.
Η απόπειρά του να λειτουργήσει ως αυτόπτης
μάρτυρας και ερευνητής των βακχικών τελετών αποτελεί, στο πλαίσιο αυτό, μια
ειρωνική ανατροπή της επιθυμίας για γνώση. Ο Πενθέας επιδιώκει να παρατηρήσει
τις γυναίκες χωρίς να γίνει αντιληπτός, να εξιχνιάσει όσα θεωρεί παράνομα και
να επαναφέρει την τάξη που πιστεύει ότι απειλείται. Ωστόσο, η θέση του
παρατηρητή δεν διατηρείται. Ο ίδιος γίνεται αντικείμενο ενός θεάματος που
οργανώνει ο Διόνυσος, ενώ η επιθυμία του να δει μετατρέπεται σε αδυναμία να
κατανοήσει την πραγματικότητα. Η εικόνα των δύο ήλιων και της διπλής Θήβας, που
περιγράφει ο ήρωας μετά τη μεταμφίεσή του, ενισχύει αυτή την αντιστροφή: η
αλλοίωση της όρασης αντανακλά τη διάλυση των βεβαιοτήτων του και την απώλεια
της δυνατότητας να διακρίνει ανάμεσα στην αυτονομία και στην υποταγή, στην
εξουσία και στην αδυναμία.
Η τελική έκβαση επιβεβαιώνει με τον πιο
βίαιο τρόπο την ανατροπή των ρόλων. Ο Πενθέας, ο οποίος επιδίωκε να επιβάλει την
ανδρική και πολιτική κυριαρχία του στις γυναίκες της Θήβας, καταλήγει να
διαμελίζεται από τις Μαινάδες, με τη μητέρα του, την Αγαύη, να πρωτοστατεί στη
φονική πράξη χωρίς να αναγνωρίζει αρχικά την ταυτότητά του. Η βασιλική του
ιδιότητα δεν λειτουργεί πλέον ως προστασία, ενώ η ανδρική του ταυτότητα, την
οποία είχε θεωρήσει εγγύηση ισχύος, δεν του προσφέρει κανένα μέσο αντίστασης. Ο
σπαραγμός του σηματοδοτεί την οριστική κατάρρευση της εξουσίας του και την
επικράτηση της διονυσιακής δύναμης.
Η αντιστροφή αυτή μπορεί να συσχετιστεί
ερμηνευτικά με την έννοια μιας προσωρινής γυναικείας κυριαρχίας, η οποία
αναδύεται μέσα από τον χώρο της βακχικής έκστασης και ανατρέπει την κανονική
πολιτική και έμφυλη ιεραρχία.
Οι Βάκχες δεν τεκμηριώνουν από μόνες τους
την ύπαρξη ενός ιστορικού μητριαρχικού κοινωνικού συστήματος στη Θήβα ή στην
αρχαία Ελλάδα. Επιτρέπουν, αντίθετα, να διερευνηθεί η δραματική σύγκρουση
ανάμεσα στην ανδροκρατούμενη πολιτική εξουσία και σε μια διονυσιακή δύναμη που
εκδηλώνεται, στη συγκεκριμένη τραγωδία, μέσα από τη συλλογική δράση των
γυναικών.
Επομένως, η παρένδυση του Πενθέα μπορεί να
θεωρηθεί το κρίσιμο ενδιάμεσο στάδιο μιας διαδικασίας αποδυνάμωσης: από την
προσωρινή εγκατάλειψη της βασιλικής και ανδρικής δημόσιας εικόνας έως την πλήρη
ανατροπή της σχέσης ανάμεσα στον θύτη και στο θύμα. Η τραγική μοναδικότητα του
μοτίβου δεν έγκειται απλώς στο ότι ένας άνδρας μεταμφιέζεται σε γυναίκα, αλλά
στο ότι η μεταμφίεση συνδέεται οργανικά με τη διατάραξη της όρασης, την
αντιστροφή της εξουσίας και την τελική σωματική εξόντωση. Ο Πενθέας,
επιχειρώντας να γίνει αθέατος παρατηρητής των Μαινάδων, μετατρέπεται τελικά στο
κεντρικό θύμα του διονυσιακού θεάματος.
Τρεις
φιλολογικές επισημάνσεις
1.
Η δημόσια ταπείνωση προηγείται του διαμελισμού.
Η περιφορά του μεταμφιεσμένου Πενθέα μέσα
στη Θήβα, πριν από την αναχώρησή του για τον Κιθαιρώνα, έχει σημασία επειδή
καθιστά τη μεταμφίεση ορατή και δραματικά ειρωνική. Η δημόσια έκθεση του
βασιλιά και ο μετέπειτα θάνατός του αποτελούν διαδοχικά στάδια της ανατροπής
του.
2.
Ο όρος «θεωρός».
Ο Πενθέας επιδιώκει να αποκτήσει προνομιακή
γνώση μέσω της αυτοψίας. Η αποτυχία του συνίσταται στο ότι η θέαση δεν οδηγεί
στη γνώση, αλλά στην παγίδευση. Έτσι, το μοτίβο συνδέει την παρένδυση με το
ίδιο το πρόβλημα της θεατρικής όρασης.
3.
Το υποφώσκον «μητριαρχικό δίκαιο» ως «δραματική ανατροπή της ανδροκρατούμενης
τάξης».
Η κυριαρχία των Μαινάδων είναι πραγματική
μέσα στη δραματική οικονομία του έργου, αλλά δεν αποδεικνύει την ύπαρξη
ιστορικού μητριαρχικού πολιτεύματος. Μπορεί, ωστόσο, να αποτελέσει αφετηρία για
μια συγκριτική μελέτη των σχέσεων φύλου, εξουσίας και τελετουργίας.
Στις Βάκχες, η παρένδυση του Πενθέα δεν
αποτελεί απλώς αντιστροφή της έμφυλης εμφάνισης· αποτελεί τον δραματουργικό
μηχανισμό μέσω του οποίου η ανδρική και πολιτική εξουσία οδηγείται, βήμα προς
βήμα, στην αυτοαναίρεσή της.
Βιβλιογραφία
και ενδεικτικές πηγές
Η ακόλουθη ενδεικτική βιβλιογραφία
περιλαμβάνει μελέτες που σχετίζονται άμεσα με την παρένδυση, τη διπλή όραση, τη
σκηνική εικόνα και τη δραματουργία των Βακχών.
1. Euripides. Bacchae, ιδίως στ. 787–861 και 912–976. Πρωτογενής πηγή για την παρένδυση και τους διπλούς ήλιους.
2. Muecke, Frances. “‘I Know
You — By Your Rags’: Costume and Disguise in Fifth-century Drama.” Antichthon
16 (1982), 17–34.
3. Seaford, Richard.
“Pentheus’ Vision: Bacchae 918–22.” The Classical Quarterly 37.1 (1987), 76–78.
4. Mimidou, Evangelia. “‘In Looks You Resemble Exactly One of the Daughters of Cadmus’ (Euripides, Bacchae, 917): The Disguise of Pentheus in Bacchae and in ‘Visual Elements’.” L’Antiquité Classique 82 (2013).
5. Jendza, Craig. Paracomedy: Appropriations of Comedy in Greek Tragedy. Oxford University Press, 2020, ιδίως το κεφάλαιο “From Rags to Drag: Paracomic Costuming”. Oxford Academic Press.
6. Buxton, Richard. “Feminized Males in Bakchai: The Importance of Discrimination.” Στο Myths and Tragedies in their Ancient Greek Contexts. Oxford University Press, 2013, σ. 219–240.
7.
“Paracomy in Euripides’ Bacchae.” Παρουσία, επιστημονικό περιοδικό του Συλλόγου
Διδακτικού Προσωπικού Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών. Μελέτη για τη σχέση
παρένδυσης, κωμικού στοιχείου και τραγικότητας. (Ηλεκτρονική δημοσίευση)
8. “Euripides: Bacchae (Βάκχαι).” Επιστημονική επισκόπηση στο The Encyclopedia of Greek Tragedy.
9. Kirk Ormand, “Oedipus the Queen: Cross-Gendering without Drag”, Theatre Journal 55.1 (2003), 1–28. JSTOR.
10. Anne Duncan, “Agathon, Essentialism, and Gender Subversion in Aristophanes’ Thesmophoriazusae”. University of Nebraska-Lindoln.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ
[ ανάρτηση 11 Οκτωβρίου 2026 :
η παρένδυση του Πενθέα
στις Βάκχες
Λίγα
Σχόλια πάνω σε μια σημείωση του Γιάγκου Ανδρεάδη
Αρχαιογνωσία
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου