Παντελής Πρεβελάκης
απόσπασμα από το «Η κεφαλή της
Μέδουσας»
(μυθιστόρημα 1963)
ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ
Ένας καλός διδάχος, που τον έκραζαν Λοΐζο,
μ' έχει ορμηνέψει από μικρό να βάνω στο χαρτί μονάχα όσα σπαράζουνε τα σπλάχνα
μου. Και μου έχει αφησμένη ευκή και κατάρα να μην καταδέχουμε τα έτοιμα
αισθήματα και φρονήματα. «Το ζήτημα είναι από ποιο βάθος αναπηδά ο λόγος!» Έτσι
έλεγε. Να γράφεις για να γιομίζεις το χαρτί, αυτό τ' ονόμαζε κούφια ταραχή και
αγυρτεία. Εκείνος ο ίδιος έκανε σαν το Σωκράτη: ό,τι είχε στην καρδιά το 'χε
και στα χείλη. Το λόγο του τον έριχνε στο βράχο και στην αφράτη γης σαν το
σπόρο. Αν του έλειπαν οι στοές κι οι πλατανιάδες όπου δίδασκε ο αρχαίος, ο
διδάχος μου είχε το σπιτάκι του στον ίσκιο της Ακρόπολης, όπου συνήθιζε να
συνάζει λιγοστούς διαλεχτούς άντρες, το περισσότερο παλιούς συντρόφους του που
ξεδιψάζαν ακόμα στην πηγή της σοφίας του.
Εκεί το 'χε το ριζικό μου να γνωρίσω μερικά
πρόσωπα που, επειδή υπόφεραν από την αρρώστια του αιώνα, μ' έκαναν να δω
καθαρότερα τον εαυτό μου. Θα μιλήσω πρώτα για ένα γλύπτη κι ας τον
αντάμωσα πολύ λίγες φορές. Αρχίζω από κείνον, επειδή τα πάθη του προεικονίζουν
ως ένα σημείο τα δικά μου. Τ' όνομά του ήτανε Στέφανος, και κρατούσε από κάτι Τηνιακούς μαρμαράδες που είχαν
σκορπίσει τ' ανώνυμα έργα τους στο νησί τους και στη Σύρα και πιο ύστερα στην
Αθήνα. Μαστόροι σεμνοί, που δούλεψαν με ταπεινοσύνη το μάρμαρο, χωρίς ποτέ να
πάει ο νους τους να βγάλουν από μέσα του ανθρώπινη μορφή. Η τέχνη τους ήταν να
πελεκούν σταυρούς για τα κοιμητήρια, άμβωνες, τέμπλα, δεσποτικούς θρόνους,
κολόνες και κεφαλοκόλονα, μα ποτέ αγάλματα σαν τους αρχαίους, που δεν τα 'χει η
Ορθοδοξία. Ο πρώτος από τη γενιά τους που κίνησε να γίνει ανδριαντοποιός
ήταν ο Στέφανος. Τον είχαν στείλει να σπουδάσει στη Γερμανία στις αρχές του
αιώνα, και γύρω στα 1926 που τόνε γνώρισα, ήτανε στην ακμή της ηλικίας. Ένα
αξιόλογο έργο του, που είχε εκτιμηθεί και έξω από τον τόπο μας, κι ένα
περιστατικό ακόμα αξιολογότερο για τα μάτια του Λοΐζου, του είχανε δώσει
δικαίωμα εισόδου στο στενό κύκλο μας.
Ο Λοΐζος ήθελε θαρρείς να δικαιολογήσει στα
μάτια μας την παρουσία του, όταν τον έβαλε να διηγηθεί εκείνο το περιστατικό.
Κατά τη γνώμη του ίδιου του γλύπτη, τόσες γενεές από το αίμα του που είχαν
στερηθεί στις δημιουργίες τους την ανθρώπινη μορφή, τον είχαν προετοιμάσει να
πλάσει το πρώτο του άγαλμα με το ξάφνιασμα που ένας τυφλός εκ γενετής
πρωταντικρίζει τον κόσμο. «Ένας αρχαίος πλάστης» θυμούμαι που είπε «πήδησε από
κεφάλι σε κεφάλι τους προγόνους μου και κούρνιασε στο δικό μου.— Ομολόγησε,
Στέφανε» τον έκοψε ο Λοΐζος «πώς προτού οι φούχτες σου πάρουν να σε τρώνε να
πλάσεις τον Έφηβό σου, έφερες γύρω τα γυμνάσια και καμάρωσες τους νέους
όπως ο αρχαίος! — «Δεν το αρνούμαι· έφερα γύρω τα
γυμνάσια» αποκρίθηκε ο Στέφανος μ' ένα ύφος σοβαρό που μου φάνηκε πως έκρυβε
έναν πόνο. «Αλλ' αν δεν είχα ονειρευτεί τον Έφηβό μου σαν Απόλλωνα, τα ζωντανά
κορμιά δε θα μου είχαν χρησιμέψει σε τίποτα. Κι έπρεπε να τα μελετήσω στα
γυμνάσια, επειδή εκεί μονάχα οι νέοι μας, ποθώντας τη δική τους τελειότητα,
διαβλέπουν ακόμα τους θεούς».
Ο Στέφανος είχε δουλέψει, κατά τη διήγησή
του, τέσσερα πέντε χρόνια για να πλάσει το άγαλμά του. Έπειτα, από μιαν
ατελεύτητη σειρά σπουδές και απόπειρες, είχε αποδώσει στον πηλό το είδωλο της
φαντασίας του. Το έχυσε στο γύψο, το δούλεψε ξανά, και ήρθε η ώρα να το
μεταφέρει στο χαλκό. Αν πατούσε την παράδοση που είχε κληρονομήσει από τους
προγόνους του τους μαρμαράδες, υπάκουε —όπως έλεγε— στο θέλημα του αρχαίου
χαλκοπλάστη που είχε σαρκωθεί μέσα του. Κιβώτισε το γύψινο πρόπλασμα και το
φόρτωσε στο τρένο που πήρε ο ίδιος για το Μόναχο, όπου ήξερε πως θα έβρισκε το
κατάλληλο χυτήριο. Ήτανε τέλη Ιουλίου του 1914 όταν κίνησε: τη μέρα που έφτανε
στο Μόναχο, ξέσπαζε ο Πρώτος Παγκόσμιος
Πόλεμος.
«Την ώρα που έβγανα από το κιβώτιο τον
«Έφηβό μου και τον έστηνα στην αυλή του χυτήριου» είπε ο Στέφανος, χλωμιάζοντας
μια στάλα «ήρθε από το τηλέφωνο η είδηση πως η Κυβέρνηση είχε επιτάξει όλο το
χαλκό της χώρας για τις ανάγκες του πολέμου».
Οι εργάτες του χυτήριου παράτησαν τη δουλειά
τους κι έτρεξαν να καμαρώσουν τ' ολόγυμνο παλικάρι που είχε φτάσει από τα μέρη
του Νότου. Ήταν ήσυχο, μόλις έσφιγγε τους γρόθους του, το μέτωπο το είχε
καθαρό, και στα χείλη του αχνόφεγγε ένα χαμόγελο. Το ανάστημά του δεν περνούσε
το φυσικό, οι καλοπλασμένοι μυώνες του δεν έδειχναν περισσότερη δύναμη απ' όση
του νέου που γυμνάστηκε σε αρμονικά αγωνίσματα. Το ένα σκέλος στήριζε το λυγερό
σώμα, το άλλο αναπαυόταν. Έλεγες πως ο ήλιος το χάιδευε ακόμα, έτσι όμορφα το
στέρνο του δεχότανε το φως. Δεν ήξερες αν ήταν άνθρωπος ή θεός. Αν ήταν
άνθρωπος, θα είχε σπαρθεί από θεό, κι αν ήτανε θεός, θα είχε πάρει τη μορφή
ανθρώπου, για να χαρεί τον κόσμο των θνητών.
Οι εργάτες, ύστερα από το πρώτο τους
ξάφνιασμα, ο Στέφανος τους είδε να παίρνουν τα μάτια τους από το άγαλμά του και
ν' αναβλεμματίζουν προς ένα γύψινο κολοσσό που ορθωνόταν εκεί στο πλάι πάνω σε
δυο μπότες γεμάτες σα φουγάρα. Ο Στέφανος δεν τον είχε παρατηρήσει εκείνον το
σαραντάπηχο όταν ήρθε κι απόθεσε στον ίσκιο του το έργο του. Πισωπάτησε τώρα ως
το μαντρότοιχο και χρειάστηκε να τσακίσει το σβέρκο του για να τον δει από κάτω
ως απάνω. Ήταν ένας σύγχρονος στρατιωτικός μ' ένα κοντόξυλο στο χέρι —δίχως
άλλο τη στραταρχική ράβδο του— και μ' ένα κουμπελίδικο κράνος στο κεφάλι,
όχι μικρότερο από το καζάνι όπου έβραζε τους ανθρώπους ο δράκος του παραμυθιού.
Οι εργάτες κοίταζαν πότε το ένα πότε το άλλο άγαλμα, κι έδειχναν να
ντρέπουνται. Ο Στέφανος δε δυσκολεύτηκε να καταλάβει πως η απαγόρευση να
χύνουνται αγάλματα στο χαλκό δεν έπιανε τα γλυπτά που είχαν προορισμό να
ερεθίζουν το λαό στα έργα του ολέθρου. Κατάλαβε συνάμα πως ο Κολοσσός δεν ήταν
άλλος από τον Αυτοκράτορα.
Ύστερα από λίγες ημέρες, ο Στέφανος
βρισκόταν ζορισμένος να πάρει το τρένο που άδειαζε προς τα σύνορα τους ξένους
υπηκόους. Να φορτώσει μαζί και το άγαλμά του, δεν του βόλεσε μηδέ να κάμει
λόγο. Ο πόλεμος είναι πόλεμος! Μονάχα που κοίταξε παρακαλεστικά τους εργάτες
του χυτήριου: «Θα του το φύλαγαν το έργο της ζωής του ώσπου να γίνει αγάπη
ανάμεσα στα έθνη;» Αυτό πήγε να τους πει. Μα είδε στα μάτια τους την αγωνία για
τη δική τους τη ζωή και δε μίλησε. Στο τρένο άκουσε τους συνταξιδιώτες του να
θρηνούν και να οδύρονται για τα πράματα που είχαν αφησμένα πίσω τους. Δεν ήταν
λίγα! Μέγαρα, αποθήκες, αυτοκίνητα, άτια της καβάλας. Όμως, όλα τούτα,
γίνουνται και ξαναγίνουνται. Περνούν από το ένα χέρι στ' άλλο, φθείρουνται κι
αφανίζουνται, η μοίρα τους είναι σαν των φύλλων του δέντρου... Μα ένα άγαλμα;
Τέσσερα χρόνια ο Στέφανος έζησε μέσα στην
αγωνία. Στρατοί μακελεύτηκαν, πολιτείες γκρεμίστηκαν, θεόρατα κάστρα τα πήγε το
κανόνι ως το χώμα. Τι να είχε γίνει ο Έφηβός του; Τον είχαν ακρωτηριάσει οι
βόμβες; Τον είχαν συντρίψει οι ακρωτηριασμένοι, από φθόνο να βλέπουν την
ιδανική του ακεραιότητα; Ο Στέφανος μαράζωνε στη χώρα του σαν ένας Πλάστης που
του έκλεψαν το αρχέτυπο μιας καινούριας ανθρωπότητας. Όταν έγινε ειρήνη στον
κόσμο, οι φίλοι του τον παρακίνησαν να πάει ν' αναζητήσει το έργο του. Πήρε
πάλι το τρένο, όμως με το Χάρο στην καρδιά. Μια φτενή ελπίδα τον είχε κρατήσει
ως τότε στη ζωή: αν το άγαλμα είχε χαθεί, θ' άνοιγε ένα λάκκο στην ξένη γη και
θα χωνόταν μέσα ζωντανός. Να πάρει τη στράτα να γυρίσει πίσω στην πατρίδα, αυτό
δε θα είχε πια κανένα νόημα. Γιατί μέσα στην ψυχή του είχε μαραθεί ο πόθος να
ξεπεράσει τον εαυτό του, η ορμή εκείνη που τον είχε σπρώξει για τα έσχατα έργα.
«Μόνο ένα χέρι νόμιζα πως θα μου ξαναδώσει τη ζωή» είπε ο Στέφανος «κι αυτό
ήταν το χέρι που είχα πλάσει εγώ ο ίδιος με τον έρωτα και το θάμπος μου».
Όταν ζύγωσε στην πόρτα του χυτήριου, ένας
φοβερός σαματάς ξέσκισε τ' αυτιά του σα να χοροπηδούσαν και να ουρλιάζαν στην
αυλή οι μυθικοί Κορύβαντες. Ένιωσε τα γόνατά του να κόβουνται. Ήτανε φλόγες που
έγλειφαν τους τοίχους, ή τον γελούσανε τα μάτια του; Ποια δαιμονική σκηνοθεσία
είχε προετοιμάσει αυτή την ταραχή, την ώρα που πήγαινε ν' αναζητήσει το
κριτήριο της ζωής του; Έσπρωξε φοβισμένα την αυλόπορτα κι έχωσε μέσα το κεφάλι
του. Η ίδια η Κόλαση έβραζε μπροστά του! Σ' έναν τεράστιο λάκκο που είχαν
ανοίξει στη μέση της αυλής, έκαιγε μια λυσσασμένη φωτιά, που την τάιζαν με
μανία οι εργάτες, ρίχνοντας στην πείνα της σανίδια, κασόνια, καρεκλοπόδαρα. Σε
μια σιδερένια σχάρα πάνω από το λάκκο κοιτότανε το απανοκόρμι ενός χάλκινου
Κολοσσού, κομμένο με το πριόνι από το άλλο σώμα, που κυλιότανε κι αυτό μες στα
σκουπίδια. Ο Στέφανος έψαξε ν' αναγνωρίσει τον Αυτοκράτορα. Οι εργάτες
λοιδωρούσανε τώρα το σιχαμένο σκιάχτρο και σύμπαιναν τη φωτιά να το
λιώσουν: να πάρουν πίσω το μέταλλο που είχε σφετερισθεί η αλαζονεία του, να
καταλύσουν τη μαγγανεία του απαίσιου ίσκιου του!
Σε μια γωνιά της αυλής, στο ίδιο ταπεινό
βάθρο όπου τον είχε αποθέσει ο πλάστης του πριν από τέσσερα χρόνια, στεκόταν ο
Έφηβος. Αθαλωμένος από την καπνιά, τυλιγμένος στις πύρινες αναλαμπές, όμως
ατάραχος όπως τότε — και ακέραιος. Ο Στέφανος ανοιγόκλεισε τα μάτια του να δει
μήπως γελιόταν. Ο Έφηβος ήταν εκεί! Ο Έφηβος ήταν εκεί! Η Κόλαση έβραζε στα
πόδια του, οι φλόγες κρατούσαν, οι εργάτες χορεύαν τον κόρδακα της
εκδίκησης και του λυτρωμού. Ο Έφηβος ήταν εκεί! Έξω από το χρόνο, ανέγγιχτος
από τα πάθη των ανθρώπων, σύμβολο άλλου κόσμου: ενσάρκωση ενός ονείρου,
προσωποποίηση μιας νοσταλγίας.
—
Και τον έχυσες στο χαλκό, Στέφανε; ρώτησε ο Λοΐζος.
— Στο χαλκό του Αυτοκράτορα! αποκρίθηκε ο
Στέφανος, σηκώνοντας το κεφάλι του, που το 'χε κρατήσει σκυφτό όσο διηγόταν.
—
«Κατεπόθη ο θάνατος εις νίκος!» ανάκραξε ο Λοΐζος
χτυπώντας τις παλάμες του.
—
«Αυτή η ιστορία πρέπει να τελειώσει μ' ένα επιμύθιο!» δοκίμασε να πει κάποιος
από τη συντροφιά.
Όμως
ο Λοΐζος τον σταμάτησε:
—
Όχι, όχι επιμύθια! Ας αφήσουμε την ιστορία του Στέφανου να δουλέψει μέσα μας.
Κάθε μέρα, μου διδάσκει άλλο πράμα.
(ΤΈΛΟΣ
ΤΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ)
Στη δεύτερη τριλογία του Πρεβελάκη, που
επιγράφεται «Οι δρόμοι της δημιουργίας», ανήκουν τα εξής μυθιστορήματα: /
- 1. Ο ήλιος του θανάτου (α΄ έκδοση: 1959). / - 2. Η κεφαλή της
Μέδουσας (Υπότιτλος: Ένα έτος μαθητείας στον αιώνα μου) (α΄ έκδοση: 1963,
εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα, σ. 310). / - 3. Ο άρτος των αγγέλων (α΄
έκδοση: 1966).
Ο κεντρικός ήρωας και αφηγητής, ο
Γιωργάκης, ζει ως ξεριζωμένος στην Αθήνα, ερχόμενος αντιμέτωπος με τις ιδέες
της εποχής μέσα από τη συνάντησή του με τέσσερα κύρια μυθιστορηματικά
πρόσωπα.
Θεματική: Το έργο πραγματεύεται την
πνευματική και προσωπική "μαθητεία" του ήρωα, του Γιωργάκη, τις
συγκρούσεις και την αντιπαράθεση ιδεών, παρουσιάζοντας μια εικόνα της ζωής στην
Αθήνα του Μεσοπολέμου.
Λίγα Σχόλια
1.
Ο αφηγητής ως μαθητευόμενος του κόσμου
Το απόσπασμα ξεκινά με την παρουσίαση του πνευματικού καθοδηγητή
(διδάχου) του αφηγητή, του Λοΐζου, που
τον διδάσκει να γράφει μόνο όσα «σπαράζουν τα σπλάχνα» και να αποφεύγει τις
έτοιμες “προκατασκευασμένες” ιδέες — μια αρχή που δείχνει τον τρόπο με τον
οποίο το έργο αντιμετωπίζει την αυθεντικότητα, την έκφραση της
υποκειμενικότητας και την αντιπαράθεση με τις ιδεολογίες.
/ - θεματική εξέλιξη
της αφήγησης στο απόσπασμα:
1.
Ο διδάχος Λοΐζος και η αντίληψή του για τη γραφή
(Αρχή
– «…που ξεδιψάζαν ακόμα στην πηγή της σοφίας του.»)
Παρουσίαση του Λοΐζου, των διδαχών του και
της ηθικής στάσης του απέναντι στη γραφή, την αλήθεια και τη γνησιότητα του
λόγου.
2.
Το περιβάλλον του Λοΐζου και η γνωριμία με πρόσωπα του «αιώνα»
(«Εκεί
το ’χε το ριζικό μου…» – «…δικαίωμα εισόδου στο στενό κύκλο μας.»)
Μετάβαση από τον δάσκαλο στον αφηγητή·
προαναγγελία των προσώπων που θα παρουσιαστούν και εισαγωγή του γλύπτη
Στέφανου.
3.
Η καταγωγή και η καλλιτεχνική ιδιαιτερότητα του Στέφανου
(«Ο
Λοΐζος ήθελε θαρρείς…» – «…διαβλέπουν ακόμα τους θεούς».»)
Η οικογενειακή παράδοση, η ρήξη με αυτήν και
η πνευματική συγγένεια του Στέφανου με την αρχαία τέχνη· ο Έφηβος ως ιδέα.
4.
Η δημιουργία του Έφηβου και το ταξίδι στο Μόναχο
(«Ο
Στέφανος είχε δουλέψει…» – «…ξέσπαζε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος.»)
Η πολύχρονη καλλιτεχνική προσπάθεια και το
ιστορικό πλαίσιο που παρεμβάλλεται βίαια στο έργο.
5.
Ο πόλεμος και η αντιπαράθεση των δύο αγαλμάτων
(«Την
ώρα που έβγανα από το κιβώτιο…» – «…πως ο Κολοσσός δεν ήταν άλλος από τον
Αυτοκράτορα.»)
Η απαγόρευση, η παρουσία του
Κολοσσού-Αυτοκράτορα και ο συμβολισμός της εξουσίας απέναντι στην ελεύθερη
τέχνη.
6.
Ο αποχωρισμός από το έργο και η αγωνία της απώλειας
(«Ύστερα
από λίγες ημέρες…» – «…μα ένα άγαλμα;»)
Η αναγκαστική φυγή του Στέφανου και ο
υπαρξιακός πόνος για την τύχη του μοναδικού έργου.
7.
Η τετραετής αναμονή και η υπαρξιακή κρίση του δημιουργού
(«Τέσσερα
χρόνια ο Στέφανος έζησε…» – «…με τον έρωτα και το θάμπος μου».»)
Ο πόλεμος ως καταστροφή κόσμων και η ταύτιση
της ζωής του Στέφανου με το άγαλμά του.
8.
Η επιστροφή στο χυτήριο και η ανατροπή
(«Όταν
ζύγωσε στην πόρτα του χυτήριου…» – «…να καταλύσουν τη μαγγανεία του απαίσιου
ίσκιου του!»)
Η πτώση του Αυτοκράτορα, η κάθαρση και
η ιστορική δικαιοσύνη.
9.
Η σωτηρία του Έφηβου και η νίκη της τέχνης
(«Σε
μια γωνιά της αυλής…» – «…προσωποποίηση μιας νοσταλγίας.»)
Ο Έφηβος άφθαρτος, σύμβολο του αιώνιου
και του ιδανικού.
10.
Η ολοκλήρωση της ιστορίας και η στάση του Λοΐζου
(Διάλογος
τέλους)
Η μετατροπή του Κολοσσού σε υλικό για τον
Έφηβο· απόρριψη του επιμυθίου και άνοιγμα της ιστορίας σε προσωπικό στοχασμό.
/ - Τα βασικά θέματα
στο απόσπασμα
1.
Η αυθεντικότητα της τέχνης και της έκφρασης
Από την αρχή, με τον διδάχο Λοΐζο, τίθεται
το αξίωμα: να γράφει, να δημιουργεί κανείς μόνο ό,τι πηγάζει από τα βάθη της
ψυχής, να απορρίπτει τα «έτοιμα αισθήματα και φρονήματα». Η τέχνη δεν είναι
μίμηση, ρητορεία ή «κούφια ταραχή», αλλά υπαρξιακή ανάγκη. Το ερώτημα δεν είναι
τι λέγεται, αλλά από ποιο βάθος αναπηδά ο λόγος.
2.
Η συνέχεια και η σύγκρουση παράδοσης – νεωτερικότητας
Ο γλύπτης Στέφανος προέρχεται από γενιά
ταπεινών μαρμαράδων της Τήνου, της ορθόδοξης παράδοσης, αλλά γίνεται ο πρώτος
που τολμά να πλάσει ανθρώπινη μορφή, δηλαδή άγαλμα «σαν τους αρχαίους». Έτσι
βιώνει τη ρήξη με την οικογενειακή/θρησκευτική παράδοση, και ταυτόχρονα τη
συνέχεια με το αρχαίο ελληνικό πνεύμα που «σαρκώνεται» μέσα του. Η νεωτερική
τέχνη παρουσιάζεται ως επιστροφή σε ένα βαθύτερο αρχέτυπο, όχι ως απλή
καινοτομία.
3.
Το αρχαίο ιδεώδες του κάλλους και της αρμονίας
Το άγαλμα του γλύπτη Στέφανου, Ο «Έφηβος»
ενσαρκώνει την ισορροπία σώματος και ψυχής, δεν είναι ούτε καθαρά άνθρωπος ούτε
καθαρά θεός. Το αρχαιοελληνικό ιδεώδες προβάλλεται ως «μέτρο», αρμονία,
υπέρβαση της φθοράς. Σε αντίθεση με τη βία και την παραμόρφωση του σύγχρονου
κόσμου, (πόλεμος), το κάλλος λειτουργεί ως αντίσταση.
4.
Τέχνη και ιστορία – Τέχνη και πόλεμος
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ακυρώνει την
ειρηνική δημιουργία, αλλά ευνοεί την τέχνη της εξουσίας και της προπαγάνδας (ο
Κολοσσός του Αυτοκράτορα). Η αντίθεση είναι σαφής. Ο Έφηβος του γλύπτη Στέφανου
φέρει ως αξίες, τη ζωή, την αρμονία, τον άνθρωπος Το γιγαντιαία άγαλμα, ο
κολοσσός του Αυτοκράτορα, δηλώνει την εξουσία, τη διάθεση για κατάκτηση, τον
όλεθρο, την απανθρωπιά. Ο πόλεμος
φαίνεται να συντρίβει τους ανθρώπους, όχι όμως κατ’ ανάγκην το πνεύμα.
5.
Η αντοχή της τέχνης στον χρόνο
Παρά την ιστορική καταστροφή αυτοκρατορίες
γκρεμίζονται, πόλεις ισοπεδώνονται. Αντιθέτως, ο «Έφηβος» μένει ακέραιος, «έξω
από τον χρόνο». Η τέχνη παρουσιάζεται ως φορέας διαχρονικής αλήθειας, κάτι που
υπερβαίνει τα ιστορικά πάθη.
6.
Η λύτρωση μέσω της μεταμόρφωσης
Το κορυφαίο συμβολικό σημείο του
αποσπάσματος είναι ότι ο «Έφηβος» χύνεται στο χαλκό που αποτελούσε τον κολοσσό
του Αυτοκράτορα. Η ύλη της βίας και της τυραννίας μετασχηματίζεται σε μορφή
ζωής και κάλλους.
Γι’ αυτό ο Λοΐζος αναφωνεί: «Κατεπόθη ο θάνατος εις νίκος!». Η τέχνη
νικά τον θάνατο όχι με διδακτισμό, αλλά με σιωπηλή παρουσία.
7.
Η αυτογνωσία του δημιουργού
Ο Στέφανος αναγνωρίζει ότι το έργο του είναι
προεικόνιση του ίδιου του εαυτού του, χωρίς αυτό, χάνει το νόημα της ζωής του.
Η δημιουργία λειτουργεί ως καθρέφτης της ψυχής, μέτρο αυτοπραγμάτωσης.
Το απόσπασμα πραγματεύεται την ουσία της
τέχνης, τη σύγκρουση βίας και κάλλους, τη διαχρονικότητα του πνεύματος, και τη
λύτρωση του ανθρώπου μέσω της δημιουργίας.
Όπως σωστά λέει ο Λοΐζος στο τέλος, «δεν
χρειάζεται επιμύθιο». Η ιστορία «δουλεύει μέσα μας» — κι αυτό ακριβώς είναι,
για τον Πρεβελάκη, η λειτουργία της μεγάλης τέχνης.
/ - ο αφηγητής και ο
ρόλος του στο απόσπασμα:
Ο αφηγητής είναι ο Γιωργάκης, νεαρός
Κρητικός που έχει έλθει πλέον στην Αθήνα, και έχει ως διδάχο του και πνευματικό
καθοδηγητή του τον Λοϊζο. Ποιός ο ρόλος του Γιωργάκη, δηλαδή του αφηγητή, στο
συγκεκριμένο απόσπασμα.
Ο ρόλος του Γιωργάκη εδώ είναι διακριτικός
αλλά καίριος. Δεν είναι απλός «αφηγητής-μάτι», αλλά λειτουργεί σε πολλά
επίπεδα. Συγκεκριμένα:
Ο
Γιωργάκης δεν είναι ο πρωταγωνιστής της ιστορίας (αυτός είναι ο Στέφανος), αλλά
είναι ο μάρτυρας που ακούει, μεταφέρει την αφήγηση στον αναγνώστη, και τη
φιλτράρει μέσα από τη δική του ευαισθησία. Έτσι η ιστορία του Στέφανου αποκτά
αξιοπιστία και βάθος βιώματος, γιατί παρουσιάζεται ως προσωπική εμπειρία
ακρόασης και όχι ως αφηρημένος μύθος.
2.
Ρόλος μαθητή – διαμορφούμενης συνείδησης
Ο Γιωργάκης βρίσκεται σε φάση πνευματικής
διαμόρφωσης, έχει ανάγκη από πρότυπα και καθοδήγηση (Λοΐζος), και μέσα από τις
ιστορίες των άλλων μαθαίνει να κατανοεί τον εαυτό του. Το δηλώνει ρητά: «…μ’
έκαναν να δω καθαρότερα τον εαυτό μου.»
Η ιστορία του Στέφανου λειτουργεί για τον
αφηγητή, τον Γιωργάκη, ως προεικόνιση των δικών του μελλοντικών παθών και
διλημμάτων.
3.
Εσωτερικός αποδέκτης του παραδείγματος
Ο Γιωργάκης είναι ο πρώτος αποδέκτης της
διδαχής, μιας διδαχής για την αυθεντικότητα της δημιουργίας, για το κόστος της
πνευματικής επιλογής, για τη σύγκρουση με τον «αιώνα». Δεν είναι τυχαίο ότι ο
Λοΐζος θέλει να ειπωθεί αυτή η ιστορία μπροστά του, και αρνείται το επιμύθιο:
αφήνει τον Γιωργάκη (και τους άλλους) να εσωτερικεύσουν μόνοι τους το νόημα.
4.
Συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε πρόσωπα και εποχές
Ο Γιωργάκης, ως νεαρός Κρητικός στην Αθήνα,
άνθρωπος της περιφέρειας που έρχεται στο πνευματικό κέντρο, συνδέει την
παράδοση (Κρήτη, λαϊκή σοφία), με τον σύγχρονο πνευματικό προβληματισμό της
Αθήνας. Αντίστοιχα, στο απόσπασμα γεφυρώνει τον αρχαίο κόσμο (Έφηβος), τον
σύγχρονο κόσμο του πολέμου, και τη νεοελληνική πνευματική αναζήτηση.
5.
Προβολή του αναγνώστη μέσα στο κείμενο
Ο Γιωργάκης λειτουργεί και ως «ταυτιστικό»
πρόσωπο για τον αναγνώστη, ένας νέος που ακούει, συγκινείται, προβληματίζεται.
Δεν παρεμβαίνει με κρίσεις· ακούει, παρατηρεί, καταγράφει. Έτσι ο αναγνώστης
καλείται να κάνει ό,τι κι εκείνος, να αφήσει την ιστορία «να δουλέψει μέσα
του».
Στο συγκεκριμένο απόσπασμα, ο Γιωργάκης δεν
οδηγεί τη δράση, αλλά οδηγείται από αυτήν, λειτουργεί ως πνευματικός μαθητής,
ως καθρέφτης αυτογνωσίας, και ως γέφυρα ανάμεσα στην εμπειρία και τη σκέψη. Με
λίγα λόγια: είναι το υποκείμενο της μύησης. Μέσα από όσα ακούει, αρχίζει να
διαμορφώνεται όχι μόνο ως αφηγητής, αλλά ως άνθρωπος και μελλοντικός
δημιουργός.
/ - η ιστορία του γλύπτη
Στέφανου ως αυτοτελές επεισόδιο:
Η ιστορία του Στέφανου ως αυτοτελές επεισόδιο
εκτείνεται σε ένα σαφώς οριοθετημένο χρονικό πλαίσιο, το οποίο ξεκινά από ένα
απώτερο, απροσδιόριστο παρελθόν που αφορά τις γενεές των Τηνιακών μαρμαράδων,
συνεχίζεται στις αρχές του 20ού αιώνα με τις σπουδές του Στέφανου στη Γερμανία
και την πολυετή (τέσσερα έως πέντε χρόνια) δημιουργία του αγάλματος του
«Εφήβου». Κορυφώνεται χρονικά στα τέλη Ιουλίου του 1914, όταν η άφιξή του στο Μόναχο συμπίπτει με το ξέσπασμα του Α΄
Παγκοσμίου Πολέμου, και εκτείνεται σε όλη τη διάρκεια του πολέμου (1914–1918),
περίοδο κατά την οποία ο Στέφανος ζει μέσα στην αγωνία για την τύχη του έργου
του· ολοκληρώνεται μετά τη λήξη του πολέμου, με την επιστροφή του στο χυτήριο
και τη σωτηρία και τελική χύτευση του «Εφήβου». Όλη η αφήγηση αρθρώνεται από το
αφηγηματικό παρόν, γύρω στο 1926,
όταν ο Στέφανος διηγείται την εμπειρία του στον κύκλο του Λοΐζου (χρόνος
αφήγησης).
/ - ο εγκιβωτισμός της
αφήγησης στο συγκεκριμένο απόσπασμα
O εγκιβωτισμός της αφήγησης εδώ είναι
κομβικός και «δουλεύει» ιδανικά.
1.
Τι είναι ο εγκιβωτισμός στο απόσπασμα
Στο συγκεκριμένο απόσπασμα έχουμε αφήγηση
μέσα στην αφήγηση (εγκιβωτισμό):
Εξωτερική
αφήγηση: ο αφηγητής μιλά σε α΄ πρόσωπο για τον δάσκαλό του Λοΐζο και τον κύκλο
του.
Εσωτερική
αφήγηση: η ιστορία του Στέφανου για τον Έφηβο, που αφηγείται ο ίδιος ο γλύπτης σε
ευθύ λόγο. Η δεύτερη αφήγηση εγκιβωτίζεται μέσα στην πρώτη.
2.
Τα επίπεδα της αφήγησης
α)
Πρώτο (εξωτερικό) αφηγηματικό επίπεδο
Αφηγητής: το «εγώ» (μαθητής του Λοΐζου). Χρόνος:
μετά τα γεγονότα. Περιεχόμενο παρουσίαση του Λοΐζου,
του
πνευματικού του κύκλου, των προσώπων που συναναστρέφονται εκεί. Αυτό το επίπεδο
πλαισιώνει όλο το απόσπασμα.
β)
Δεύτερο (εσωτερικό) αφηγηματικό επίπεδο
Αφηγητής: ο Στέφανος (γλύπτης). Τρόπος:
ευθύς λόγος, εξομολογητικός. Περιεχόμενο: η δημιουργία του Έφηβου, ο Α΄
Παγκόσμιος πόλεμος, η πρόσκαιρη απώλεια του έργου και η τελική δημιουργία του
έργου (μετά τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου). Αυτή είναι η κύρια ιστορία σε έκταση και
ένταση.
3.
Πώς εισάγεται και πώς κλείνει ο εγκιβωτισμός
Είσοδος: Ο Λοΐζος προκαλεί την αφήγηση: «Ο
Λοΐζος ήθελε θαρρείς να δικαιολογήσει… όταν τον έβαλε να διηγηθεί εκείνο το
περιστατικό». Άρα ο εγκιβωτισμός δεν είναι τυχαίος, αλλά συνειδητή επιλογή του
δασκάλου.
Έξοδος: Η εσωτερική αφήγηση κλείνει με
διάλογο: «— Και τον έχυσες στο χαλκό, Στέφανε;» Επιστροφή στο εξωτερικό επίπεδο.
ο Λοΐζος απορρίπτει το επιμύθιο, επανέρχεται ο αφηγητής ως παρατηρητής.
Ο εγκιβωτισμός κλείνει καθαρά, χωρίς να
αφήνει αφηγηματική ασάφεια.
4.
Ρόλος και λειτουργία του εγκιβωτισμού
i.
Ενίσχυση της αληθοφάνειας: Η ιστορία (για τον «Έφηβο»), παρουσιάζεται ως προφορική
μαρτυρία, βιωμένη εμπειρία, όχι ως
επινόηση.
ii.
Πολλαπλή εστίαση: Ο Στέφανος αφηγείται βιωματικά. Ο αφηγητής και ο Λοΐζος φιλτράρουν
και ερμηνεύουν. Ο αναγνώστης βλέπει τα γεγονότα από περισσότερες οπτικές.
iii.
Ιδεολογική λειτουργία: Η ιστορία του Στέφανου λειτουργεί ως παράδειγμα, ως δοκιμασία
των ιδεών του Λοΐζου για την τέχνη και τον λόγο χωρίς να καταλήγει σε
διδακτισμό.
iv.
Απόρριψη του έτοιμου «μηνύματος»: Ο εγκιβωτισμός επιτρέπει την αφήγηση μιας
συγκλονιστικής ιστορίας, χωρίς ρητό ηθικό δίδαγμα. Η φράση: «Ας αφήσουμε την
ιστορία του Στέφανου να δουλέψει μέσα μας» είναι σχόλιο πάνω στον ίδιο τον
εγκιβωτισμό.
Στο απόσπασμα αξιοποιείται ο εγκιβωτισμός
της αφήγησης, καθώς η ιστορία του Στέφανου αφηγείται μέσα στο πλαίσιο της
εξωτερικής αφήγησης του αφηγητή. Η τεχνική αυτή ενισχύει την αληθοφάνεια,
επιτρέπει πολλαπλές οπτικές και μετατρέπει την αφήγηση σε πεδίο στοχασμού,
χωρίς έτοιμο επιμύθιο, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Λοΐζου.
/ - Ο διάλογος, η παρουσία
του και ο ρόλος του στο διήγημα. Ποιά πρόσωπα μιλούν, ποιά πρόσωπα παρεμβαίνουν.
1.
Η παρουσία του διαλόγου στο διήγημα
Ο διάλογος δεν είναι εκτεταμένος, αλλά
εμφανίζεται σε καίρια σημεία του διηγήματος. Παρεμβάλλεται μέσα στην αφήγηση
και λειτουργεί συμπληρωματικά, όχι αυτοτελώς. Δεν αντικαθιστά την αφήγηση, αλλά
τη ζωντανεύει και τη νοηματοδοτεί.
2.
Ποια πρόσωπα μιλούν
α)
Ο Στέφανος (γλύπτης):
Μιλά κυρίως σε εκτενή ευθύ λόγο, όταν
αφηγείται την ιστορία του Έφηβου. Ο λόγος του είναι εξομολογητικός,
φορτισμένος, βιωματικός. Μέσα από τα λόγια του προβάλλεται η καλλιτεχνική του
αγωνία, η σύγκρουση τέχνης – πολέμου, η υπαρξιακή του δοκιμασία. Ο Στέφανος
είναι ο βασικός φορέας του διαλόγου.
β)
Ο Λοΐζος (ο διδάχος)
Παρεμβαίνει με ερωτήσεις, σχόλια και επιφωνήματα.
Ο λόγος του είναι παιδευτικός, ερμηνευτικός, εμψυχωτικός. Ο Λοϊζος καθοδηγεί
την αφήγηση («Ομολόγησε, Στέφανε…»), υπογραμμίζει το ηθικό και πνευματικό βάθος
της ιστορίας, κλείνει το διήγημα απορρίπτοντας το «έτοιμο επιμύθιο». Ο Λοΐζος
λειτουργεί ως συνειδητός ερμηνευτής και πνευματικός καθοδηγητής.
γ)
Πρόσωπο από τη συντροφιά (ανώνυμο)
Παρεμβαίνει μία φορά: «Αυτή η ιστορία πρέπει
να τελειώσει μ’ ένα επιμύθιο!» Εκφράζει την ανάγκη για εύκολο συμπέρασμα, τη
συμβατική πρόσληψη της αφήγησης. Εκπροσωπεί
τον μέσο ακροατή/αναγνώστη.
Ο αφηγητής, Γιωργάκης, δεν συμμετέχει στον
διάλογο άμεσα, αλλά τον οργανώνει και τον σχολιάζει. Λειτουργεί ως μάρτυρας.
Ο ρόλος του διαλόγου στο διήγημα
Ο διάλογος i)ζωντανεύει την αφήγηση, ii)
σπάει τη μονοτονία του αφηγηματικού λόγου, iii)αυξάνει την αληθοφάνεια η ιστορία
μοιάζει προφορική, βιωμένη, iv)
αποκαλύπτει χαρακτήρες (π.χ. Στέφανος: ευαίσθητος, παθιασμένος δημιουργός, Λοΐζος:
στοχαστικός, παιδευτικός), v)
οδηγεί σε στοχασμό, όχι σε έτοιμο μήνυμα κορυφώνεται με την άρνηση του
επιμυθίου.
Ο διάλογος στο διήγημα είναι περιορισμένος
αλλά καίριος. Διεξάγεται κυρίως ανάμεσα στον Στέφανο και τον Λοΐζο, με μικρές
παρεμβάσεις τρίτων, και συμβάλλει στη ζωντάνια, την αληθοφάνεια και την
εμβάθυνση των νοημάτων. Δεν προσφέρει έτοιμα συμπεράσματα, αλλά οδηγεί τον
αναγνώστη σε προσωπικό στοχασμό γύρω από την τέχνη, τον πόλεμο και τον άνθρωπο.
/
- Οι ειρωνικοί, υποτιμητικοί, απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί για τον πόλεμο και τα
αντίστοιχα γλωσσικά σχήματα (παρμοιώσεις, αντιθέσεις, μεταφορές,
προσωποποιήσεις, σχήματα λιτότητας, υπρερβολή)
1.
Υποτίμηση του πολέμου ως καταστροφής χωρίς νόημα
Μεταφορές–Προσωποποιήσεις:
«Στρατοί μακελεύτηκαν, πολιτείες γκρεμίστηκαν»
Ο πόλεμος παρουσιάζεται ως τυφλή δύναμη που σφάζει και ισοπεδώνει.
Μεταφορά & υπερβολή (καθολική
καταστροφή):
«θεόρατα
κάστρα τα πήγε το κανόνι ως το χώμα». Το κανόνι προσωποποιείται σαν δύναμη
που δρα αυτόνομα.
Προσωποποίηση & μεταφορά.
2.
Ειρωνεία απέναντι στις υλικές απώλειες του πολέμου
Αντίθεση:
«Μέγαρα, αποθήκες,
αυτοκίνητα, άτια της καβάλας… Όμως, όλα τούτα, γίνουνται και ξαναγίνουνται»
Ειρωνική υποβάθμιση των υλικών αγαθών που
θρηνούν οι άνθρωποι. Αντίθεση (υλικά με πνευματικό έργο τέχνης)
Παρομοίωση:
«η
μοίρα τους είναι σαν των φύλλων του δέντρου»
Τα αγαθά εξισώνονται με φθαρτά φύλλα. Παρομοίωση
που απαξιώνει τη σημασία τους.
3.
Ο πόλεμος ως μηχανισμός θανάτου και παραφροσύνης
Μεταφορές
– Υπερβολή
«η
Κυβέρνηση είχε επιτάξει όλο το χαλκό της χώρας»
Ο πόλεμος απορροφά τα πάντα, ακόμη και την
τέχνη.
4.
Ειρωνεία απέναντι στην πολεμική εξουσία
Καρικατούρα
– Υπερβολή: Ο Αυτοκράτορας–Κολοσσός
«σαραντάπηχος»,
«κουμπελίδικο κράνος… σαν καζάνι όπου έβραζε τους ανθρώπους ο δράκος»
Η εξουσία γελοιοποιείται και
εκθηριώνεται.
Υπερβολή, παρομοίωση, μεταφορά.
Μεταφορά:
«σιχαμένο
σκιάχτρο»
Απόλυτα
απαξιωτικός χαρακτηρισμός της πολεμικής μορφής.
5. Αντίθεση πολέμου – τέχνης
Αντίθεση
– Συμβολισμός
Ο Έφηβος vs
ο
Αυτοκράτορας
Ο
Έφηβος χαρακτηρίζεται από αρμονία, γαλήνη, ανθρώπινο μέτρο. Ο Αυτοκράτορας
(κολοσσός) χαρακτηρίζεται από βία, υπερβολή, υπερμεγέθης, απειλή
Ο πόλεμος παρουσιάζεται έμμεσα ως αντι-ανθρώπινος.
6. Ο πόλεμος ως Κόλαση
Μεταφορά
– Προσωποποίηση – Υπερβολή
«Η
ίδια η Κόλαση έβραζε μπροστά του»
«φλόγες
που έγλειφαν τους τοίχους»
«λυτρωμός»
μέσα από τη φωτιά.
Ο πόλεμος ταυτίζεται με δαιμονική κατάσταση.
7. Τελική ειρωνεία – η ήττα του πολέμου (αντιστροφή – συμβολισμός)
«Στο
χαλκό του Αυτοκράτορα!»
Το υλικό του πολέμου μετατρέπεται σε έργο
ζωής. Ειρωνική αντιστροφή και συμβολισμός.
μεταφορά
(και ειρωνεία)
«Κατεπόθη
ο θάνατος εις νίκος!»
Ο πόλεμος ηττάται από την τέχνη και το
πνεύμα. Βιβλική μεταφορά και θριαμβευτική ειρωνεία.
Ο πόλεμος παρουσιάζεται με ειρωνεία,
απαξίωση και συμβολική γελοιοποίηση, ως δύναμη καταστροφής, απανθρωπιάς και
ματαιότητας, σε πλήρη αντίθεση με την τέχνη που εκφράζει τη ζωή, το μέτρο και
το αιώνιο.
/ - η σύγκριση των δύο
χάλκινων αγαλμάτων:
(
ο Κολοσσός του Αυτοκράτορα και ο «Έφηβος» του Στέφανου)
[
αντιπαράθεση τέχνης–προπαγάνδας, ανθρωπισμού–εξουσίας, μέτρου–υπερβολής ]
Στο απόσπασμα αντιπαρατίθενται δύο χάλκινα
αγάλματα που, αν και κατασκευασμένα από το ίδιο υλικό, εκφράζουν αντίθετους
κόσμους αξιών, ο Κολοσσός του Αυτοκράτορα, έργο πολιτικής προπαγάνδας, και ο Έφηβος
του γλύπτη Στέφανου, έργο καθαρής καλλιτεχνικής και ανθρωπιστικής έμπνευσης.
Ο Κολοσσός του Αυτοκράτορα είναι σαραντάπηχος
(ύψος 18 μέτρα), υπερφυσικών διαστάσεων. Παριστάνει έναν σύγχρονο στρατιωτικό,
με στραταρχική ράβδο και τεράστιο κράνος. Η υπερβολή στο μέγεθος και στον
εξοπλισμό δημιουργεί αίσθηση απειλής και φόβου. Το άγαλμα μοιάζει περισσότερο με
σκιάχτρο παρά με ανθρώπινη μορφή. Στηρίζεται σε «δυο μπότες γεμάτες σα
φουγάρα», στοιχείο που υπογραμμίζει τη μηχανική, απρόσωπη δύναμη της εξουσίας. Η
μορφή δεν υπηρετεί την ομορφιά, αλλά την επιβολή.
Ο «Έφηβος» του Στέφανου έχει φυσικό ανάστημα,
χωρίς υπερβολές. Το σώμα του είναι αρμονικά πλασμένο, με ήρεμους,
καλοδουλεμένους μυς. Στέκεται σε στάση ισορροπίας (το ένα σκέλος στηρίζει, το
άλλο αναπαύεται). Το πρόσωπό του είναι γαλήνιο, με αχνό χαμόγελο. Δεν είναι
σαφές αν είναι άνθρωπος ή θεός, θυμίζοντας την κλασική αρχαιοελληνική ιδεώδη
μορφή. Η μορφή υπηρετεί την αρμονία, το μέτρο και την εσωτερική δύναμη.
Ο Κολοσσός είναι άγαλμα προπαγάνδας. Κατασκευάζεται
και διατηρείται παρά την έλλειψη χαλκού, επειδή εξυπηρετεί τον πόλεμο. Προορίζεται
να «ερεθίζει το λαό στα έργα του ολέθρου». Συμβολίζει την αλαζονεία της
εξουσίας, τη βία, τη λατρεία του ηγέτη. Καταλήγει να κοπεί και να λιώσει,
χάνοντας κάθε ιερότητα. Είναι έργο που ανήκει στον χρόνο της βίας και πεθαίνει
μαζί του.
Ο Έφηβος είναι έργο πνευματικής αναζήτησης
και πάθους για την τελειότητα. Δεν υπηρετεί καμία εξουσία, καμία ιδεολογία. Συμβολίζει
την αιώνια νεότητα, την ιδανική ανθρωπιά, τη συμφιλίωση ανθρώπου και θεϊκού
στοιχείου. Επιβιώνει του πολέμου, της καταστροφής και της φωτιάς. Είναι έργο
που ανήκει στην αιωνιότητα.
Ο Κολοσσός καταστρέφεται, γίνεται άμορφο
μέταλλο, επιστρέφει στην ύλη. Ο Έφηβος μένει ακέραιος, «έξω από το χρόνο»,
σύμβολο ενός άλλου κόσμου. Ο χαλκός του Αυτοκράτορα μεταμορφώνεται και δίνει
ζωή στον Έφηβο. Η ύλη της βίας γίνεται ύλη της τέχνης:
ο θάνατος νικιέται από τη δημιουργία.
Η σύγκριση των δύο αγαλμάτων αποκαλύπτει ότι
η τέχνη της εξουσίας είναι πρόσκαιρη, βίαιη και τελικά αυτοκαταστροφική, ενώ η τέχνη
που γεννιέται από εσωτερικό βάθος, όπως δίδασκε ο Λοΐζος, είναι διαχρονική και
λυτρωτική. Ο Κολοσσός συνθλίβεται από την ίδια την ιστορία που υπηρετεί. Ο
Έφηβος, αντίθετα, μένει όρθιος μέσα στις φλόγες, ως ενσάρκωση ενός ονείρου και
μιας νοσταλγίας για έναν καλύτερο άνθρωπο.
Οι
εργάτες εμφανίζονται αρχικά σιωπηλοί και αμήχανοι. Δεν είναι ενθουσιώδεις
φορείς της αυτοκρατορικής ιδεολογίας· είναι άνθρωποι που υπακούν σε μια
επιταγή.
Απέναντι στον Έφηβο:
Τον πλησιάζουν αυθόρμητα, παρατούν τη
δουλειά για να τον δουν. Το σώμα του νέου δεν τους προκαλεί φόβο ούτε δέος
εξουσίας, αλλά ντροπή και θαυμασμό. Ο Έφηβος εκπροσωπεί αρμονία, ειρήνη, ανθρώπινη
τελειότητα. Δεν είναι πολεμικός, δεν κρατά όπλο, δεν απειλεί. Οι εργάτες
αναγνωρίζουν κάτι δικό τους: τη δυνατότητα μιας ζωής χωρίς βία.
Απέναντι στον Κολοσσό του Αυτοκράτορα
Τον κοιτούν μετά, σχεδόν ενοχικά. Είναι
γιγαντιαίος, επιβλητικός, στρατιωτικός. Ξέρουν καλά γι’ αυτόν υπάρχει χαλκός, γι’
αυτούς και για την τέχνη δεν υπάρχει
Δεν τον θαυμάζουν. Η σιωπή
τους εδώ δεν είναι συναίνεση. Είναι η σιωπή του καταναγκασμού. Η εργατική τάξη
βλέπει την αδικία, αλλά ακόμη δεν μπορεί να τη συντρίψει.
Η στάση τους κατά τη διάρκεια του πολέμου (εκτός σκηνής αλλά απολύτως παρούσα)
Ο πόλεμος τους παίρνει τη ζωή, τους παίρνει
το νόημα της δουλειάς τους. Ο Κολοσσός στέκει σαν σύμβολο της θυσίας τους, έχει
χτιστεί από τον κόπο τους, αλλά υπηρετεί τον αφανισμό τους
Ο Έφηβος φυλάσσεται σιωπηλά, δεν
καταστρέφεται, οι εργάτες δεν τον αγγίζουν. Αυτό είναι κρίσιμο, ενώ ο πόλεμος
μαίνεται, η εργατική τάξη δεν στρέφεται ενάντια στο ιδανικό, αλλά το
προστατεύει άρρητα.
Οι εργάτες μετά τον πόλεμο (στιγμή ανατροπής και κάθαρσης)
Εδώ έχουμε πλήρη μεταστροφή. από
παθητικότητα σε πράξη. Η καταστροφή του Κολοσσού δεν είναι εντολή άνωθεν. Είναι
λαϊκή, εργατική εκδίκηση. Τον πριονίζουν. Τον λοιδορούν. Τον ρίχνουν στη φωτιά. Δεν
λιώνουν απλώς ένα άγαλμα. Λιώνουν την αυτοκρατορική αυταπάτη, τη στρατιωτική
μαγεία, το είδωλο που τους έστειλε στο σφαγείο. Παίρνουν πίσω το μέταλλο που
τους είχε κλαπεί.
Η στάση τους απέναντι στον Έφηβο
Τον αφήνουν άθικτο. Τον σέβονται. Τον
κρατούν στο ίδιο ταπεινό βάθρο. Ο Έφηβος στέκει «έξω από τον χρόνο», δεν
συμμετέχει στη βία, δεν είναι εργαλείο εξουσίας. Η εργατική τάξη διαχωρίζει
καθαρά την τέχνη με την προπαγάνδα
Οι εργάτες μεταστρέφονται σε φορείς μνήμης, φορείς
δικαιοσύνης, φορείς αποκατάστασης της ανθρώπινης αξίας. Το γεγονός ότι ο Έφηβος
χύνεται «στο χαλκό του Αυτοκράτορα» είναι ηθική νίκη της εργατικής τάξης. Ο πόλεμος
ηττάται, το μέταλλο της βίας μετατρέπεται σε μορφή ζωής
Οι εργάτες του χυτηρίου πριν τον πόλεμο
βλέπουν, σωπαίνουν, ντρέπονται, μετά τον πόλεμο δρουν, καταλύουν, λυτρώνουν. Δεν
είναι ήρωες με όπλα. Είναι άνθρωποι που έμαθαν τι σημαίνει πόλεμος στο σώμα
τους. Και γι’ αυτό καταστρέφουν τον Αυτοκράτορα, αλλά σώζουν τον Άνθρωπο
/ - Γιατί θέτει το
Μόναχο ως τον τόπο υποτροφίας και σπουδών του γλύπτη Στέφανου.
Η σχέση με τη Σχολή του Μονάχου και την πληθώρα καταξιωμένων ελλήνων ζωγράφων
και γλυπτών που θήτευσαν εκεί.
Ο συγγραφέας επιλέγει το Μόναχο επειδή, στα
τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, ήταν το σημαντικότερο κέντρο
καλλιτεχνικών σπουδών για τους Έλληνες, ιδιαίτερα στις εικαστικές τέχνες. Η
επιλογή αυτή εξασφαλίζει ιστορική και καλλιτεχνική αληθοφάνεια, συνδέει τον
Στέφανο με μια πραγματική καλλιτεχνική παράδοση, φορτίζει συμβολικά τη
σύγκρουση τέχνης – εξουσίας – πολέμου.
Η
Σχολή του Μονάχου και η ελληνική τέχνη
Η λεγόμενη Σχολή του Μονάχου δεν ήταν
ενιαίο καλλιτεχνικό ρεύμα, αλλά κύκλος Ελλήνων καλλιτεχνών που σπούδασαν ή
δίδαξαν στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου. Χαρακτηριστικά της
Σχολής του Μονάχου: Ακαδημαϊσμός, Ρεαλισμός, Έμφαση στη μορφή, το σχέδιο, την
ανατομία, Θαυμασμός της αρχαίας ελληνικής τέχνης
Ακριβώς αυτά τα στοιχεία ταιριάζουν απόλυτα
με τον Στέφανο (γλύπτης προσηλωμένος στο ανθρώπινο σώμα, εμποτισμένος από το
αρχαιοελληνικό ιδεώδες του κάλλους.)
Έλληνες καλλιτέχνες που θήτευσαν στο Μόναχο
(υπαινικτικά παρόντες)
Ο αναγνώστης της εποχής γνώριζε ότι στο
Μόναχο σπούδασαν ή διακρίθηκαν ζωγράφοι (π.χ. Θεόδωρος Βρυζάκης, Νικόλαος Γύζης,
Νικηφόρος Λύτρας, Γεώργιος Ιακωβίδης, Κωνσταντίνος Βολανάκης, Πολυχρόνης Λεμπέσης, Νικόλαος Βώκος, Στέλιος
Μηλιάδης, Φρίξος Αριστεύς, Θωμάς Θωμόπουλος), γλύπτες και αρχιτέκτονες, που
συνέβαλαν στη διαμόρφωση της νεοελληνικής αστικής τέχνης.
Έτσι, ο Στέφανος εντάσσεται νοερά σε αυτή την
καταξιωμένη γενιά, αποκτά κύρος και καλλιτεχνική νομιμοποίηση.
Συμβολικός ρόλος του Μονάχου στο διήγημα
Πέρα από την ιστορική ακρίβεια, το Μόναχο
λειτουργεί και συμβολικά:
1.
Κέντρο τέχνης αλλά και κέντρο πολέμου
Πόλη
πολιτισμού και παιδείας, γίνεται ταυτόχρονα τόπος όπου ξεσπά ο Α΄ Παγκόσμιος
Πόλεμος. Η αντίθεση οξύνει τη σύγκρουση τέχνης – ιστορίας – βίας.
2.
Ευρωπαϊκή τέχνη - ευρωπαϊκή βαρβαρότητα
Στο ίδιο μέρος που ο Στέφανος φέρνει τον
Έφηβο (ιδανικό, μέτρο, κάλλος), υψώνεται ο Κολοσσός του Αυτοκράτορα (εξουσία,
ύβρις, βία). Το Μόναχο γίνεται σκηνή της ιδεολογικής σύγκρουσης.
Ο συγγραφέας επιλέγει το Μόναχο ως τόπο
σπουδών του Στέφανου επειδή ήταν ιστορικά το σημαντικότερο κέντρο καλλιτεχνικής
παιδείας για τους Έλληνες, συνδεδεμένο με τη Σχολή του Μονάχου και με πλήθος
καταξιωμένων Ελλήνων ζωγράφων και γλυπτών. Παράλληλα, ο τόπος αποκτά συμβολική
σημασία, καθώς από εστία τέχνης μετατρέπεται σε εστία πολέμου, υπογραμμίζοντας
τη σύγκρουση ανάμεσα στο ιδανικό της τέχνης και τη βαρβαρότητα της ιστορίας.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ
[ ανάρτηση 5 Φεβρουαρίου 2026 :
Παντελής
Πρεβελάκης
απόσπασμα
από το «Η κεφαλή της Μέδουσας»
(μυθιστόρημα
1963)
ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου