Ιωάννης Τζέτζης "Χιλιάδες" Αρχαιογνωσία Λίγα Σχόλια

 

Ιωάννης Τζέτζης

«Χιλιάδες»

Αρχαιογνωσία

Λίγα Σχόλια

 

 

 

 

Εισαγωγή

   Οι «Χιλιάδες» του Ιωάννη Τζέτζη (Χιλιάδες ή Βιβλία Ἱστοριῶν) είναι ένα εκτενές ποιητικό έργο του Βυζαντινού λογίου Ιωάννη Τζέτζη, που έζησε τον 12ο αιώνα μ.Χ. Αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα της βυζαντινής προσπάθειας να συγκεντρωθεί, να σχολιαστεί και να διασωθεί η γνώση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

   Παρά τον τίτλο τους, δεν είναι απλώς μια συλλογή ιστορικών αφηγήσεων. Περιλαμβάνουν μυθολογικές διηγήσεις, βιογραφικές πληροφορίες, φιλολογικά σχόλια, λογοτεχνικές αναφορές και πλήθος παραθεμάτων από παλαιότερους συγγραφείς.

   Ο αρχικός τίτλος του έργου είναι Βίβλος Ἱστορική ή απλώς Ἱστορίαι.

   Η ονομασία Χιλιάδες (Chiliades, δηλαδή «χιλιάδες») καθιερώθηκε από τον πρώτο εκδότη, τον Nikolaus Gerbel, το 1546, ο οποίος χώρισε το κείμενο σε ενότητες περίπου χιλίων στίχων. Το έργο, στη γνωστή του μορφή, περιλαμβάνει περίπου 12.700 στίχους.

    Οι στίχοι είναι γραμμένοι στον λεγόμενο πολιτικό στίχο, τον χαρακτηριστικό δεκαπεντασύλλαβο της μεσαιωνικής ελληνικής ποίησης, και όχι στο αρχαίο δακτυλικό εξάμετρο.

   Οι Χιλιάδες συγκεντρώνουν πληροφορίες από πολλούς τομείς της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής παιδείας:

Μυθολογία: θεοί, ήρωες, γενεαλογίες και μυθικές αφηγήσεις.

Ιστορία: πρόσωπα και γεγονότα από την ελληνική και ευρύτερη αρχαία ιστορία.

Λογοτεχνία: πληροφορίες για ποιητές, συγγραφείς και τα έργα τους.

Φιλολογία: ερμηνείες λέξεων, σχολιασμός κειμένων και αναφορές σε παλαιότερες πηγές.

Προσωπικές αναφορές: ο Τζέτζης μιλά συχνά για τη μνήμη του, τις γνώσεις του, τις δυσκολίες του και τη σχέση του με τα βιβλία.

   Το έργο περιλαμβάνει αναφορές σε περισσότερους από 400 συγγραφείς και έχει περιγραφεί από τη σύγχρονη έρευνα ως ένα είδος «βιβλίου μνήμης» της βυζαντινής λόγιας παράδοσης.

    Αυτό σημαίνει ότι οι Χιλιάδες δεν είναι απλώς ένα έργο που μας πληροφορεί για την αρχαία γραμματεία. Αποτελούν επίσης ενδιάμεσο κρίκο στη μετάδοση χαμένων αρχαίων έργων.

   Οι Χιλιάδες είναι μια τεράστια ποιητική εγκυκλοπαίδεια του 12ου αιώνα.

 

Οι συγγραφείς που μνημονεύει ο Ιωάννης Τζέτζης στις Χιλιάδες

   Οι Χιλιάδες, ή ακριβέστερα Βίβλος Ἱστοριῶν του Ιωάννη Τζέτζη, αποτελούν ένα εκτενές βυζαντινό έργο σε πολιτικούς στίχους, στο οποίο ο συγγραφέας συγκεντρώνει ιστορικές, μυθολογικές, φιλολογικές και αρχαιοδιφικές πληροφορίες. Στο έργο παραπέμπει σε περισσότερους από 400 αρχαίους συγγραφείς, αν και οι αναφορές δεν έχουν όλες την ίδια έκταση ή σημασία.

   Ο κάτωθι κατάλογος είναι ενδεικτικός και όχι εξαντλητικός. Επίσης, πρέπει να διακρίνεται ο συγγραφέας που κατονομάζεται ρητά στις Χιλιάδες από εκείνον του οποίου το έργο ή μια πληροφορία παραδίδεται έμμεσα μέσω άλλης πηγής. Η παρακάτω ταξινόμηση είναι θεματική και δεν σημαίνει ότι ο Τζέτζης χρησιμοποιεί όλους τους συγγραφείς με τον ίδιο τρόπο.

1. Ιστορικοί και ιστοριογράφοι

   Στις ιστορικές πηγές που αξιοποιεί ή κατονομάζει ο Τζέτζης περιλαμβάνονται ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Ξενοφών, ο Διόδωρος ο Σικελιώτης και ο Πλούταρχος. Αναφορές σε ιστορικά γεγονότα συνδέονται επίσης με τον Τίμαιο, τον Έφορο και τον Ελλάνικο.  

   Ο Ηρόδοτος χρησιμοποιείται σε αφηγήσεις για βασιλείς και λαούς, όπως ο Κροίσος και οι Πέρσες. Ο Θουκυδίδης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ιστορικού τον οποίο ο Τζέτζης σχολιάζει και κρίνει ως προς το ύφος του. Ο Διόδωρος εμφανίζεται ως πηγή για μυθολογικές και ιστορικές παραδόσεις, ενώ ο Πλούταρχος παρέχει βιογραφικό και ηθογραφικό υλικό.

2. Φιλόσοφοι

    Από τους φιλοσόφους και τους στοχαστές που εντάσσονται στο ευρύτερο πνευματικό περιβάλλον των Χιλιάδων αναφέρονται ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Πυθαγόρας, ο Αντισθένης, ο Διογένης και ο Σόλων. Ο Σόλων, ειδικότερα, εμφανίζεται και ως νομοθέτης.

   Ο Τζέτζης ενδιαφέρεται τόσο για τις φιλοσοφικές διδασκαλίες όσο και για τα γνωμικά, τις βιογραφικές παραδόσεις και τα χαρακτηριστικά περιστατικά που συνδέθηκαν με τους φιλοσόφους.

3. Επικοί ποιητές

   Κεντρική θέση έχει ο Όμηρος, του οποίου τα έπη αποτελούν βασικό σημείο αναφοράς για τη μυθολογία και την αρχαία λογοτεχνία. Στον επικό και μυθογραφικό κύκλο εντάσσονται επίσης ο Ησίοδος, ο Ορφέας, ο Στασίνος, ο Αρκτίνος και ο Λέσχης. Στους μεταγενέστερους επικούς ποιητές συγκαταλέγονται ο Κόιντος Σμυρναίος και ο Τρυφιόδωρος.

   Η διάκριση χρειάζεται προσοχή: ο Ορφέας είναι μυθικός ποιητής, ενώ ορισμένα ονόματα του επικού κύκλου συνδέονται με έργα που σώζονται μόνο αποσπασματικά ή είναι γνωστά από μεταγενέστερες μαρτυρίες.

4. Λυρικοί ποιητές

   Στους λυρικούς ποιητές που συνδέονται με τις αναφορές του Τζέτζη περιλαμβάνονται ο Πίνδαρος, ο Σιμωνίδης ο Κείος, ο Στησίχορος, ο Τυρταίος, ο Τέρπανδρος και ο Αρίων. Τα ονόματα αυτά εμφανίζονται και στις πρώτες ενότητες του έργου, όπου ο Τζέτζης παραθέτει παραδόσεις για τη ζωή, τις επιδόσεις και τα έργα τους.

   Ο Πίνδαρος μνημονεύεται στην αφήγηση για τον Κροίσο και τον Αλκμαίωνα, ενώ ο Σιμωνίδης εξετάζεται σε σχέση με επινίκια και επιγράμματα. Ο Στησίχορος συνδέεται με την ιστορία του Φάλαρη, ενώ ο Τυρταίος με την πολεμική ποίηση. Ο Τέρπανδρος και ο Αρίων συνδέονται με την ιστορία της μουσικής και της λυρικής δημιουργίας.

5. Τραγικοί ποιητές

   Στην κατηγορία της τραγωδίας ανήκουν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης. Ο Τζέτζης χρησιμοποιεί το τραγικό δράμα ως πηγή για μυθολογικές παραδόσεις, γενεαλογίες ηρώων, οικογενειακές συγκρούσεις και παραλλαγές γνωστών μύθων.

6. Κωμωδιογράφοι

   Ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της αρχαίας κωμωδίας που συνδέεται με το έργο του Τζέτζη είναι ο Αριστοφάνης. Στον χώρο της παλαιάς κωμωδίας ανήκουν επίσης ο Κρατίνος και ο Εύπολις, ενώ από τη νεότερη κωμωδία ξεχωρίζει ο Μένανδρος.

   Οι κωμωδιογράφοι ενδιαφέρουν τον Τζέτζη ως φορείς πληροφοριών για την αθηναϊκή κοινωνία, τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, τα ήθη και τις προσωπικότητες της αρχαιότητας. Η κωμωδία χρησιμοποιείται συχνά ως μαρτυρία για περιστατικά που δεν παρουσιάζονται με τον ίδιο τρόπο από τους ιστορικούς.

7. Οι υπόλοιποι συγγραφείς

   Πέρα από τις παραπάνω κατηγορίες, ο Τζέτζης αναφέρεται σε ποιητές διδακτικών και άλλων ειδών, μυθογράφους, γεωγράφους, ρήτορες, γραμματικούς και συγγραφείς επιστημονικών έργων.

   Σημαντικά ονόματα είναι ο Νίκανδρος, γνωστός για τα διδακτικά ποιήματά του, ο Λυκόφρων, συγγραφέας της Αλεξάνδρας, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, δημιουργός των Αργοναυτικών, και ο Οππιανός, γνωστός για τα διδακτικά ποιήματά του σχετικά με τη θάλασσα και το κυνήγι.

   Ο Τζέτζης ασχολήθηκε επίσης με τον Αριστοφάνη, τον Ησίοδο, τον Λυκόφρονα και τον Οππιανό σε άλλα φιλολογικά έργα του.

   Στον ευρύτερο κύκλο των πηγών του περιλαμβάνονται ακόμη ο Στράβων, ο Παυσανίας και άλλοι γεωγράφοι ή περιηγητές, καθώς και συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τη ρητορική, τη γραμματική και τις φυσικές επιστήμες.

 

Στις Χιλιάδες του Τέτζη ιστορίες ή αναφορές που αφορούν αιμομιξία.

   Στις Χιλιάδες του Ιωάννη Τζέτζη υπάρχουν μυθολογικές και ιστορικές αφηγήσεις που σχετίζονται με την αιμομιξία, είτε ως ρητές σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ συγγενών είτε ως οικογενειακές γενεαλογίες που περιλαμβάνουν τέτοιες σχέσεις.

   Το σαφέστερα τεκμηριωμένο παράδειγμα είναι η ένωση του Θυέστη με την κόρη του Πελοπία και η γέννηση του Αιγίσθου. Η ιστορία βρίσκεται στις Χιλιάδες Α΄, στην αφήγηση για τον χρυσό αμνό του Ατρέα.

1. Θυέστης και Πελοπία — πατέρας και κόρη

Παραπομπή: Χιλιάδες 1.18, περίπου στ. 447–460, στην αφήγηση για τον χρυσό αμνό του Ατρέα.

Πρόσωπα: Θυέστης, Πελοπία και Αίγισθος.

   Ο Τζέτζης αναφέρει ότι ο Αίγισθος ήταν γιος του Θυέστη από την κόρη του, την Πελοπία, την οποία αποκαλεί επίσης Μνησιφάνη σε εναλλακτική παράδοση. Ο Αίγισθος επιστρέφει κατόπιν και σκοτώνει τον Ατρέα, αποκαθιστώντας την εξουσία του πατέρα του.

Το σχετικό σημείο στην αγγλική μετάφραση του κειμένου είναι:

“Thyestes had this son with his daughter Pelopia or Mnesiphane.”

Μετάφραση: «Ο Θυέστης απέκτησε αυτόν τον γιο με την κόρη του, την Πελοπία ή Μνησιφάνη».

  (Πιο κάτω θα παρουσιαστεί και η περίπτωση του Κίμωνος με την αδελφή του Ελπινίκη)

 

 

ένωση ανθρώπου με ζώο

Η Πασιφάη και ο ταύρος:

   Στο 1.19 ο Τζέτζης αναφέρεται στη γέννηση του Μινώταυρου, αλλά αυτή η ιστορία αφορά ένωση ανθρώπου με ζώο.

Η Πασιφάη και ο Μινώταυρος στις Χιλιάδες του Τζέτζη

   Η αφήγηση βρίσκεται στο Α΄ βιβλίο, ιστορία 19, «Περὶ τοῦ ταύρου τοῦ Μίνωος», περίπου στους στίχους 479–540, ανάλογα με την αρίθμηση της έκδοσης. Το χωρίο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την έρευνά μας, επειδή ο Τζέτζης παραδίδει δύο διαφορετικές εκδοχές της γέννησης του Μινώταυρου: τη μυθική εκδοχή της ένωσης της Πασιφάης με τον ταύρο και μια εκδοχή που συνδέει τον Μινώταυρο με τον στρατηγό Ταύρο.

    Η δεύτερη εκδοχή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορική και ορθολογιστική ερμηνεία του μύθου: ο «ταύρος» δεν είναι ζώο, αλλά ανθρώπινο πρόσωπο.

. Η αφήγηση του Τζέτζη: Χιλιάδες Α΄, 19

   Η σχέση της Πασιφάης με τον ταύρο πρόκειται για ένωση ανθρώπου με ζώο, από την οποία γεννιέται ο Μινώταυρος. Ο Τζέτζης, όμως, παρουσιάζει και μια δεύτερη εκδοχή, στην οποία ο «Ταύρος» είναι ανθρώπινος στρατιωτικός διοικητής.

   Στην πρώτη εκδοχή, ο Τζέτζης αναφέρει ότι η Πασιφάη ενώθηκε με τον ταύρο που είχε εμφανιστεί από τη θάλασσα, ενώ στη δεύτερη εξηγεί ότι επρόκειτο για τον στρατηγό Ταύρο και ότι ο Μινώταυρος είχε δύο πατέρες κατά την αφήγηση: τον Μίνωα και τον Ταύρο.

. Πρώτη εκδοχή: η ένωση της Πασιφάης με τον ταύρο

   Στους στίχους περίπου 483–489 της έκδοσης Kiessling (1826), η αγγλική μετάφραση αποδίδει το νόημα ως εξής: ο Μίνωας, αφού έλαβε τη βασιλεία χάρη στον ταύρο που αναδύθηκε από τη θάλασσα, θυσίασε άλλον ταύρο στη θέση του. Ο πρώτος ταύρος, σύμφωνα με την αφήγηση, ενώθηκε με την Πασιφάη, η οποία γέννησε τον Μινώταυρο, ένα πλάσμα μισό άνθρωπο και μισό ταύρο.

. Δεύτερη εκδοχή: ο Ταύρος ως άνθρωπος

   Στους στίχους περίπου 523–532, ο Τζέτζης προτείνει μια διαφορετική ερμηνεία:

Ο Ταύρος ήταν στρατιωτικός διοικητής, όχι ζώο.

Η Πασιφάη είχε ερωτική σχέση μαζί του.

Ο Δαίδαλος τη βοήθησε να συναντηθεί μαζί του κρυφά.

Ο Μινώταυρος ονομάστηκε έτσι επειδή, κατά την ερμηνεία του Τζέτζη, είχε δύο πατέρες: τον Μίνωα και τον Ταύρο.

   Αυτή η εκδοχή αλλάζει ριζικά τον χαρακτήρα της ιστορίας. Η τερατώδης γέννηση ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα μιας ανθρώπινης ερωτικής σχέσης και του διπλού πατρότητας του παιδιού, όχι ως βιολογική ένωση γυναίκας και ζώου.

  Η περίπτωση της Πασιφάης είναι σημαντική σχετικά με τις απαγορευμένες ή κοινωνικά αθέμιτες ερωτικές σχέσεις στις Χιλιάδες.

   Το ενδιαφέρον στον Τζέτζη είναι ότι δεν περιορίζεται στην παράδοση του μύθου: επιχειρεί να εξηγήσει πώς θα μπορούσε να προέκυψε η αφήγηση του τέρατος από μια ανθρώπινη ιστορία. Η δεύτερη εκδοχή, επομένως, αξίζει να μελετηθεί ως παράδειγμα βυζαντινής ορθολογιστικής ερμηνείας της μυθολογίας.

 

Αθέμιτες συγγενικές ενώσεις στις Χιλιάδες του Ιωάννη Τέτζη

   Το χαρακτηριστικότερο χωρίο για το θέμα βρίσκεται στην Α΄ Χιλιάδα, στην ενότητα 22, «Περὶ Κίμωνος». Ο Ιωάννης Τζέτζης αναφέρεται στον γάμο του Αθηναίου πολιτικού Κίμωνα με την αδελφή του Ελπινίκη και συσχετίζει την περίπτωση αυτή με άλλες ενώσεις μεταξύ στενών συγγενών, τόσο στην ιστορία όσο και στη μυθολογική παράδοση.

   Χρειάζεται, ωστόσο, μια διάκριση: άλλοτε ο Τζέτζης αφηγείται μια ένωση ως ιστορικό γεγονός και άλλοτε απλώς παραθέτει ένα παράδειγμα ή αναφέρεται σε μια παράδοση. Επίσης, ο όρος «αθέμιτη» χρησιμοποιείται εδώ με την ευρεία έννοια της συγγενικής ένωσης που θεωρείται απαγορευμένη ή σκανδαλώδης, όχι ως αυτονόητος χαρακτηρισμός όλων των περιπτώσεων από την άποψη του αρχαίου δικαίου.

1. Κίμων και Ελπινίκη

Παραπομπή: Ιωάννης Τζέτζης, Χιλιάδες I, 22, περὶ Κίμωνος, στ. 582–593 περίπου, σύμφωνα με την αρίθμηση της έκδοσης Kiessling (1826). Το σχετικό απόσπασμα είναι επίσης γνωστό από την παράδοση του Διοδώρου του Σικελιώτη.

   Ο Τζέτζης αναφέρει ότι ο Κίμων είχε αδελφή την Ελπινίκη και ότι ο γάμος τους συνδεόταν με την οφειλή των πενήντα ταλάντων, την οποία ανέλαβε να εξοφλήσει ο Καλλίας.

   Το περιστατικό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή συνδέει τη συγγενική ένωση με την οικονομική δυσχέρεια της οικογένειας και τη δυνατότητα εξόφλησης του χρέους. Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι οι αρχαίες μαρτυρίες δεν συμφωνούν πλήρως ως προς τη φύση της σχέσης του Κίμωνα και της Ελπινίκης.

Αρχαίο κείμενο

   Το ακόλουθο κείμενο παρατίθεται με βάση το ελληνικό απόσπασμα που διασώζεται και στην έκδοση του Διοδώρου, με παραπομπή στις Χιλιάδες του Τζέτζη, I, 582–593.

Κίμων υἱὸς κατά τινας ὑπῆρχε Μιλτιάδου,

κατὰ δ’ ἑτέρους ἦν πατρὸς τὴν κλῆσιν Στησαγόρου.

ἐξ Ἰσοδίκης τούτῳ παῖς ὑπῆρχεν ὁ Καλλίας.

ὁ Κίμων οὗτος ἀδελφὴν ἰδίαν Ἐλπινίκην

εἶχεν, ὡς Πτολεμαῖος μὲν ὕστερον Βερενίκην,

καὶ Ζεὺς τὴν Ἥραν πρὸ αὐτῶν, καὶ νῦν Περσῶν τὸ γένος.

Καλλίας δὲ πεντήκοντα τάλαντα ζημιοῦται,

ὅπως ὁ Κίμων ὁ πατὴρ μηδὲν δεινόν τι πάθῃ

ἕνεκα γάμων τῶν αἰσχρῶν, τῆς ἀδελφομιξίας.

τὸ δ’ ὅσοι ταῦτα γράφουσι μακρόν ἐστί μοι λέγειν·

ἔστι γὰρ πλῆθος ἄπειρον τῶν ταῦτα γεγραφότων,

οἱ κωμικοὶ καὶ ῥήτορες, Διόδωρος, καὶ ἄλλοι.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

   Ο Κίμων, σύμφωνα με ορισμένους, ήταν γιος του Μιλτιάδη, ενώ, σύμφωνα με άλλους, ο πατέρας του ονομαζόταν Στησαγόρας. Από την Ισοδίκη είχε γιο τον Καλλία.

   Ο Κίμων αυτός είχε αδελφή του την Ελπινίκη, όπως αργότερα ο Πτολεμαίος είχε την αδελφή του Βερενίκη, ενώ πριν από αυτούς ο Δίας είχε την Ήρα· και ακόμη και σήμερα αυτό αποτελεί έθιμο στους Πέρσες.

   Ο Καλλίας, λοιπόν, τιμωρείται με πρόστιμο πενήντα ταλάντων, ώστε ο πατέρας του, ο Κίμων, να μην πάθει κάτι κακό εξαιτίας των αισχρών γάμων, δηλαδή της αιμομιξίας μεταξύ αδελφών.

   Θα μου έπαιρνε πολύ χρόνο να αναφέρω όλους όσοι έχουν γράψει γι’ αυτά, γιατί είναι αναρίθμητοι εκείνοι που έχουν ασχοληθεί με το ζήτημα: κωμωδιογράφοι, ρήτορες, ο Διόδωρος και άλλοι.

   (Στους στίχους αυτούς ο Τζέτζης συγχέει ορισμένα στοιχεία σχετικά με τον Καλλία και την οικογένεια του Κίμωνα. Η απόδοση ακολουθεί το κείμενο όπως παραδίδεται, χωρίς να επιχειρεί να διορθώσει τις ιστορικές ασυνέπειες.)

2. Πτολεμαίος και Βερενίκη

   Η δεύτερη περίπτωση βρίσκεται στο ίδιο ακριβώς χωρίο, επομένως δεν χρειάζεται ξεχωριστή παραπομπή.

Αρχαίο κείμενο:

ὁ Κίμων οὗτος ἀδελφὴν ἰδίαν Ἐλπινίκην

εἶχεν, ὡς Πτολεμαῖος μὲν ὕστερον Βερενίκην,

καὶ Ζεὺς τὴν Ἥραν πρὸ αὐτῶν, καὶ νῦν Περσῶν τὸ γένος.

Μετάφραση:

   «Ο Κίμων αυτός είχε αδελφή του την Ελπινίκη, όπως αργότερα ο Πτολεμαίος είχε την αδελφή του Βερενίκη, ενώ πριν από αυτούς ο Δίας είχε την Ήρα· και ακόμη και σήμερα αυτό αποτελεί έθιμο στους Πέρσες».

   Ο Τζέτζης παρουσιάζει, επομένως, την ένωση του Κίμωνα και της Ελπινίκης ως μέρος ενός ευρύτερου παραδείγματος γάμων μεταξύ αδελφών. Η αναφορά στον Πτολεμαίο και τη Βερενίκη παραπέμπει στη δυναστική πρακτική των Πτολεμαίων της Αιγύπτου. Η περίπτωση του Δία και της Ήρας, αντίθετα, αφορά τη μυθολογία και δεν αποτελεί ιστορικό παράδειγμα ανθρώπινης ένωσης.

.Οι καταληκτικοί στίχοι του αποσπάσματος έχουν ιδιαίτερη σημασία:

«ἕνεκα γάμων τῶν αἰσχρῶν, τῆς ἀδελφομιξίας.

τὸ δ’ ὅσοι ταῦτα γράφουσι μακρόν ἐστί μοι λέγειν,

ἔστι γὰρ πλῆθος ἄπειρον τῶν ταῦτα γεγραφότων,

οἱ κωμικοὶ καὶ ῥήτορες, Διόδωρος, καὶ ἄλλοι.»

Μετάφραση:

   «Εξαιτίας των αισχρών γάμων, της αιμομιξίας μεταξύ αδελφών. Θα μου έπαιρνε πολύ χρόνο να αναφέρω όλους όσοι έχουν γράψει γι’ αυτά, γιατί είναι αναρίθμητοι εκείνοι που έχουν ασχοληθεί με το ζήτημα: κωμωδιογράφοι, ρήτορες, ο Διόδωρος και άλλοι».

   Η λέξη ἀδελφομιξία είναι το κλειδί για την ερμηνεία του χωρίου: δηλώνει τη σεξουαλική ή συζυγική ένωση μεταξύ αδελφών. Ο Τζέτζης δεν περιορίζεται στην απλή μνεία ενός γάμου, αλλά εντάσσει την περίπτωση του Κίμωνα σε μια ευρύτερη παράδοση αφηγήσεων και σχολίων για τέτοιου είδους ενώσεις.

[ Πλούταρχος, Βίος Κίμωνος, § 4.

   Στον Πλούταρχο, Βίος Κίμωνος 4, §§ 5 και 7, βρίσκονται οι δύο σημαντικότερες αναφορές στη σχέση του Κίμωνα με την Ελπινίκη: η πρώτη αφορά την κατηγορία για ερωτική σχέση μεταξύ αδελφών και η δεύτερη την παράδοση ότι συζούσαν ως νόμιμο ανδρόγυνο.

1. Πλούταρχος, Βίος Κίμωνος 4.5

Αρχαίο κείμενο

   «ἔτι δὲ νέος ὢν αἰτίαν ἔσχε πλησιάζειν τῇ ἀδελφῇ. καὶ γὰρ οὐδʼ ἄλλως τὴν Ἐλπινίκην εὔτακτόν τινα γεγονέναι λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ πρὸς Πολύγνωτον ἐξαμαρτεῖν τὸν ζῳγράφον· καὶ διὰ τοῦτό φασιν ἐν τῇ Πεισιανακτείῳ τότε καλουμένῃ, Ποικίλῃ δὲ νῦν στοᾷ, γράφοντα τὰς Τρῳάδας τὸ τῆς Λαοδίκης ποιῆσαι πρόσωπον ἐν εἰκόνι τῆς Ἐλπινίκης.»

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

  Όταν ακόμη ήταν νέος, κατηγορήθηκε ότι είχε ερωτικές σχέσεις με την αδελφή του. Λένε, άλλωστε, ότι και από άλλες απόψεις η Ελπινίκη δεν ήταν ιδιαίτερα σεμνή, αλλά ότι είχε συνάψει ερωτική σχέση και με τον ζωγράφο Πολύγνωτο. Γι’ αυτό, όπως λένε, όταν εκείνος ζωγράφιζε τις Τρωάδες στη στοά που τότε ονομαζόταν Πεισιανάκτειος και σήμερα ονομάζεται Ποικίλη, έδωσε στη μορφή της Λαοδίκης τα χαρακτηριστικά της Ελπινίκης.

2. Πλούταρχος, Βίος Κίμωνος 4.7

Αρχαίο κείμενο

  «εἰσὶ δʼ οἳ τὴν Ἐλπινίκην οὐ κρύφα τῷ Κίμωνι, φανερῶς δὲ γημαμένην συνοικῆσαι λέγουσιν, ἀξίου τῆς εὐγενείας νυμφίου διὰ τὴν πενίαν ἀποροῦσαν· ἐπεὶ δὲ Καλλίας τῶν εὐπόρων τις Ἀθήνησιν ἐρασθεὶς προσῆλθε τὴν ὑπὲρ τοῦ πατρὸς καταδίκην ἐκτίνειν ἕτοιμος ὢν πρὸς τὸ δημόσιον, αὐτήν τε πεισθῆναι καὶ τὸν Κίμωνα τῷ Καλλίᾳ συνοικίσαι τὴν Ἐλπινίκην.»

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

   Υπάρχουν, ωστόσο, και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η Ελπινίκη δεν συζούσε με τον Κίμωνα κρυφά, αλλά φανερά, ως νόμιμη σύζυγός του, επειδή, λόγω της φτώχειας της, δεν μπορούσε να βρει γαμπρό αντάξιο της ευγενικής καταγωγής της.

   Όταν, όμως, ο Καλλίας, ένας από τους πλούσιους Αθηναίους, την ερωτεύτηκε και παρουσιάστηκε πρόθυμος να καταβάλει στο δημόσιο ταμείο το πρόστιμο που είχε επιβληθεί στον πατέρα της, η Ελπινίκη πείστηκε και ο Κίμων την έδωσε ως σύζυγο στον Καλλία.

Ο Πλούταρχος διακρίνει σαφώς δύο παραδόσεις:

   Στην § 5 αναφέρει την κατηγορία ότι ο Κίμων είχε ερωτικές σχέσεις με την αδελφή του.

   Στην § 7 παραθέτει την αντίθετη ή διαφορετική εκδοχή, σύμφωνα με την οποία η συμβίωσή τους ήταν φανερή και είχε τον χαρακτήρα νόμιμου γάμου, μέχρις ότου η Ελπινίκη παντρεύτηκε τον Καλλία.

   Είναι σημαντικό ότι ο Πλούταρχος δεν παρουσιάζει τον γάμο ως αδιαμφισβήτητο γεγονός, αλλά χρησιμοποιεί τη διατύπωση «εἰσὶ δʼ οἳ … λέγουσιν» («υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν»). Επομένως, η πηγή μαρτυρεί διαφορετικές αρχαίες παραδόσεις και κατηγορίες, όχι μια απολύτως βέβαιη ιστορική εκδοχή. ]

 

Οι περιπτώσεις μοιχείας στις Χιλιάδες του Ιωάννη Τζέτζη

   Στο πρώτο βιβλίο των Χιλιάδων, στις ιστορίες για τον χρυσό αμνό του Ατρέα, τον ταύρο του Μίνωα και τον σκύλο του Κέφαλου, ο Ιωάννης Τζέτζης αφηγείται τρεις περιπτώσεις μοιχείας ή εξωσυζυγικής σχέσης: τη σχέση του Θυέστη με την Αερόπη, τη σχέση της Πασιφάης με τον Ταύρο (παρουσιάστηκε παραπάνω) και τις σχέσεις της Πρόκριδας με τον Πτελέωνα και τον Μίνωα. Οι σχετικές ενότητες είναι οι I.18, I.19 και I.20.

   Οι ιστορίες δεν παρουσιάζουν όλους τους εμπλεκομένους με τον ίδιο τρόπο. Ο Τζέτζης τονίζει ιδιαίτερα την εξαπάτηση, την παραβίαση της συζυγικής πίστης, την επιθυμία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την επιδίωξη υλικού ή πολιτικού οφέλους.

. Θυέστης και Αερόπη: η μοιχεία ως προδοσία του συζύγου και του αδελφού

Παραπομπή: Ιωάννης Τζέτζης, Χιλιάδες I.18, «Περὶ τοῦ χρυσοῦ ἀρνίου τοῦ Ἀτρέως», ιδίως στ. 440–445 κατά την αρίθμηση της έκδοσης Kiessling.

    Η Αερόπη είναι σύζυγος του Ατρέα, ενώ ο Θυέστης είναι αδελφός του. Ο Θυέστης επιδιώκει να αποκτήσει τον βασιλικό θρόνο και, σύμφωνα με την αφήγηση, συνάπτει ερωτική σχέση με την Αερόπη. Εκείνη τού παραδίδει τον χρυσό αμνό, τον οποίο ο Ατρέας προόριζε να παρουσιάσει ως απόδειξη του δικαιώματός του στη βασιλεία. Ο Θυέστης χρησιμοποιεί το ζώο ως αποδεικτικό στοιχείο υπέρ της δικής του διεκδίκησης.

   Η σημασία της μοιχείας στην ιστορία δεν περιορίζεται στην ερωτική σχέση. Η Αερόπη προδίδει τον σύζυγό της και συμβάλλει στην πολιτική επικράτηση του εραστή της. Ο Θυέστης, από την πλευρά του, εμφανίζεται ως δόλιος και καιροσκόπος: εκμεταλλεύεται τη σχέση για να αποσπάσει ένα σύμβολο βασιλικής εξουσίας και να σφετεριστεί τον θρόνο. Η μοιχεία λειτουργεί έτσι ως αιτία οικογενειακής διάλυσης και πολιτικής σύγκρουσης.

. Πρόκρις, Πτελέων και Μίνως: η απιστία και η δωροδοκία

Παραπομπή: Χιλιάδες I.20, «Περὶ τοῦ κυνὸς τοῦ Κεφάλου», στ. 542–550 περίπου, σύμφωνα με την έκδοση Kiessling.

    Η Πρόκρις, κόρη του Ερεχθέα και της Πραξιθέας, είναι σύζυγος του Κέφαλου. Ο Τζέτζης αφηγείται ότι ο Πτελέων την έπεισε να συνευρεθεί μαζί του προσφέροντάς της ένα χρυσό στεφάνι. Όταν ο Κέφαλος ανακάλυψε την απιστία, η Πρόκρις κατέφυγε στον Μίνωα. Εκείνος συνευρέθηκε κρυφά μαζί της και της χάρισε ένα ακόντιο και έναν ταχύτατο κυνηγετικό σκύλο. Η Πρόκρις επέστρεψε κατόπιν στον Κέφαλο, ο οποίος δέχθηκε τα δώρα και πήγε για κυνήγι. Αργότερα, χωρίς να αναγνωρίσει τη σύζυγό του, τη σκότωσε με το ακόντιο.

   Η Πρόκρις εμφανίζεται ως γυναίκα που παρασύρεται με υλικό αντάλλαγμα. Το χρυσό στεφάνι λειτουργεί ως μέσο εξαγοράς της ερωτικής της εύνοιας. Η συμπεριφορά της παρουσιάζεται ως παραβίαση της συζυγικής πίστης, ενώ η φυγή της μετά την αποκάλυψη της σχέσης φανερώνει την προσπάθειά της να απομακρυνθεί από τις συνέπειες της πράξης της.

   Ο Πτελέων εμφανίζεται ως εραστής που χρησιμοποιεί τον πλούτο για να πετύχει τον σκοπό του. Ο Μίνωας, από την άλλη, δεν παρουσιάζεται μόνο ως βασιλιάς που προσφέρει καταφύγιο στην Πρόκριδα, αλλά και ως άνδρας που συνάπτει κρυφή ερωτική σχέση με μια ήδη παντρεμένη γυναίκα. Η συμπεριφορά του επαναλαμβάνει, με διαφορετικό τρόπο, το μοτίβο της παραβίασης των συζυγικών δεσμών.

   Στις ιστορίες αυτές, ο Τζέτζης παρουσιάζει διαφορετικές όψεις της μοιχείας. Η Αερόπη και ο Θυέστης συνδυάζουν την ερωτική προδοσία με τον πολιτικό δόλο. Η Πρόκρις, ο Πτελέων και ο Μίνωας αναδεικνύουν τη σχέση ανάμεσα στον ερωτικό πειρασμό, την υλική δωροδοκία και την εξαπάτηση του συζύγου.

 

 

 

 

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 18 Οκτωβρίου 2026 :  

Ιωάννης Τζέτζης

«Χιλιάδες»

Αρχαιογνωσία

Λίγα Σχόλια ]